آذربايجان جنوبی
South Azerbaijan
خبری نگران کننده در مورد وضعیت علی دائی!
چهارشنبه سی و یکم خرداد 1385 20:36
امروز: چهارشنبه، ۳۱ خرداد ۱۳۸۵
خبری نگران کننده در مورد وضعیت علی دائی!
طبق اخبار رسیده علی دائی کاپیتان تیم ملی ایران، از طرف رژیم فاشیستی ایران تحت فشار قرار گرفته است.
طی قیام ملی ملت تورک آذربایجان جنوبی دریک ماه گذشته، شوونیزم فارس با ایجاد کمیته ای متشکل ازآذربایجانیان محبوب و مشهور ایران در صدد استفاده از این کمیته در آرام ساختن قیام ملت تورک آذربایجان جنوبی بود که در تشکیل این کمیته رژیم ایران قصد داشت که بطور اجباری علی دائی را نیز اشتراک دهد،ولی وی ضمن حمایت از قیام بحق ملت آذربایجان از شرکت در این کمیته خودداری کرده بود.
اشتراک تیم ملی فوتبال ایران با عنوان ستارگان پارسی در مسابقات جام جهانی آلمان با حضور علی دائی به عنوان کاپیتان تیم ملی ایران انجام گرفت و به دنبال باخت ایران دراولین مسابقه اش مقابل مکزیک و طی آن بروز درگیری بین علی دائی و معاون برانکو،حسین فلکی- مزدور شوونیزم فارس- رئیس سازمان تربیت بدنی ایران جهت بررسی مسائل به آلمان اعزام شد.رئیس سازمان تربیت بدنی ایران با ارسال گزارشی به احمدی نژاد، عامل باخت ایران به مکزیک را سهل انگاری علی دائی در هنگام بازی اعلام نموده است و همچنین ایران با استفاده از موقعیت پیش آمده قصد دارد علی دائی راپس از بازگشت به ایران به جرم دفاع از حوادث اخیر ملت تورک آذربایجان جنوبی وبه طبع آن خیانت به تیم ملی ایران، وی را تحت بازجوئی و شکنجه قرار دهد!
البته در بازی ایران با پرتغال که باز ایران در این بازی شکست خورد،علی دائی حضور نداشت و دیروز علی دائی کاپیتان آذربایجانی تیم ملی ایران طی مصاحبه ای ابراز نموده که رژیم ایران با سوء استفاده از این وضعیت قصد تخریب وجهه وی را دارد و در صورت برگشت به ایران به عواقب ناخوشایندی دچار خواهد شد.
وی همچنین اعلام داشته است که پس از اتمام بازیهای جام جهانی آلمان به احتمال قوی به ایران بر نخواهم گشت!
June 2006
Tekin.Maharlı
نوشته شده توسط ISTIQLAL
| لینک ثابت |
تحليل "مجمع دانشگاهيان آذربايجاني" از حوادث فعلي آذربايجان
جمعه پنجم خرداد 1385 18:56
ملت شريف آذربايجان با انجام اعتراضات گسترده به اقدام موهن روزنامه "ايران"، بار ديگر بيداري و هوشياري خويش را به همگان نشان داد.
"مجمع دانشگاهيان آذربايجاني" با نهايت تشكر و قدرداني خويش از ملت غيور و قهرمانپرور آذربايجان در برگزاري اعتراضات مسالمتآميز و مدني به تضييع حقوق خويش، فعالين، روشنفکران و اقشار مختلف ملت را دعوت ميكند كه همگام با تحليل و بررسي شرايط مختلف، برخورد منطقي و مناسبتر را به عنوان استراتژي مطلوب در نظر بگيرند.
اين مجمع بر خود لازم ميداند از فعالين مدني، رسانههاي خبري، تشكلها و نشريات دانشجوئي، نمايندگان مجلس و مسئولين كشور كه با شركت در تظاهرات و متينگهاي اعتراضي از حقوق اين ملت دفاع نمودند تقدير و تشكر به عمل آورد. اميد است اين وحدت و يكپارچگي ملي به وجود آمده براي هميشه حفظ شده و تا احقاق كامل حقوق ملت ادامه داشته باشد.
مجمع دانشگاهيان آذربايجاني به عنوان يك تشكل برخواسته از بطن ملت و با اتكاء به نزديك يك دهه فعاليت مستمر و ارتباط تنگاتنگ با اين ملت اعتقاد دارد كه:
1- اعتراضات گسترده ملت آذربايجان به اقدام توهينآميز روزنامه "ايران" كاملاً حركتي خودجوش و مردمي بوده و هيچ گونه ارتباطي با عوامل بيگانه و خارجي ندارد. بديهي است هرگونه ارتباط دادن حوادث مذكور به بيگانگان، توهين به شعور ملي آذربايجان تلقي شده و زمينهسازي براي سركوب فعالين اين ملت مظلوم ميباشد. لذا اين مجمع نسبت به پيآمدهاي سوء آن هشدار ميدهد.
2- تشديد احساسات و هيجانات مردم از اتفاقات طبيعي حركتها و تظاهراتهاي خياباني ميباشد ولي ملت آذربايجان ثابت كرده است كه هيچ گاه طرفدار خشونت نبوده و همواره به حرکتهاي مدني و قانوني تأکيد داشته و مخالف حرکتهاي تنشزا ميباشد، بنابراين انجام اعمال خشونتآميز از جمله تخريب اموال عمومي و... نمي تواند منتسب به فعالين اين خطه باشد.
3- حركت ملي آذربايجان يك حركت مدني ، عقلاني و برخواسته از اراده جمعي و مبتني بر شعور بالا بوده و منسب به خود ملت آذربايجان ميباشد. هيچ تشكل، حزب، جبهه و نهضتي نميتواند با سوء استفاده از شرايط موجود خود را به اين حركت نسبت دهند. چرا كه عملكرد و ديدگاه آنها قبل و بعد از انقلاب براي ملت آذربايجان آشكار است.
4- تداوم اعتراضات اخير آذربايجان ريشه در اعمال برخي سياستهاي تبعيضآميز اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و سياسي دارد.
اكنون با دقت در شعارها و بيانيههاي اقشار مختلف مردم ميتوان خواستههاي عمده اين ملت را در موراد زير خلاصه كرد:
1- به رسميت شناخته شدن زبان ترکي با توجه کثرت آماري متکلمين اين زبان در سراسر کشور. جلوگيري از كاربرد لفظ مجعول "آذري زبان" در ارگانها، مكاتبات و اسناد رسمي كشور
2- آموزش به زبان مادري و تدريس زبان و ادبيات ترکي در مدارس مناطق ترکنشين کشور
3- تأسيس و راهاندازي شبکههاي راديو- تلويزيوني سرتاسري، خبرگزاري و روزنامههاي کثيرالانتشار دولتي به زبان ترکي و تأسيس فرهنگستان زبان و ادبيات ترکي و ايجاد کرسي اين زبان در دانشگاههاي کشور
4- اجراي اصول 15، 19 و 20 قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران
5- اختصاص بودجه ملي براي آذربايجان متناسب با نفوس اهالي و همچنين تخصيص فوري 5% بودجه کل کشوري به عنوان بودجه ويژه جهت رفع کامل عقبماندگيهاي ناشي از اعمال سياستهاي تبعيضآميز گذشته در راستاي تحقق اصل 48 قانون اساسي
6- حمايت از حقوق شهروندان در برگزاري تجمعات مسالمتآميز و ارائه خدمات و ايجاد تسهيلات مناسب براي برگزاري مراسمهاي ملي در مناسبتهاي مختلف و تجليل از قهرمانان و شخصيتهاي آذربايجاني
7- به رسميت شناختن همايش ساليانه ملت آذربايجان در قلعه بابك و جلوگيري از هرگونه برخوردهاي نامتناسب امنيتي و عدم ايجاد محدوديت براي شركتكنندگان در اين همايش
8- مبارزه جدي با انديشههاي ترکستيزانه و عوامل آن به مثابه اصليترين عامل تفرقه، جهت تأمين وفاق و امنيت عمومي و رفع نشانههاي آپارتايد قومي، نژادي و زباني و قطع تداوم تفكرات نژادپرستانه رژيم منحوس پهلوي (بخصوص در ابعاد فرهنگي )
9- اعاده کليه اسامي تاريخي مناطق جغرافيايي آذربايجان (بخصوص نامهاي تاريخي آذربايجان مطابق آخرين تقسيمات کشوري در دوران مشروطيت به استانهاي اردبيل و زنجان و...) و رفع موانع موجود در نامگذاري اسامي ترکي (براي کودکان، خيابانها و ميادين شهري، شركتها و مؤسسات مختلف و...)
از نظر مجمع عقلانيترين رويکرد حاکميت در مواجهه با اعتراضات به حق ملت آذربايجان ـ همانطور که مسئولين کشور نيز ابراز داشتهاند ـ دفاع صريح مسئولان ارشد از حقوق پايمال شده ملت در ميتينگهاي مختلف و اقدامات عملي آنان در راستاي احقاق خواستههاي قانوني آذربايجانيها ميباشد. در غير اينصورت هرگونه حرکت تحريکبرانگيزي از طرف ارگانهاي امنيتي و قضايي، باعث افزايش شکاف بين اقوام و ملل کشور شده و فضا را در جهت خدشهدار شدن وحدت و امنيت ملي کشور در مقطع حساس کنوني فراهم خواهد آورد. بنابراين با توجه به شرايط فعلي كشور مجمع خواستار :
1. تشكيل كميته "حقيقت ياب" متشكل از نمايندگان مجلس شوراي اسلامي، فعالين حركت و ارگانهاي مرتبط جهت روشن نمودن وضعيت كشتهشدگان در حوادث اخير و ارائه آمار دقيق از تعداد كشته شدگان و زخميها به افكار عمومي
2. اجازه تشييع جنازه كشتهشدگان حوادث اخير در فضاي آرام و عدم ممانعت از حضور اقشار مختلف مردم در آن
3. آزادي سريع و بي قيد و شرط تمامي زندانيان سياسي آذربايجان و دستگير شدگان اخير و محاکمه و مجازات کساني که در آذربايجان به سوي ملت آتش گشودهاند و يا تظاهرکنندگان را مورد ضرب و شتم قرار دادهاند
4. رفع توقيف از نشريات آذربايجاني، كه در حوادث اخير و يا قبلاً از انتشار آنان ممانعت به عمل آمده است
5. استيضاح وزير ارشاد به جهت تعلل در برخورد مناسب با حوادث اخير و عذرخواهي رئيس جمهور از ملت آذربايجان به جهت مسئول مستقيم انتخاب مدير مؤسسه مطبوعاتي ايران و اعلام تبريك عيد نوروز به فارس زبانان و ناديده گرفتن بقيه اقوام و ملل ايراني
در پايان بار ديگر از پيگيري مستمر و مناسب برخي از نمايندگان محترم آذربايجان در مجلس شوراي اسلامي مراتب تشكر و قدرداني خود را اعلام داشته و انتظار داريم همچنان در كنار ملت مظلوم خويش بوده و قضايا را به طور جدي پيگيري نمايند.
والسلام
مجمع دانشگاهيان آذربايجاني
5/3//1385
نوشته شده توسط ISTIQLAL
| لینک ثابت |
1
چهارشنبه شانزدهم فروردین 1385 19:49
تاریخ علملری دوکتورو، پروفسور
شوکت تقییئوا
جمیل حسنلی
بو کتاب 21 آذر حرکاتیندا
شهید اولموش انسانلارین مقدس
خاطره سینه حصر اولونور
«قوی بیزیم وجوده گتیرمکده اولدوغوموز ملّی دولتین تاریخینی تاریخچی لر کاغاذ اوزه رینه گتیرسین لر. بیز او تاریخی یاراتماغا داها آرتیق دقت ائتمه لییک...
بیر زمان گله جک کی، خلق بؤیوک حرکاتینی اؤیرنمک ایسته یه جکدیر. او وقت تاریخه مراجعت ائده جک. اورادا بؤیوک حرکاتی اؤیرنمک ایسته یه جکدیرو بوجهتدن تاریخه جدّی صورتده دقت ائتمک الده اولان اسناد و مدارک لری توپلاییب گله¬جک نسل اوچون ساخلاماق لزومو میدانا چیخیر».
سید جعفر پیشه وری.
مؤلف دن
اوخوجولارا تقدیم ائدیلن «جنوبی آذربایجان¬دا ملّی ـ دموکراتیک حرکات (1320 – 1325)» آدلی کتاب گنج یاشلاریمدا مشاهده ائتدیگیم و شاهدی اولدوغوم حادثه¬لرین، سونراکی ایل¬لرده ایسه اوزون مدّت مطالعه¬مین و آپاردیغیم تدقیقاتین نتیجه¬سی¬دیر. آراشدیریلان موضوعون بو و یا باشقا جهت¬لری مختلف وقت¬لرده منیم طرفیمدن دوری مطبوعاتدا و اینفورماسیا وسایطینده آرا ـ سیر ایشیقلاندیریلسا دا، اونو یازیلی شکیلده اوخوجولارا تقدیم ائتمک چوخدانکی ایستگیم اولاراق قالیردی.
یازیلمیش کتاب سویداشیمیز احمد اوبالی¬نین تشبثو ایله «گونئی آذربایجان آراشدیرمالاری فوندو»نون وسایطی حسابینا چاپ اولونموشدور. بو خیرخواه و تمناسیز کؤمگه گؤره احمد اوبالی¬یا منتدارلیغیمی بیلدیریرم. بونونلا بیرلیکده کتابین حاضرلانماسیندا قایغی و زحمتینه گؤره تیمور امین¬بگ¬لی¬یه، علمی مصلحت و قیدلرینه گؤره کتابین علمی رداکتورلار تاریخ علم¬لری دوکتورلاری شوکت خانم تقی¬یئوایا، جمیل حسنلی¬یه ائله¬جه¬ده فیلولوژیا علم¬لری نامزدلری آی¬بنیز خانم کنگرلی¬یه، اسلام غریبلی¬یه و مهمان تقی¬اوغلونا اؤز تشکرومو بیلدیرمگی بورج ساییرام.
بیر نئچه سؤز
(رداکتورلاردان)
جنوبی آذربایجان 1320 – 1324 نجو ایللر ملّی ـ دموکراتیک حرکاتین اؤز زیروه¬سینه چاتماسی ـ هجری شمسی 1324 نجو ایلین آذر آیی¬نین 21 ده¬کی سیاسی حادثه لر نتیجه¬سینده بورادا تاریخده ایکینجی دفعه اولماقلا (بیرینجی دفعه 1299 نجو ایلده) ملّی حکومتین یارادیلماسیندان 58 ایل کئچیر. تبریزده ملّی حکومتین فعالیته باشلاماسی فاکتی اؤز ـ اؤزلوگونده آذربایجان تورک خلقی¬نین ملّی تفکرو یادداشیندا (حافظه¬سینده) درین ایز بوراخمیش بیر حادثه¬دیر. بوتؤو خلقین ملّی غروری، گوونج یئری اولان بو حرکاتین نتیجه اعتباری ایله اوغورسوزلوغا دچار اولماسی اؤتن بو 58 ایل عرضینده دایما همین تاریخین هم یارادیجی¬لارینی، بونلارین تؤره¬مه¬لرینی، تاریخچیلری، بدیعی سؤز اوستالارینی، عمومیتله گؤتورولدوکده ایسه حرکاتین هم دوست¬لاری، هم ده دشمن¬لرینی دوشوندورموشدو. هر ایکی قطب اؤتن بو ایل¬لرده حرکاتا مناسبتده اؤز یاناشماسینی تاریخده یاشاتماغا و ذهن¬لرده یئرلشدیرمگه چالیشمیشدیر. خصوصی قیده لزوم وار کی، غیردوست طرف 21 آذر حرکاتینی کئچن ایل¬لر عرضینده یالنیز منفی چالارلاردا وئرمکده خصوصی جانفشانلیق گؤسترمیش، بونون آذربایجان تورک خلقی¬نین ملّی مبارزه تاریخینده توتدوغو یئری و اؤزونه¬مخصوصلوغونو ذهن¬لردن تمامیله سیلمگه چالیشمیشدیر. دوست¬لارین و خیرخواه¬لارین، او سیرادان اوبژکتیو تاریخچی¬لرین باغلی (ک. ق. ب) فوندلاری¬نین برک ـ برک گیزلتدیگی آرشیو سندلرینه¬یئتمه¬دیگی اوچون حرکاتا لایق اولدوغو قیمتی تام آچا بیلمه¬دیک¬لری حالدا، غیردوست¬لار حرکاتلا باغلی حقیقتدن اوزاق فیکرلری آرا ـ سیرا یایماقدا دوام ائتمیش¬لر.
شوروی¬نین چؤکمه¬سی ایله تاریخی حادثه¬لره و حقیقت¬لره یاناشمادا یئنی بیر دورون باشلانماسی آذربایجان جمهوری¬سینده گونئی¬شناسلیقدا دا اؤز مثبت رولونو اوینامیش، او سیرادان «21 آذر حرکاتی»نین منسوب اولدوغو دورده¬کی حادثه¬لرین ده نهایت اؤز حقیقی قیمتینی آلماسینا شرایط یاراتمیش اولدو. نتیجه¬ده آذربایجان تاریخ¬شناسلیغیندا بیر سیرا قیمتلی اثرلرین یازیلیب نشر ائدیلمه¬سی باش توتموش اولدو. همین یاناشمادان علمی رداکتورلارین آدیندان وئریلن بو یازی¬نین مؤلف¬لریندن بیری¬نین پروفسور جمیل حسنلی¬نین سون 5 – 6 ایلده جنوبی آذربایجان¬دا 1320 – 1324 نجو ایل¬لر ملّی ـ دموکراتیک حرکاتلا باغلی کئچمیش شوروی باغلی آرشیولرینده¬کی قیمتلی سندلر و غربین ـ آمریکا و بؤیوک بریتانیانین رسمی دولت سندلرینی ییغماقلا آپاردیغی آراشدیرمالار خصوصی قید ائدیلمه¬لی¬دیر (بونلار حقینده باخین: بو کتابین ادبیات سیاهه¬سینه) و دئییلمه¬لی¬دیر کی، علمی اجتماعیتین بؤیوک ماراقلا قارشی¬لادیغی بو کتاب¬لار گونئی¬شناسلیغا یئنی یاناشما، یئنی طراوت گتیرمیشدیر. لاکن جنوبون بیر سیرا پروبلم¬لری¬نین، او سیرادان 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده¬کی ملّی ـ دموکراتیک حرکاتین هرطرفلی اؤیره¬نیلمه¬سی¬نین اولدوقجا مرکب و چوخ¬شاخه¬لی بیر پروبلم اولماسی بو حرکاتین مختلف جنبه¬لریندن آراشدیریلماسینی، بیر سؤزله پروبلم¬له باغلی آراشدیرمالارین دوام ائتدیریلمه¬سینی بیر ضرورت کیمی طلب ائدیر.
بو باخیمدان اقتصاد علم¬لر نامزدی اکرم رحیم¬لی¬نین (بیژه) اوخوجولارین اختیارینا وئریلمیش حاضرکی اثری قید اولونان پروبلم¬لرین اؤیره¬نیلمه¬سینده، دور و حرکاتلا باغلی بیر چوخ ابهام¬لارین آچیلماسیندا نوبتی و سون درجه قیمتلی تشبث¬دور.
بیر چوخ تدقیقاتدان کناردا قالان فارس دیل¬لی ادبیات و سندلره گئنیش اساسلانماقلا یازیلمیش بو اثرله تانیشلیقدان بیر داها امین¬لیک یارانیر کی، جنوبی آذربایجان کئچن یوزایل¬لیگین 20 نجی ایل¬لرینده دنیا حادثه¬لری¬نین دوگون نقطه¬سی ایدی، تبریزده و اونون اطرافیندا گئدن سیاسی پروسه¬لر غرب ـ شرق قارشی¬دورماسی¬نین او وقت¬کی سویوق محاربه¬نین ایلک حادثه¬لری ایدی.
بیز تکجه تاریخیمیزین دگیل، عین زماندا طالعمیزین ده ماراقلی بیر دورونو احاطه ائدن بو کتابدا بیر طرفدن اویانمیش خلقین اؤز ملّی حق¬لری اوغروندا مبارزه¬سی¬نین سالنامه¬سی ایله تانیش اولور، آغریلی ـ آجیلی، فقط حقیقتاً ده قهرمانلیق¬لا دولو بیر تاریخی یئنیدن یاشاییر، دیگر طرفدن او دوره مخصوص سیستم ضدیت¬لری فونوندا اؤز قارداش¬لارینا کؤمک الی اوزادان شوروی آذربایجانی¬نین، اونون ایلک نوبه¬ده ضیالی¬لاری¬نین کئچدیگی تاریخی و فرحلی یولونون شاهدلرینه چئوریلیریک.
ان نهایت، اوخوجولارا تقدیم اولونان بو کتاب بوتون آذربایجانلی¬لارین اوخویا بیله¬جگی شیرینلی ـ آجیلی حیات حکایه¬لری، طالع یازی¬سی¬نین معلم قلمیندن ورق¬لره سپه¬لنمیش تصویری، یوخولاریندا تبریزی و باکی¬نی گؤرن بؤیوک بیر ملّتین آرزولاری¬نین یوزومودور.
«21 آذر حرکاتی»نین اؤیره¬نیلمه¬سی ایشینه یئنی نفس گتیرمیش اکرم رحیم¬لی¬نین بو کتابی¬نین دا هم متخصص¬لر، هم ده گئنیش اوخوجولار طرفیندن رغبت و ماراقلا قارشی¬لاناجاغینا شبهه¬میز یوخدور.
یئری گلمیشکن قید ائتمک ایستردیک کی، حقینده بحث ائتدیگیمیز کتاب اونون مؤلفی اکرم رحیم¬لی (بیژه) طرفیندن تاریخ علم¬لری دوکتورو علمی درجه¬سینی آلماق اوچون مدافعه¬یه تقدیم اولونماغا دا لایق¬دیر. بو شرط¬لرین صاحب¬لری مؤلفی بونا تشویق ائتمگی ایسه اؤزلرینه بورج سانیرلار.
شوکت تقییئوا
تاریخ علملر دوکتورو، پروفسور
جمیل حسنلی
تاریخ علملر دوکتورو، پروفسور
2003 . 11 . 27 (7 آذر 1382)
مقدمه
جنوبی آذربایجان¬داکی 1320 – 1325 نجی ایل¬لر ملّی ـ دموکراتیک حرکاتدان و بو حرکاتین زیروه¬سی ساییلان 21 آذر نهضتیندن 60 ایله یاخین بیر وقت کئچیر. بو مدّت عرضینده ایران¬دا، ائله¬جه ده بین¬الملل عالمده بیر سیرا مهم دگیشیک¬لیک¬لر باش وئرمیشدیر. ایران¬دا شاهلیق اصول اداره¬سی، کئچمیش شوروی¬ده ایسه «مغلوب ائدیلمز» شوروی امپراتورلوغو عمرونو باشا وورموش، هر ایکی سیستم داغیلاراق تاریخین آرشیوینه وئریلمیشدیر. ایران¬دا پهلوی سلسله¬سی دورونه، کئچمیش شوروی ده ایسه شورالار زمانینا عاید اولان مخفی کاراکترلی آرشیو سندلری¬نین، دئییلمه¬سینه و یازیلماسینا اجازه وئریلمه¬ین حقیقت¬لرین ایشیق اوزو گؤرمه¬سینه شرایط یاراندیغی بیر زماندا 20 نجی ایل¬لرده جنوبداکی خلق حرکاتینی داها طرف¬سیز ایشیقلاندیرماغا جدّی احتیاج واردیر.
1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬داکی حادثه¬لرین آراشدیریلماسی، یئنی تفکرله یازیلمیش اثر، مقاله و خاطره¬لرده¬کی چوخ¬سای¬لی یئنی واقعیت¬لرین و آرشیولرده ساخلانیلان سندلرین بیر قسمی¬نین ایشیق اوزو گؤرمه¬سی 21 آذر موضوعونا، آذربایجان ملّی حکومتی ایله باغلی مسأله¬لره یئنیدن قاییتماق ضرورتی یارادیر. بو باخیمدان مطالعه، تدقیقات و آختاریش¬لارین نتیجه¬سی اولان بو کتابدا هئچ بیر ایدئولوژی جریانا میل ائتمه¬دن 60 ایل بوندان اوّل جنوبدا باش وئرمیش حادثه¬لرین طرف¬سیز شکیلده اوخوجویا چاتدیریلماسینا جهد اولونور.
معلوم اولدوغو کیمی، آذربایجان دموکرات فرقه¬سی، 21 آذر و ملّی حکومت¬له باغلی کتاب¬لار، تدقیقات¬لار، مقاله¬لر، خاطره¬لر و آرشیو سندلری هم ایران¬دا، هم ده اونون حدودلاریندان کناردا چاپ اولونموشدور. بونلارین بیر چوخو دورون و رژیم¬لرین روحونا اویغون یازیلدیغیندان، اونلارداکی واقعیت¬لر، شرح¬لر بعضاً طرف¬سیز مضموندان اوزاق اولموش، بعضاً ده طرف¬سیز دوشونن مؤلف¬لره حقیقت¬لری اولدوغو کیمی یازماغا امکان وئریلمه¬میشدیر. ایران انقلابینا قدر بو اؤلکه¬ده چاپ اولونموش کتاب و مقاله¬لرده شاه رژِیمی¬نین جنوبی آذربایجان¬دا تؤره¬تدیگی جنایت¬لرین، گناه¬سیز قتل¬لرین، حبس و سورگون¬لرین اوزه¬ریندن یا سکوتلا کئچیلمیش، یا دا حادثه¬لره بیلرکندن باشقا رنگ وئریلمیشدیر. هر شئی رژیمین سانسورو آلتیندا اولدوغوندان آذربایجان¬داکی حادثه¬لرله باغلی مسأله¬لر بیرطرفلی شرح ائدیلمیش، شاهنشاه قوشونونون 1325 نجی ایلین آذر آییندا آذربایجانا هجومونا و تؤره¬دیلمیش قانلی حادثه¬لره برائت قازاندیرماغا جهد اولونموشدور. بونون اوچون قوندارما و یالان اویدورمالار («تجزیه طلب¬لیک» ـ ایران¬دان آیریلما، آللاه¬سیز بالشویک¬لره ساتیلما، هر شئیی عمومی¬لشدیرمه و سایر) اورتایا آتیلمیش، حقیقت¬لر بیلرکندن تحریف اولونموشدور.
شاهلیق رژیمی¬نین داغیلماسی و دولت سانسورونون اوّلکی کسه¬رینی بیر قدر یومشالدیلماسی سون ایل¬لرده ایران¬دا چاپ ائدیلمیش اثرلرده، مقاله¬لرده، مصاحبه¬لرده و خاطره¬لرده 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬داکی ملّی ـ دموکراتیک حرکات و مختاریت طلبی حقینده بعضی حقیقت¬لر یازیلیر و اعتراف ائدیلیر. بو باخیمدان هر شئی¬دن اوّل آذربایجانلی ضیالی¬لارین (ائله¬ده دانشجولارین) تشبثو ایله چاپ اولونان مطبوعاتین خدمتینی خصوصی قید ائتمک لازمدیر. «وارلیق»، «سحر»، «یول»، «اؤیرنجی»، «ساوالان»، «چاغری»، «سهند»، «چیچک»، «خزر» و سایر، خارجده چاپ اولونان «تریبون»، «21 آذر»، «آذربایجان»، «ایلدیریم»، «آراز»، «گونش»، «آذربایجان سسی» و سایر ژورنال¬لارین، ائله¬جه ده تبریزده، اورمیه¬ده، اردبیل¬ده، زنجان¬دا، همدان¬دا و دیگر آذربایجان شهرلرینده چاپ اولونان آنا دیل¬لی غزئت¬لرین بو ساحه¬ده¬کی فعالیتی اهمیتلی¬دیر. اونلارین صفحه¬لرینده وقت¬آشیری گئدن مقاله¬لر، خاطره¬لر و مصاحبه¬لر 21 آذر حرکاتی و آذربایجان ملّی حکومتی ایله باغلی بیر سیرا قرانلیق مسأله¬لرین ایشیقلاندیریلماسیندا دگرلی رول اویناییرلار. بوندان باشقا، محمدرضا شاه¬ین دوستو اولموش و اونون خفیه اورقانیندا ایشله¬میش حسین فردوست¬ون، آتاسی 20 نجی ایل¬لرده تبریزده¬کی آمریکا کونسولونون معاونی وظیفه¬سینده چالیشمیش آمریکالی روبرت روسونون، 1324 نجو ایلده تبریزده¬کی سربازخانانین باش فرماندهی، سرتیپ علی¬اکبر درخشانی¬نین، حزب توده¬نین کئچمیش صدری نورالدین کیانوری¬نین، اسد مستوفی¬نین، ائله¬جه ده 21 آذر حرکاتی¬نین اشتراکچی¬لاری و حادثه¬لرین جانلی شاهدی اولموش بالاش آذراوغلونون، امیرعلی لاهرودی¬نین، نصرت¬الله جهانشاهلونون، حمید ملازاده¬نین، ایوب نمینی¬نین، ابوالفضل هاشمی¬نین چاپ اولونموش خاطره¬لرینده، یازی¬لاریندا 21 آذرله باغلی خیلی ماتریال واردیر. ملّی حکومت¬ده داخلی ایش¬لر وزیری، سونرا ایسه قیسا مدته آذربایجان استانداری اولموش دوکتور سلام¬الله جاویدین خاطره¬لری بیر چوخ قرانلیق مسأله¬لرین آچیلیشینا کؤمک ائدیر.
جنوبی آذربایجان¬دا 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده باش وئرمیش حرکات کئچمیش شوروی¬ده هامی¬دان چوخ شمالداکی مؤلف¬لرین دقتینی چکمیش و اونلار اوزون مدت جنوبداکی فاجعه¬لر و دردلر ایله یاشامالی اولموش¬لار. آتالار یاخشی دئییب: «قارداشین اوره¬گی یانانا یادین هئچ اتگی¬نین اوجو دا یانماز». میرزا ابراهیموف، جعفر خندان، عوض صادق، غلام محمدلی، حسن حسنوف، زلفعلی ابراهیموف، علی¬اوسط قلی¬یئف، غلمان موسایئف، نصرت باقروف و باشقالاری کتاب، غزئت صفحه¬لرینده¬کی یازی¬لاریندا، سلیمان رستم، رسول رضا، صمد وورغون، عثمان ساری¬وللی، مروارید دلبازی، محمد راحم و باشقالاری اؤز شعرلرینده، انور محمدخانلی، حسین مهدی، الیاس افندی¬یئف درام اثرلرینده جنوبدا آزادلیق ایسته¬ین خلقین باشینا گتیریلن فاجعه¬لری بؤیوک اوره¬ک آغریسی و وطنداشلیق غیرتی ایله خلقه چاتدیرمیش¬لار. جنوبی آذربایجان¬داکی سیاسی، ادبی اقتصادی، اجتماعی و مدنی حرکات آذربایجان جنوب¬شناس¬لیغی¬نین مهم تدقیقات موضوعو اولموش و اولاراق قالیر.
بو ساحه¬ده 50 (70)نجی ایل¬لرده آذربایجان علم¬لر آکادمیاسی شرق¬شناسلیق انستیتو ترکیبینده یارادیلمیش «جنوبی آذربایجان تاریخی» شعبه¬سی امکداش¬لاری¬نین، خصوصاً جنوبداکی خلق حرکاتی¬نین فعال¬لاریندان اولموش مرحوم میرقاسم چشم¬آذرین امگینی آیریجا قید ائتمه¬لییک.
شوروی رژیمی دورونده جنوبی آذربایجانا عاید یازی¬لار، خصوصاً 1320 – 1325 نجی ایل خلق حرکاتی، 21 آذر و آذربایجان ملّی حکومتی¬نین فعالیتی و مغلوبیتی ایله باغلی بیر چوخ مسأله¬لرین شرحی او وقتکی سیاسی محیطین موجود چرچیواسیندان کنارا چیخا بیلمه¬میشدیر. بونا گؤره همین تدقیقات¬لاردا و یازی¬لاردا بیر سیرا مسأله¬لره: جنوبی آذربایجان¬داکی حرکاتا شوروی¬نین خیانتی و مداخله¬سی، حزب توده¬نین آذربایجان دموکرات فرقه¬سینه و آذربایجان¬داکی خلق حرکاتینا قیسقانج¬لیغی، قوام¬السلطنه¬نین شوروی رهبرلری ایله مسکوداکی سودالاشماسی¬نین ماهیتی، ملّی حکومت¬ین سقوطوندا نفت عاملی¬نین رولو و ایرانا قارشی شوروی توسعه طلب¬لیگی، ملّی حکومت¬ین تاکتیکی سهولری، شاه قوشون¬لاری¬نین آذربایجانا هجوموندان اوّل حاضرلانمیش تخریبات عملیاتی، ملّی حکومت¬ین مغلوبیتی¬نین سبب¬لری و اوندان آلینان درس¬لر و سایر و الی¬آخر. بو مسأله¬لره سون ایل¬لره قدر ایدئولوژی یضییقین نتیجه¬سینده جواب وئریلمه¬میشدی. بو جهتدن جنوبی آذربایجان¬دا بو سدّی ییخماقدا گؤرکملی تاریخچی عالم، تاریخ علم¬لر دوکتورو پرفسور جمیل حسنلی¬نین امگینی خصوصی قید ائتمگه احتیاج واردیر. بو زحمتکش استعدادلی، وطن¬سئور عالمین سون 5 – 6 ایلده 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬داکی حرکاتا دایر اوّلجه مطبوعات صفحه¬لرینده¬کی سریال مقاله¬لری و سونرا آرشیو ماتریال¬لاری اساسیندا بیر ـ بیری¬نین آردینجا نشر ائتدیردیگی 4 کتاب بیر چوخ معمالی و اؤرتولو مسأله¬لرین آیدینلاشدیریلماسیندا مهم رول اوینادی. آرشیولرده گیزلی پنجه آلتیندا ساخلانیلان ماتریال¬لارین علمی دوریه¬یه جلب ائدیلمه¬سی و اونلارین متخصص تاریخچی قلمی ایله شرحی 20 نجی ایل¬لرده جنوبداکی حادثه¬لرین شوروی ایله باغلی بیر سیرا جهت¬لرینی آیدینلاشدیرمیشدی.
بو ایشده گؤرکملی جنوب¬شناس عالم تاریخ علم¬لری دوکتورو، پروفسور شوکت خانم تقی¬یئوانین و سیدآغا عون¬الهی جناب¬لاری¬نین امگینی ده قیمت¬لندیرمک گره¬کدیر.
قید ائتمک لازم¬دیر کی، هر بیر آرشیو سندی آیری ـ آیری انسان¬لارین فردی فیکری¬دیر، احکام دگیلدی. آرشیوده ساخلانیلان سندلر مختلف طرز تفکره مالک انسان¬لارین یازیسی¬دیر، هانسی¬سا یوخاری اورقانا وئردیگی معلوماتدی. بو یازی¬لاردا و وئریلن معلومات¬لاردا فردی¬لیکدن ایره¬لی گلن یانلیش¬لیق¬لارین اولماسی استثنا دگیلدیر. جمیل حسنلی اؤز تدقیقاتیندا اورتایا گتیردیگی هر بیر سنده، معلومات و یازیشمالارا دقتله یاناشیر و هر مسأله حقینده مستقل فیکیر سؤیله¬مکدن چکینمیر. بونا گؤره بیز بو کتابین حاضرلانماسیندا یئری گلدیکجه جمیل حسنلی¬نین تدقیقاتینا داها چوخ استناد ائتمه¬لی اولدوق.
آذربایجان دموکرات فرقه¬سی مهاجرت دورونده (1947 – 2003 = 1325 – 1382) 21 آذرله، آذربایجان ملّی حکومتی و اونون فعالیتی ایله باغلی خیلی کتاب، بروشور، دفترچه و سایر یازی چاپ ائتدیرمیشدی. فرقه¬نین اورقانی اولان «آذربایجان» ، «سحر» ژورنال¬لاری صفحه¬لرینده بو مسأله¬یه همیشه خصوصی یئر وئریلمیشدیر. بوندان علاوه فرقه کتاب¬لاری سیراسیندا سید جعفر پیشه¬وری¬نین سئچیلمیش اثرلری، «21 آذر»، «آزادلیق یولونون مبارزلری»، «سندلر مجموعه¬سی (1324 – 1325)»، 21 «آذر» (1324 – 1325) نهضتی ایران ملّی دموکراتیک حرکاتی تاریخی¬نین پارلاق صحیفه¬سی¬دیر» ـ آدلی کتابچا، لطفعلی اردبیلی¬نین حاضرلادیغی و واقعیت¬لرله زنگین «فدائی¬لر آذربایجان خلقی¬نین 21 آذر نهضتینده» مونوقرافی¬سی و بیر سیرا دیگر کتابچالار، خاطره¬لر و بروشورلاردا 21 آذر حرکاتینا، آذربایجان ملّی حکومتینه و اونون حیاتا کئچیردیگی اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و مدنی تدبیرلره عاید ماتریال¬لار وئریلمیشدی. بو ماتریال¬لارین بیر چوخوندا دورون تضییق و تأثیری حس اولونور.
بو موضوعا حصر ائدیلمیش و دولاییسی ایله اوندان بحث ائدن یازی¬لاردا 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬داکی حرکاتا، خصوصاً 21 آذرله باغلی مسأله¬لره یاناشما بیرمعنالی دگیل. بیر سیرا تدقیقات¬لاردا، کتاب، مقاله و چیخیش¬لاردا جنوبداکی خلق حرکاتی¬نین، او سیرادا 21 آذرین ملّی زمینه¬ده، ملّی و دموکراتیک قوّه¬لرین ایستگی، فعال اشتراکی ایله باش وئردیگی، حرکاتین حرکت¬وئریجی قوّه¬سی¬نین خلق اولدوغو استثناسیز وورغولانیر. پهلوی¬لرین ظلمونه، رژیمین زوراکی¬لیغینا معروض قالمیش، ملّی وارلیغی تاپتالانمیش خلق چیخیش یولونو و قورتولوشو ایاغا قالخیب مبارزه¬یه قوشولماقدا و ظلمکار رژیمی ییخماقدا گؤروردو. حرکاتین ملّی زمینه¬سی¬نین هله مشروطه حرکاتی و خیابانی دوروندن حاضرلاندیغی سؤیله¬نیلیردی. حرکاتا رهبرلیک ائدن اؤزه¬ک¬لرده¬کی¬لرین چوخونون یا اؤزو، آتا ـ بابالاری ستارخان و خیابانی حرکاتی¬نین اشتراکچی¬لاری ایدی¬لر. اونلار رضا شاه¬ین زندان¬لاریندان، تعقیب و سورگون دوشرگه¬لریندن کئچیب گلمیش آدام¬لار اولموش¬لار. آغیر مبارزه یولو کئچمیش بو انسان¬لار حرکاتین تشکیلینده، متشکل¬لشمه¬سینده و کوتله¬نی مبارزه¬یه قالدیرماق ایشینده، ائله¬جه ده آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارادیلماسیندا یئترینجه رول اوینامیش¬لار. بونو هم آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارادیلماسیندا، هم ده 21 آذر و ملّی حکومت دورونده بیر داها آیدین گؤرمک اولور. بو تصوّرون طرفدارلاری قید ائدیرلر کی، هر هانسی بیر اؤلکه¬ده باش وئرن دموکراتیک حرکات تکجه اؤز قینینا قاپالیب قالا بیلمز. بئله بیر نظریه موجوددور کی «حقیقی وطن¬پرورلرین بورجو خارجدن گلن کؤمگی ردّ ائتمک دگیل، بلکه هانسی دولتدن و نه وقت کؤمک آلماقدان عبارتدیر». دیگر طرفدن، هر هانسی سیاسی ـ اجتماعی حرکات زمانی خارجین یاردیمیندان یارارلانماق یئنی مسأله دگیلدی. جنوبی آذربایجان¬دا و ایران¬دا 21 آذردن اوّل اولموش حرکات¬لاردا دا (ائله¬جه¬ده بین¬الملل مقیاسدا) خارجی یاردیمدان استفاده اولونموشدور. بو حقده ایستر آذربایجان و ایسترسه ده ایران تاریخینده چوخلو واقعیت¬لر موجوددور.
21 آذرده خارجی نظامی یاردیم مسأله¬سینده ده فیکیرلر هاچالانیر. بیر قروپ مؤلف¬لر، حرکاتا رهبرلیک ائدن¬لر و اشتراکچی¬لار بئله حساب ائدیرلر کی، 21 آذرده فدائی¬لرین استفاده ائتدیک¬لری سلاح¬لارین چوخو ایران اوردوسونا مخصوص ایدی، ترک¬سلاح زمانی اونلارین ال¬لریندن آلینمیش سلاح¬لار ایدی. 1320 نجی ایلین شهریور آییندا خارجی قوّه¬لر ایرانا یئریدیلرکن مغلوبیته و روح دوشگونلوگونه اوغرامیش ایران اوردوسونون (او جمله¬دن، 3، 4 و 5 نجی لشگر) عسگرلری کلّی مقداردا سلاحی آتیب قاچمیش¬لار. بو وضعیتدن استفاده ائدن خلق توپلانمیش سلاحین چوخ حسّه¬سینی سونرادان ایران دولتینه تحویل وئرمه¬میش و آذربایجان¬ین بیر چوخ یئرلرینده (او جمله¬دن، اردبیل، قره¬داغ، مراغا، سراب، خوی، اورمیه و سایر) همین سلاح¬لاردان وقت¬آشیری اولاراق ژاندارمالارین خلع¬سلاح اولونماسیندا استفاده ائتمیش¬لر. مسأله¬یه بو یؤندن یاناشان¬لارین بیر چوخو 21 آذر حرکاتیندا شوروی نظامی یاردیمیندان استفاده اولوندوغونو دا استثنا ائتمیرلر.
یوخاریداکی یاناشمادان فرقلی اولاراق بعضی مؤلف¬لر آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین مسکووون سفارشی و باکی¬نین الی ایله یارادیلدیغینی ادعا ائدیب، 21 آذر حرکاتی¬نین خارجین ایستگی طلبی ایله باش وئردیگینی سؤیله¬ییرلر. اونلارین فیکرینجه 21 آذرین و آذربایجان ملّی حکومت¬نین ملّی زمینه¬سی یوخ ایدی. او خارجین ـ شوروی¬نین «رسپتی» و اشتراکی ایله عمله گلمیشدی. 21 آذر گویا یاد ال¬لرین یاراتدیغی و ملّی سؤیکنه¬جک¬سیز «قوندارما» بیر حرکات اولموشدور. حرکاتدا اشتراک ائدن¬لرین بیر چوخو فدائی پالتاری گئیمیش شوروی افسر و عسگرلری ایمیش و سایر. اساسی اولمایان، دلیل¬سیز سؤیله¬نیلن بو فیکیرلرین صاحب¬لری چوخ تأسف کی، تکجه ایران¬دا و ایران حدودلاریندان کناردا اولان¬لار دگیلدی. 21 آذر حرکاتینا یانلیش مناسبت بسله¬ین¬لره آرا سیرا بعضاً شمالی آذربایجان مؤلف¬لری سیراسیندا دا راست گلمک اولور. اگر سلاح وئرمکله، نظامی یاردیم¬لا ایسته¬نیلن سیاسی مقصده نایل اولونسایدی اوندا شوروی¬نین باشچی¬لیغی آلتیندا دنیا سوسیالیست سیستمی یاشایاردی و قطعی غلبه¬یه چوخدان قوغوشموش اولاری. آز سلاح¬لا بؤیوک قوّه¬لرین دیزه چؤکدورولمه¬سینه عاید تاریخده چوخلو واقعیت¬لر واردیر. بو او زمان مومکون اولار کی، خلقین ایستگی و طلبی بیر هدف اطرافیندا بیرلشیر و ملّی زمینه¬ده باش وئریر. آزادلیق تشنه¬سی اولان، قلبی، روحو وطنین نجاتی ایله دؤگونن، تاپدالانمیش حقوقونو برپا ائتمک اوغروندا هر جور فداکارلیغا حاضر اولان بیر ملّت اوچون اونون کیمدن سلاح آلماسیندان واجب، او سلاحی الده ساخلاماق و آزادلیق اوچون اؤلومه حاضر اولماق ایستگی¬نین اولماسی گره¬کدیر. بئله بیر ایستک، بئله بیر مرام 21 آذر حرکاتیندا جنوبداکی سویداش¬لاریمیزی آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین اطرافیندا بیرلشدیرمیشدی، اوندا غلبه¬یه و ملّی قورتولوشا بؤیوک و سارسیلماز اینام یاراتمیشدی. ایکینجی دنیا محاربه¬سی ایل¬لرینده جنوبداکی خلق حرکاتینا شوروی¬نین یاردیمی و بیر چوخ حال¬لاردا حرکاتی استقامتلندیرمک ایشینه مداخله¬سی دانیلمازدیر. بوندان داها بؤیوک و کسه¬رلی واقعیت یوخاریدا قید ائتدیگیمیز کیمی، حرکاتین اساسیندا ملّی آزادلیغینی ایسته¬ین خلقین دایانماسی¬دیر، حرکاتا سای ـ سئچمه جنوبلو شخصیت¬لرین باشچی¬لیق ائتمه¬سی¬دیر.
جنوبی آذربایجان¬داکی حرکاتا شوروی¬نین مداخله¬سینده همچنین بئله بیر جهت دقتدن قاچیریلمامالی¬دیر کی، 21 آذر و اوندان اوّل حادثه¬لره شوروی طرفیندن گؤستریلن کؤمک¬لیکده اساس واسطه¬چی شمالی آذربایجان، اونون شوروی اوردوسو سیراسیندا ایرانا گلمیش ضیالی¬لاری و سیراوی وطنداش¬لاری اولموش¬لار. اونلار وطنین او بیری پارچاسی¬نین آزادلیغینی جنوبلولاردان آز ایسته¬میردی¬لر. بئله شرایطده قارداشین دوغما قارداشینا اینانماماغا معنوی حقی یوخ ایدی. اصلینده واقعیت و سندلرین گؤستردیگی کیمی، 1325 نجی ایلین اردیبهشتینه¬دک شمالی آذربایجان رهبرلیگی و جنوبداکی حرکاتی استقامتلندیریلمه¬سینده اشتراک ائدن آذربایجانلی¬لارین اؤزلری بئله استالین ـ میکویان گروهونون گیزلی حاضرلادیق¬لاری خیانت و دؤنوکلوکدن دئمک اولار کی، چوخ وقت خبرسیز ایدی¬لر. مسکوون آچیق خیانتیندن و ریاکارلیغیندان سونرا اونا قارشی چیخماق، مقاومت گؤسترمک و یا حادثه¬لرین سونراکی استقامتینی دگیشمک او زمانکی تاریخی شرایطده مومکون دگیلدیر. بو او دورون رئال¬لیغی¬دیر، اونو نظره آلمادان 21 آذرله باغلی حادثه¬لری طرف¬سیز قیمتلندیرمک مومکون دگیلدی. 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬داکی ملّی ـ دموکراتیک حرکات حقینده آز ـ چوخ یازیلماسینا باخمایاراق، بو حرکات کامل شکیلده اطرافلی و یئترینجه تدقیق اولونوب اؤیره¬نیلمه¬میشدیر. شوروی ایدئولوژی چرچوواسی¬نین داغیلدیغی و شاهلیق رژیمی¬نین آرادان گئتدیگی ایندی¬کی زماندا 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبداکی خلق حرکاتی¬نین رئال ایشیقلاندیریلماسینا امکان یارانمیشدیر. بیز بو امکاندان فایدالانیب مسأله اوزره بوشلوغو تام دولدورماق ادعاسیندا دگیلیک. مقصدیمیز شانلی کئچمیشیمیزله باغلی حادثه¬لری بیر داها گوندمه گتیرمک و اجتماعیتین دقتینی بو موضوعا جلب ائتمک، ان باشلیجاسی جامعه¬نی، خصوصاً گنج نسلی حادثه¬لرله تانیش ائتمکدیر.
جنوبی آذربایجان 1320 نجی ایل¬لرده:
ایکینجی دنیا محاربه¬سی¬نین باشلانماسی
و جنوبی آذربایجان
11 شهریور 1318 ده ایکینجی دنیا محاربه¬سی باشلاندی. بشر تاریخینده مقیاسینا، اشتراکچی¬لارین سایینا، نظامی ظرفیت و داغیدیجی گوجونه گؤره بو محاربه ایله مقایسه اولونا بیله¬جک ایکینجی بیر ساواش باش وئرمه¬میشدیر.
محاربه عرفه¬سینده رضا شاه رژیمی¬نین هیتلر آلمانی ایله هرطرفلی یاخین¬لیغی، ایران اراضی¬سینده و دولت دستگاهیندا آلمان¬پرست قوّه¬لرین کؤک سالماسی اؤلکه¬نی محاربه¬یه جلب ائدن مهم و باشلیجا عامل¬لردن بیری ایدی. دیگر طرفدن، یارانمیش شرایط گنیش مقیاسلی دؤیوش¬لرین باشلاناجاغی تقدیرده ایران کیمی نظامی ـ استراتژی موقعیتی اولان بیر اؤلکه¬نین کناردا قالماسینی امکان¬سیز ائدیردی. رضا خان اؤزونو شاه اعلان ائتدیگی گوندن (25 آذر 1304) آلمان ایله یاخین¬لیغا میل گؤستریردی. بونون اساس سبب¬لریندن بیری ده آلمان¬دا «عالی عرق = نژاد برتر» نظریه¬سی¬نین تدریجاً عملی ایشه چئوریلمه¬سی ایله باغلی ایدی. چونکی رضا شاه حاکمیته کئچن گوندن فارس¬لارین «آریا» آدلی عالی عرقه مخصوص اولدوغونو دولت سیاستی¬نین ترکیب حصّه¬سینه داخل ائتمیشدی. او، حاکمیتی¬نین ایلک ایل¬لرینده ایران مجلسی¬نین (مجلس شورای ملّی) رئیسی دانش محتشمی (محتشم¬السلطنه) آلمانا رسمی سفره گؤندرمیش، محتشم¬السلطنه آدولف هیتلرله گؤروشمگه موفق اولموش، ایران ـ آلمان مناسبت¬لرینده معیّن ایستی¬لیک یارادا بیلمیشدی. محاربه باشلانان کیمی ایران دولتی اؤلکه¬سی¬نین بی¬طرف¬لیگی حقینده 13 شهریور 1318 نجی ایل تاریخلی معلوم قرارینی اعلان ائتدی [152، ص. 41]. لاکن ایران¬ین حاکم دایره¬لری یاخشی باشا دوشوردولر کی، بو جور «بی¬طرف¬لیک»له محاربه¬یه قوشولان متفق¬لری، خصوصاً شوروی¬نی ایران¬ین صمیمیتینه ایناندیرماق مومکون اولمایاجاقدیر. بونا گؤره ده باشلانمیش محاربه¬دن اؤزونو کناردا ساخلاماغا جهد ائدن ایران، اصلینده ال آلتیندان محاربه¬یه، آؤزونومدافعه¬یه حاضرلاشیردی. محاربه¬دن سونرا هیتلر آلمانی¬نین ایران¬لا علاقه¬لرینه عاید درج اولونموش مختلف سندلرده «اوزاق باشی ایکیجه آی ایران¬ین متفق¬لر قارشی¬سیندا، ایلک نوبه¬ده روس¬لار قارشی¬سیندا دوروش گتیره بیلمه¬سی ایله هر شئیین سونرا ایران¬ین خیرینه قورتاراجاغی حقده» آلمان فرمانده¬لیگی¬نین وئردیگی وعده رضا شاه¬ی و اونون یوکسک رتبه¬لی نظامی¬لری و یاخین اطرافی¬نین بیر حصّه¬سینی ایناندیرمیشدی. بونا گؤره ده محاربه¬نین ایلک گون¬لرینده ایران¬دا نظامی حاضرلیق ایش¬لرینه باشلانیلدی. اصلینده بو نظامی حاضرلیق ایش¬لری باشلانمیش محاربه¬نین نظامی ظرفیتی مقابلینده فیل¬له قاریشقانین مقایسه¬سینه بنزه¬دیله بیلردی. رضا شاه روس¬لار و انگلیس¬لرین ایرانا باسقین ائده¬جگی تقدیرده اونلارین هجومونون قارشی¬سیندا بیر نئچه آی تاب گتیرمک مقصدی ایله مدافعه خطینده گنیش حاضرلیق ایش¬لری آپاریلماسینی و بوتون امکان¬لارین بو سمته یؤنه¬لدیلمه¬سینی امر ائتمیشدی. بو مقصدله اؤلکه اراضی¬سی¬نین مختلف منطقه¬لرینده قوشونون جنگی مانور گئچیرمه¬سینه باشلاندی. بئله مانورلاردان بیری ده شاه¬ین و اوغلونون مشایعتی ایله همدان اطرافیندا فرانسه¬دن دعوت ائدیلمیش نظامی مستشار ژنرال ژاندارین رهبرلیگی آلتیندا کئچیریلیردی. نظامی مانوری بیر نئچه ساعات مشاهده ائدن رضا شاه «ژنرال ژاندارا یاخین¬لاشیر، الینی اونون چیگنینه قویاراق سوروشور: «سیزجه، بو اوردو نظرده توتولان دشمن قارشی¬سیندا نه قدر تاب گتیره بیلر؟» سوالین جوابیندا فرانسه¬لی ژنرال بیر قدر کدرله: «اعلیحضرت، جمعی ایکی ساعات!» ـ دئییر. رضا شاه¬ین جوابدان پرت اولدوغونو گؤرن ژنرال ژاندار تکرار اوزونو شاها توتاراق: «اعلیحضرت، من سیزی مأیوس ائتمه¬مک اوچون ایکی ساعات دئدیم، اصلینده هئچ ایکی دقیقه ده تاب گتیره بیلمز» [99، ص. 176] ـ جوابینی وئریر. فرانسه¬لی نظامی مشاورین سؤیله¬دیک¬لریندن حقیقی وضعیتی تدریجاً آنلاماغا باشلایان رضا شاه دیپلوماتیک تدبیرلرله ده محاربه¬نی ایران حدودلاریندان اوزاقلاشدیرماغا و بونونلا دا وقت قازانماغا چالیشیردی.
رضا شاه حاکمیته گلن گوندن فارس شوونیزمی مفکوره¬سینه دولت سیاستی سویّه¬سینده رواج وئرمیشدی. بو مفکوره¬ده فارس¬لارین عالی عرق ـ «آریا» عرقینه منسوبلوغو و بو عرقین آلمان عالی عرق¬لیگی حقده فاشیزم ایدئولوژی¬سی ایله هماهنگ¬لیگینی «ثبوتا» یئتیرمگه چالیشیردی. بو مقصدله آلمان¬پرست¬لیکده آد چیخارمیش محمود جم¬ین باش وزیر وظیفه¬سینه گتیریلمه¬سی و محاربه تهلکه¬سی¬نین ایران سرحدلرینه یاخین¬لاشماسی عرفه¬سینده رضا شاه بعضی سیاسی مانورلارا ال آتمیشدی. او، اوّلجه آلمان¬پرست¬لیک سبکینده سؤز ـ صحبته سبب اولموش محمود جم¬ی پان¬ایرانیست احمد متین دفتری ایله عوض ائتدی. بوندان اوّل ایسه مجلس رئیسی محتشم¬السلطنه¬نی برلینه، هیتلرله گؤروشه گؤندرمیشدی [209، 4 خرداد، نومره 1386].
دیپلوماسی ساحه¬سینده گؤرولموش تدبیرلر قیزیشماقدا اولان محاربه¬نین ایرانا دوغرو استقامتینی لنگیده بیلمیردی. ایران¬دا آلمان¬لارین هر ساحه¬ده اوستون موقعیتی متفق¬لره بللی ایدی. محاربه عرفه¬سینده ایران¬ین خارجی تجارت دوریه¬سی¬نین یوزده سکسانی آلمان¬لارین پایینا دوشوردو. ایکینجی دنیا محاربه¬سی باشلاندیغی ایل¬لرده ایران¬دا استحصال اولونان پامبیغین، قورو میوه¬نین دئمک اولار کی، هامیسی آلمان و اوروپایا صادر اولونوردو. ایران بازاریندا و صنایع مؤسسه¬لرینده¬کی محصول¬لارین یاریدان چوخو آلمان¬دان گتیریلیردی. متفق دولت¬لرین طلب و تأکیدی ایله آلمان¬لار اؤلکه¬دن چیخاریلسالار دا، اونلارا عاید مؤسسه¬لر فعالیت¬لرینی ظاهراً دایاندیرسالار دا،اصلینده آلمان¬لار اؤز ایش¬لرینی گؤرمکده دوام ائدیردی¬لر [99، ص. 200].
1319 نجی ایلین تیر آییندا اؤز آلمان¬پرست¬لیگی و «پان¬ایرانیزم»ی ایله تانینان متین دفتری باش وزیرلیکدن اوزاقلاشیردی، اونون یئرینه حاکم دایره¬لرده ظاهراً «معتدل» تأثیر باغیشلایان علی منصور حاکمیته گتیریلدی. باجاریقلی و اولدوقجا حیله¬گر اولان علی منصوری ظاهرده ایران¬ین بی¬طرف¬لیگینه عاید واقعیت¬لری و حادثه¬لری قاباردیردیسا، اصلینده آلمان¬لارلا علاقه¬نی درین ـ قات¬لارا کئچیرمگه چالیشیردی. متفق قوشون¬لاری¬نین ایران اراضی¬سینه کئچمه¬سی عرفه¬سینده ایران¬ین مسکوداکی سفیری محمد ساعد، لندن¬ده¬کی سفیری محمدعلی مقدم و واشینقتون¬داکی سفیری محمد شایسته¬یه خصوصی گؤستریش وئره¬رک آدلاری چکیلن اؤلکه¬لرین دولت¬لرینی ایران¬ین بی¬طرف¬لیگینه ایناندیرماغا تاپشیرمیشدی [78]. رضا شاه حاکمیتدن سالینماق عرفه¬سینده «اطلاعات» غزئتینه وئردیگی مصاحبه¬ده [207، شهریور 1320] اؤلکه¬ده وور ـ توت 690 نفر آلمانلی اولدوغونو و بو آدام¬لارین متخصص، ایش آدامی اولدوغونو، یاخین گون¬لرده ایرانی ترک ائده¬جک¬لرینی بیلدیردیگی بیر وقتده، شوروی کشفیاتینا ایران¬دا 5000 نفردن چوخ نظامی مستشاری¬نین و جاسوسونون اولدوغو بیلدیریلیر و اونلارین تئزلیک¬له افشاسی، توتولوب شوروی¬یه تحویل وئریلمه¬سی طلب اولونوردو [99، ص. 175].
قید ائتمک لازمدیر کی، شوروی آلمانا قارشی محاربه¬یه جلب ائدیلمزدن خیلی اوّل، 1310 نجو ایل¬لرین سونوندان ایرانا، خصوصاً جنوبی آذربایجانا عاید کلّی مقداردا معلومات، نظامی ـ استراتزی ماتریال¬لار الده ائتمیشدی. 1320 ایلین دی آییندا مسکودا 216 صفحه¬دن عبارت «چنوبی آذربایجان تکنیکی ـ اقتصادی گزارشی» حاضرلانمیشدی. جنوبی آذربایجانا عاید اجتماعی ـ سیاسی، اقتصادی، تکنیکی، جغرافی و سایر معلومات بو گزارشه داخل ائدیلمیشدی [18]، [99]. بئله¬لیک¬له، شوروی اوردوسو ایران اراضی¬سینه داخل اولمامیشدان خیلی اوّل بو اؤلکه¬نین (او جمله¬دن جنوبی آذربایجان¬ین) نظامی ـ استراتزی موقعیتی، نظامی ظرفیتی، اقتصادی، سیاسی و سایر دورومو حقده شوروی جاسوسلوق اورقان¬لاریندا اطرافلی و مفصل معلومات وار ایدی. ایران اراضی¬سینه شوروی قونشولاری¬نین داخل اولاجاغی تقدیرده جنوبی آذربایجان باکی¬نین تشبثو ایله مسکوداکی شوروی رهبرلیگی¬نین دقت مرکزینه چکیلیر.
پروفسور جمیل حسنلی طرفیندن ایلک دفعه علمی دوریه گتیریلمیش آرشیو سندلریندن معلوم اولور کی، شوروی آذربایجان¬ینداکی رهبرلیک، شخصاً میر جعفر باقروف ایلک اوّل چنوبی آذربایجانا نظامی ـ استراتژی اهمیتلی اراضی¬دن داها چوخ اوزو «ترکمن¬چای»دان بری پارچالانمیش وطنین قوغوشماسی کیمی باخمیش، مسکونون گؤستربش¬لری¬نین اجراسیندا آذربایجان¬ین هانسی یول¬لاسا بوتؤولشمه¬سی (شوروی ترکیبینده) ایده¬سی اهمیتلی یئر توتموشدو. غربی اوکراین و غربی بلاروسی¬نین اله کئچیریلمه¬سیندن سونرا میر جعفر باقروف جنوبی آذربایجان حقینده ده بئله مقامین یاخین¬لاشدیغینی طن ائدیردی. بو مقصدله ایرانا یئریدیلن شوروی قوشون¬لاری داخلینده شمالی آذربایجان¬دان نظامی آدی ایله گؤندریله¬جک 3816 غیرنظامی شخص بسیج ائدیلمیشدی [99]، [18]. تاریخی سندلره «عزیز علی¬یئف قروپو» آدی ایله داخل اولان بو دسته شمالی آذربایجان¬ین گؤرکملی ضیالی¬لاری، علم، تحصیل، مدنیت خادم¬لری، حزب و دولت اورقان¬لاری¬نین فعال¬لاری (میرزا ابراهیموف، سلیمان رحیموف، جعفر خندان، سلیمان رستم، محبعلی امیراصلانوف، عوض صادق، غلمان موسایئف (ایلکین) و سایر) داخل ائدیلمیش¬لر.
چنوبی آذربایجان¬لا باغلی چوخ ماراقلی بیر مقامی بورادا قید ائتمه¬مک اولماز کی، بو دا جنوبی آذربایجانا ارمنستان جمهوریسی رهبرلیگی¬نین اشتهاسی ایدی. شوروی قوشون¬لاری¬نین جنوبی آذربایجانا داخل اولماسی عرفه¬سینده ارمنستان دولتی آدیندان ارمنی جئکیست قروپونا رهبرلیک ائدن گؤزه¬لیان ارمنستان رهبرلیگی¬نین فیکرینی آچیقلایاراق بیلدیرمیشدی کی، شوروی قوشون¬لاری¬نین اشغال ائتدیگی جنوبی آذربایجان ارمنستانلا آذربایجان آراسیندا تأثیر دایره¬سینه بؤلونمه¬لی¬دیر و بو بؤلگه¬ده تبریز ارمنستانا چاتمالی¬دیر، بئله¬لیک¬له گویا بورادا ارمنی¬لرین نفوذو و تأثیری آذربایجان¬دان اوستوندور. شمالی آذربایجان رهبرلیگی طرفیندن مسکوا تقدیم اولونموش آراییش، معروضه و معلومات¬لاردا جنوبی آذربایجان¬دا، او جمله¬دن تبریزده ارمنی نفوذونون شیشیردیلدیگی و حقیقتدن چوخ اوزاق اولماسی بللی اولدوغو اوچون ایران اراضی¬سی¬نین شمال حصّه¬سی شوروی قوشون¬لاری طرفیندن توتولاجاغی تقدیرده، جنوبی آذربایجان¬دا فعالیت اوستونلوگو آذربایجان شوروی جمهوری¬سی رهبرلیگینه حواله اولونموشدور. بو ایشده آذربایجان رهبرلیگی¬نین مسکودا عالی شورا اورقانیندا یووا سالمیش «میکویانچی¬لار» مقابلینده چئویک فعالیتی قید اولونمالی¬دیر.
1320 نجی ایلین باهاریندا آذربایجان سرحدلرینده دایانمیش شوروی قوشون¬لاری شهریورین 3 ده ساعات 2 ده ایران اراضی¬سینه داخل اولدولار. ساعات یاریم¬لیق عملیات نتیجه¬سینده ایران اوردوسونون اؤن جبهه¬ده دوروش گتیرمک قابلیتی سیندیریلدی. رضا شاه¬ین باش فرمانده¬لیگه مقاومت گؤسترمک امری ده تأثیرسیز قالدی [99، ص. 177]. شهریورین 3 دن 6 دک نخجوان¬ین، باش قرارگاه رئیسی ضرغام¬ین ائو دوستاغی اولماسینا امر وئرسه ده ایش ایشدن کئچمیشدی. 1320 نجی ایل شهریورین 4 ده نخست وزیر علی منصور و وزیر خارجه مظفر علم استعفا عریضه¬سینی شاها تقدیم ائتدی¬لر. 5 شهریورده محمدعلی فروغی نخست وزیر، علی سهیلی وزیر خارجه تعیین ائدیلیر. ائله همین گون رضا شاه تعجیلی اولاراق محمدعلی فروغی¬نین ائوینه گلیر، اوغلونون (محمدرضانین) خیرینه شاهلیقدان ال چکمک نیّتینی اونا بیلدیریر. محمدعلی فروغی رضا شاه اوچون داها اینانیلمیش آدام ایدی. او، 10 نجو ایل¬لرین اوّل¬لرینده ده 2 ایلدن چوخ رضا شاه¬ین نخست وزیری اولموشدو [99].
محمدعلی فروغی هر شئیدن اوّل رضا شاه¬دان تخت تاج¬دان اوغلونون خیرینه ال چکمک عریضه¬سینی آلدی و اونا تهرانی تئزلیک¬له ترک ائتمگی مصلحت گؤردو. رضا شاه اوّلجه ایکی آروادینی (تاج¬الملوک و عصمت دولتشاهی خانم)، 10 اولادینی، گلینی¬نی، نوه¬سینی و ایکی کوره¬کنی¬نی وزیر دربار محمود جم واسطه¬سی ایله اصفهانا یولا سالیر. بیر نئچه گون سونرا رضا شاه اؤزو ده بیر نئچه نفر محافظه¬چی¬سی¬نین مشایعتی ایله اصفهانا یوللانیر. انگلیس¬ین اصفهان¬داکی کونسول¬لوغونون «مصلحتی» ایله شاه 1320 نجی ایل مهرین 6 دا اونون اوچون تهلکه¬سیز اولان آفریکانین موریس آداسینا گؤندریلیر و 1322 نجی ایلین فروردین آیینا قدر بو آدادا قالاندان سونرا جنوبی آفریکایا گؤندریلیر و 1323 نجو ایلن مردادین 4 نچو گونو بورادا اؤلور. [99]. یئری گلمیشکن قید ائتمک لازمدیر کی، رضا شاه اؤلکه¬نی بؤیوک ثروت صاحبی کیمی ترک ائتمیشدی. رضا شاه حاکمیتدن دوشن کیمی اونون 20 ایل مدتینده (1300 – 1320) غارت و زوراکی¬لیقلا الده ائتدیگی کلّی مقداردا ثروت، جواهرات، پول حقده بحث آچیلدی. مجلس نماینده¬سی مؤید احمدی¬نین ایران مجلس¬ینده¬کی چیخیشدان آیدین اولور کی، رضا شاه منتظم اولاراق خارجی بانک¬لارا او وقتکی پول واحدی ایله هر ایل 60 میلیون تومن (25 میلیون دولار) پول کؤچورورموش. اوست ـ اوسته او، ایکی مینه قدر کنده صاحب چیخمیشدیر. اونون کندلری اشاغیداکی ایالت¬لرده ایدی [108، ص. 123].
ایالت کندلرین سایی یاشان عایله¬لرین سایی
فارس 19 200
کرمان 191 4250
غربی آذربایجان 115 6365
تهران 428 4424
گیلان ـ مازندران 1231 32878
جمع 1984 48117
وقتی ایله یوخسول بیر قزاق افسری اولموش رضا شاه حاکمیتدن گئدرکن ایران¬ین ان وارلی آدامی کیمی اولادلارینا بؤیوک ثروت قویوب گئتمیشدیر. ایران¬دان قاچدیقدان سونرا رضا شاه اعتراف ائدیر کی، اونون ثروتی¬نین عمومی مقداری او زمانکی پول واحدی ایله 7 میلیارد تومن (3 میلیارد دولار) اولموشدور.
شهریورین 25 ده تشکیل اولونموش 12 نجی مجلس¬ده رضا شاه¬ین اوغلونون خیرینه حاکمیتدن ال چکمه¬سی حقده 13 شهریورده یازدیغی عریضه اوخوندو، 22 یاشلی محمدرضا اؤلکه¬نین یئنی شاهی اعلان ائدیلدی [99، ص. 197 – 202]. بونونلا بیرلیکده مجلس متفق قوشون¬لاری¬نین تهرانا بوراخیلماسی، ایران¬داکی بوتون آلمان تبعه¬لری¬نین اؤلکه¬دن چیخاریلماسی، ایران¬ین قورو، سو و هاوا یول¬لاری¬نین متفق¬لرین اختیارینا قویولماسی حقده راضی¬لیق وئردی.
1320 نجی ایلین شهریور آیی بو دور اوچون چوخ تلاطم¬لو، علامتدار و گرگین آی اولموشدور: ایران اراضی¬سی متفق¬لر طرفیندن اشغال اولونموش، شاه قاچمیش، یئنی نخست وزیر و یئنی شاه حاکمیته گلمیش، زندان قاپی¬لاری آچیلدیقدان مترقی شخصیت¬لر یئنیدن مبارزه میدانینا قاییتمیش، مختلف عقیده¬لی و مختلف¬یؤنلو یئنی سیاسی جمعیت و تشکیلات¬لار، مطبوعات فعالیته باشلامیش و سایر، بوتون بونلارین سونوندا رضا شاه¬ین قانلی دیکتاتورلوغو ییخیلسا دا، اونون یئرینه اوغلو محمدرضانین ظلمکار سلطنتی برپا اولونماغا باشلامیشدی.
جنوبی آذربایجان¬دا ایکینجی دنیا
محاربه¬سی¬نین ایلک ایل¬لرینده
اجتماعی ـ اقتصادی وضعیت: خارجی قوشون¬لار ایران اراضی¬سینی اشغال ائدرکن اؤلکه¬نین هر یئرینده اولدوغو کیمی آذربایجان¬دا دا اجتماعی ـ اقتصادی وضعیت آغیر ایدی. اؤلکه¬نین بو ناحیه¬سینده یئریدیلن دولت سیاستی ایدئولوژی باخیمدان بوراداکی اهالی¬نین فارس¬دان دؤنمه اولماسی نظریه¬سینه اساسلانیب بوتون ساحه¬لرده: تحصیل، علم، مدنیت، ائله¬جه ده دولت خاصّه¬لری ایله باغلی بوتون تأسیسات¬لار و مؤسسه¬لرده فارسلاشدیرما سیاستی گنیش پلاندا اجرا اولونوردو. ایران¬ین رسمی دولت سندلریندن بیرینده آچیقجا یازیلیردی: «... آذربایجان¬دا ایرانلی¬لیقدان باشقا هر هانسی ملّیتدن سؤز گئده بیلمز» [229، 1358، نومره 2، ص. 29].
متفق قوشون¬لاری ایرانا داخل اولمامیشدان اوّل آذربایجان هر جهتدن رضا شاه¬ین امان¬سیز مستملکه¬چی¬لیک ظلمو آلتیندا اینله¬ین ناحیه¬لردن بیری ایدی. آذربایجانلی¬لارین آزادلیغا و مختاریته گوجلو میل¬لی اولدوغونو یاخشی بیلن رضا شاه بوراداکی وطن¬پرور قوّه¬لری محو ائتدیرمک¬له کفایت¬لنمه¬ییب، آذربایجانی ایران¬ین ترکیبینده گئری¬ده قالمیش بیر بؤلگه¬یه چئویرمیشدی. 10 نجو ایل¬لرده تبریز و اونون اطرافی گوجلو سئل¬لرین ضربه¬سینه معروض قالارکن اهالی¬نین شاها و دولت اورقان¬لارینا مراجعتی جواب¬سیز قالمیشدی. اوسته¬لیک سئل داغینتی¬لارینی آرادان قالدیرماق مقصدی ایله قسماً ده اولسا تبریز اهالی¬سی طرفیندن ییغیلمیش پولون بؤیوک حصّه¬سی تبریز استاندارلیغی طرفیندن منیمسه¬نیلمیشدی [229].
«1299 نجو ایل 3 اسفند کودتاسی و رضا شاه حاکمیتی¬نین برقرار اولماسیندان قاباق آذربایجان اؤزونون جغرافی موقعیتی و طبیعتینه گؤره ایران¬ین آباد و ثروتلی ایالت¬لریندن بیری ایدی. آذربایجان¬دا آذربایجان دیلینده بیر نئچه غزئت نشر ائدیلیردی. مکتب¬لرده آذربایجان دیلینده تآتر تاماشالاری گؤستریلیردی و آذربایجان¬ین خارجی مملکت¬لرله تجارت و اقتصادی مناسبت¬لری انکشاف ائدیردی. پهلوی سلسله¬سی¬نین تشکیل اولونماسی ایله قره گون¬لر باشلاندی. آذربایجان¬دا آنا دیلیندن استفاده ائتمک، آنا دیلینده اوخویوب ـ یازماق، حتا محکمه¬لرده بئله آنا دیلینده دانیشماق قدغن ائدیلدی. آذربایجان خلقی جوربه¬جور نحقیرلره معروض قالدی. ایران¬ین کئچمیشده جراغی و گؤزو حساب اولونان آذربایجان¬لا بیر مستملکه کیمی رفتار ائتدی¬لر» [229، ص.29]. رضا شاه دورونده تهران¬ین آذربایجانا اؤز مستملکه¬سی کیمی باخماسینی حکومتین بو ایالتین انسان¬لارینی آجلیق و قیت¬لیقلا امتحانا چکمه¬سینده ده گؤرمک اولار. «وارلیق» ژورنالی همین دورده¬کی حادثه¬لری بئله بیر فاکتی مثال اولاراق گتیریر کی، 1320 نجی ایلده ایران بازاریندا بوغدانین هر خالواری 350 – 400 ریالا گئتدیگی بیر وقتده، تبریزده¬کی استاندار آذربایجان کندلی¬سینه قارشی زور ایشله¬دیب، بوغدانین هر خالوارینی 140 ریالا آلیب مرکزه یوللاییردی. 1319 نجو ایلین قیشیندا آجلیقلا اوزله¬شن آذربایجان اهالی¬سینه رضا شاه¬ین گرگان¬داکی ملکونده حاصل اولان بوغدانی آستارا یولو ایله تبریزه گتیریب، هر خالوارینی 600 ریالا ساتمیش¬لار، گرگان¬دان گتیریلمیش آرپا نم¬لندیگیندن اونو تبریز نظامیه¬ده اولان آت¬لار یئمه¬دیگینی والی مستوفی¬یه خبر وئره¬رکن او، جوابیندا: «آت¬لار یئمیرسه، وئرین تبریزلی ائششک¬لر یئیر» ـ دئمیشدیر [229]. او زمان «پیکار» غزئتی همین دورون سیاسی ـ ایدئولوژی منظره¬سینی بئله تصویر ائتمیشدی: «ایران اهالیسی غیرفارس اولان گنیش ناحیه¬لری، خصوصاً آذربایجان، کوردستان، عربستان (خوزستان) بو گون ده هر جور حقوقدان محرومدورلار. بورادا یاشایان اوشاق¬لار غیرآنا دیلینده اولان مکتب¬لرده اوخوماغا مجبوردورلار. همین ناحیه¬دن مجلسه سئچیلمیش نماینده¬نین اعتبارنامه¬سی فارس دیلینی بیلمیرسه، تصدیق ائدیلمیر. بوتون دولت مأمورلاری فارس¬لاردان تعیین اولونورلار و اونلار بو ناحیه¬لرین اهالی¬سینه قول (برده) کیمی باخیرلار. اونلارین عریضه و شکایت¬لری مطلق فارس دیلینده اولمالیدی. حقوق ـ محافظه اورقان¬لاری فارس دیلینده ترتیب اولونمایان عریضه¬لری قبول ائتمیرلر بو دا چوخ وقت ملّیتجه فارس اولمایان شخص¬لرین غیرقانونی صورتده محکوم اولونماسینا سبب اولور» [229، ص. 38]. رضا شاه¬ین حاکمیتی ایل¬لرینده آذربایجان دیلینده کتاب، غزئت، ژورنال چاپ ائتمک رسماً قدغن ائدیلمیشدی. آسیمیلاسیا تدبیرلری غیرفارس¬لارین، او جمله¬دن آذربایجانلی¬لارین ملّی ـ مدنی، معنوی، اجتماعی ـ اقتصادی حیاتی¬نین بوتون ساحه¬لرینه تطبیق ائدیلدی. همین دورده آذربایجان¬دا بیر سیرا دولت مقام¬لاریندا ایشله¬میش عبدالله مستوفی سونرالار اعتراف ائدیردی کی، او، آذربایجانلی¬لارا یاس یئرینده تورکجه نوحه دئمگه بئله اجازه وئرمیردی. «من اونلاری باشا سالیردیم کی، سیز داریوش¬ون و کامبیزین اصل خلف¬لری نه اوچون افراسیاب و چنگیزین دیلینده دانیشیرسیز» [234، 1379، نومره 8، ص. 27].
رضا شاه حاکمیتی¬نین ایلک ایل¬لرینده آذربایجان¬دا معارف اداره¬سینه باشچی¬لیق ائتمیش ر. محسنی آذربایجانلی ضیالی¬لاری تبریزه بیر توپلانتیا ییغیب آذربایجانجا هر جور نمایشین قویولماسی¬نین و معارف اداره¬سینده و مکتب¬لرده تورکجه دانیشیغین قدغن اولدوغونو بیلدیردیکدن سونرا دتمیشدی: «مکتب¬لرده هر کس تورکجه دانیشسا ائششگین نوختاسینی اونون باشینا سالیب، آخورا باغلایین» [228، 1379، نومره 2، ص. 24].
آذربایجان معارفینه رهبرلیک ائتمکده محسنی¬نی عوض ائتمیش ذوقی مکتب¬لرده تورکجه دانیشان¬لارا اوّلجه جریمه، سونرا ایسه فیزیکی جزا (تنبیه بدنی) وئریلمه¬سینی امر ائتمیشدی. او، آذربایجان مکتبینده هر فارس سؤزونون معناسینی تورکجه اوشاق¬لارا باشا سالدیغی اوچون (نان ـ چؤره¬ک، آب ـ سو، خوروز ـ خروس و سایر) کند معلمینی جدّی جزالاندیرمیش و اونا «نان» دئیرکن چؤره¬گی، «آب» دئیرکن سویو، «خروس» دئیرکن خوروزو گؤسترمگی مصلحت گؤرموشدو «234، 1379، نومره 8، ص. 27]. تبریز استاندارلیغیندان رضا شاه طرفیندن تهرانا داها یوکسک وظیفه¬یه چکیلمش عبدالله مستوفی مصاحبه¬لری¬نین بیرینده خلقی تحقیر ائتمکدن چکینمه¬ییب دئمیشدیر: «یونجا یئییب مشروطه آلان آذربایجان تورک¬لری علف یئییب ایرانی آبادلاشدیریرلار» [34].
رضا شاه حاکمیته کئچن کیمی اونون ایلک تدبیرلریندن بیری «فارس دیلینی یابانجی سؤزلردن تمیزلمک» آدی آلتیندا 1305 نجی ایلده وزارت جنگ¬ده خصوصی کومسیون تشکیل ائتمک اولدو. همین کومسیون «اجنبی سؤز» آدی آلتیندا بوتون تورک سؤزلرینی نظامی دانیشیقدان چیخارتدی. سونرا بو ایش گنیشلندیریلیب یئر، داغ، چای و یاشاییش منطقه¬لری آدلاری¬نین دگیشدیریلمه¬سینه، داها سونرا آدام¬لارین آدینا و سوی آدینا تطبیق ائدیلدی. 1313 نجو ایلین پاییزیندا ایران مجلسی «اؤلکه¬ده باشقا دیل¬لرده مکتوبلاشمایا، شکایت و عریضه¬لره باخماغا یاساق قویماق حقده» قانون قبول ائتمیشدی.
غیرفارس ناحیه¬لره قارشی آیری ـ سئچکی¬لیک آذربایجان¬ین دا مرکزدن آسیلی¬لیغینی گوندن ـ گونه آرتیردی. همین دوره عاید آیریلمالاردا دولت بودجه¬سیندن آذربایجان¬ین بوتؤولوکده پایی اصفهان و یا شیراز شهرلرینه آیریلمیش پایدان آز ایدی [188، 19 فروردین 1325]. 1325 نجی ایل ایران آمار رقم¬لرینه اساسلاناراق، معاوم اولور کی، 1317 نجی ایلده عموم¬اؤلکه اوزره صنایع (نظامی و فلز ایشله¬مه استثنا اولاراق) او زمانکی پول واحدی ایله بیر میلیون اوچ یوز مین ریال خرجلنمیشدی. بو وسایطین ایسه جمعی یوزده اوچو جنوبی آذربایجانا صرف اولونموشدور کی، بو دا اساساً یونگول صنایع، کارگاه و ال صنایعینه خرجلنمیشدی. 10 نجو ایل¬لرده (1311 – 1319) ایران دولتی¬نین صنایع¬لشدیرمه تدبیرلری ایله باغلی شرکت سهامی¬لرین سایی 93 دن 1735 شرکته، اونلارین سرمایه¬سی ایسه 143 میلیون ریال¬دان 1863 میلیون ریالا چاتدیغی حالدا، آذربایجان¬دا همین دورده بو رقم 32 میلیون ریال¬دان یوخاری اولمامیشدی کی، بو وسایطین ده بؤیوک قسمی مرکزده¬کی شرکت¬لرین پایینا دوشوردو. 1319 نجو ایله عاید اولان معلومات¬لاردان بللی اولور کی، ایران¬دا موجود اولان او دور اوچون معاصر استحصال اصولونا اساسلانان 25 ایری توخوجولوق مؤسسه¬سیندن بیری ده آذربایجان¬دا دگیلدی [132، ص. 35]. تبریزده¬کی «پشمینه»، «ظفر»، «کلکته¬چی» کیمی توخوجولوق مؤسسه¬لری ملّی سرمایه ایله یارادیلمیش و دولتدن مانعچی¬لیکدن باشقا هئچ جور یاردیم گؤرمه¬میشدی. تبریزده¬کی کبریت کرخاناسی خویلولار، «میر» آدلی قسماً ایری صابون¬بیشیرمه کرخاناسی تبریزلی¬لره، توخوجولوق کرخانالاری تبریز، خوی، مراغا و اردبیل¬ین ایش آدام¬لارینا مخصوص اولموشدور. 10 نجو ایل¬لرین اورتالارینا عاید اولان آماردا تبریزده فعالیت گؤسترن 60 استحصال مؤسسه¬سیندن جمعاً دؤردونده چالیشان¬لارین سایی 100 نفره چاتیردی، قالان¬لاری ایسه پیشه¬ورلیک کاراکترلی، ال امگینه اساسلانان (بورادا اساساً قادین و اوشاق¬لار ایشله¬ییردی) مؤسسه¬لر اولموشدور. دولتین آذربایجان¬ین صنایع¬لشدیریلمه¬سی تدبیرلرینی اؤز فعالیتینه جلب ائتمه¬مه¬سی بیر یانا قالسین، ملّی سرمایه حسابینا یارادیلمیش مؤسسه¬لرین عادی فعالیتینه مختلف واسطه¬لرله مانع اولوردو و اونلارین اوزه¬رینده¬کی وئرگی یوکونو دایم آرتیریردی. ایری دولت صنایع مؤسسه¬لری¬نین، اساساً اؤلکه¬نین مرکزینده یارادیلماسی ایله یاناشی «اوجقارلارین» ملّی سرمایه¬سی¬نین مرکزه آخینی دا شیرنیکلندیریلیردی. سرمایه¬نین و ایشچی قوّه¬سی¬نین فارس¬دیل¬لی مرکز شهرلرده تمرکزلشمه¬سی «اوجقارلارین» هر جهتدن (سیاسی، اقتصادی، مدنی و سایر) ضعیف¬لمه¬سینی گوجلندیریردیسه، غیرفارس¬لارین مرکزده آسیمیلاسیاسینی، اؤز ملّی منشأئینی و ملّی وارلیغینی ایتیرمه جریانینی سرعتلندیریردی. بو ایسه رضا شاه رژیمی¬نین دولت سیاستی¬نین مهم خط¬لریندن بیری ایدی. «اداره ایش¬لری¬نین تهران¬دا جمع¬لشدیریلمه¬سی سیاستی ایران استان¬لاری¬نین هامی¬سینا، خصوصاً آذربایجان¬ین اقتصادی فعالیتینه منفی تأثیر گؤسترمیشدی. آذربایجان سرمایه¬دارلاری، تجربه¬لی متخصص¬لری و کارگرلری¬نین تهران و دیگر مرکزلره مهاجرتی ایران¬ین اقتصادی انکشافینی سرعتلندیردی» [34، ص. 97]. آمریکالی مؤلف جون فوران یازیر کی، 1323 نجو بودجه ایلی اوچون تکجه تهران شهرینه آیریلمیش وسایطین مقداری بوتؤولوکده آذربایجانا آیریلمیش وسایطدن 20 دفعه چوخ اولموشدور، حالبوکی، او زمان جنوبی آذربایجان¬ین اهالیسی تهران¬داکی¬لاردان 3 دفعه چوخ ایدی. [100، ص. 408].
آذربایجان¬دا صنایعی انکشاف ائتدیرمک اوچون کفایت قدر یئرلی خام¬مال، فیزیکی قوّه و شرایطین اولماسینا باخمایاراق دولت بو ساحه¬لرده قصداً مانعچی¬لیک یارادیردی. مالیه وئرگی¬لری¬نین آرتیریلماسی، دولت مأمورلاری¬نین اؤزباشینالیغی، چوخ¬سایلی صنعی مانع¬لرین اورتایا آتیلماسی آذربایجان¬دا یئرلی ملّی صنایعین یارادیلماسی و انکشافی یولونداکی انگل¬لر ایدی. وقتی ایله دولت حسابینا میانداب¬دا تیکیلمیش قند کرخاناسی 1319 نجو ایلده اؤلکه¬ده موجود اولان 8 قند کرخاناسیندان یگانه نمونه ایدی. چوخ گنیش خام¬مال ذخیره¬سینه و اوجوز ایشچی قوّه¬سینه مالک اولماسینا باخمایاراق، اونون استحصال ائتدیگی قند و شکر آذربایجان¬داکی تقاضانین هئچ اللی¬ده بیرینی ده اؤده¬یه بیلمیردی [189، 14 خرداد 1325].
ایکیتجی دنیا محاربه¬سی عرفه¬سینده جنوبی آذربایجان¬دا آز ـ چوخ گؤزه¬گلیملی صنایع اوبژکت¬لری اشاغیداکی¬لاردان عبارت اولموشدور.
20 نجی ایل¬لر عرفه¬سینده جنوبی آذربایجان¬دا
باشلیجا صنایع مؤسسه¬لری [263، 1340، نومره !، ص. 10]
مؤسسه¬لر ایشه سالیندیغی تاریخ یئرلشدیگی یئر
«ایران گؤن کرخاناسی» 1309 تبریز
«تبریز اون دگیرمانی» 1309 تبریز
«رفیعی اون دگیرمانی» 1309 تبریز
«ستاره آبجو کرخاناسی» 1309 تبریز
«خسروی گؤن ـ دری کرخاناسی» 1310 تبریز
«برادران وهابزاده گؤن کرخاناسی» 1311 تبریز
«امید گؤن کرخاناسی» 1311 تبریز
«جوراب کارگاهی» 1311 تبریز
«پشمینه یون پارچا کرخاناسی» 1315 تبریز
«یون تمیزلمه کارگاهی» 1316 تبریز
»آذربایجان» سونرا کلکته¬چی توخوجو کرخاناسی 1316 تبریز
«تبریز سیلوسو» 1318 تبریز
«میانداب قند کرخاناسی» 1318 میانداب
یوخاریداکی مؤسسه¬لرین هئچ بیری (میانداب قند کرخاناسی و تبریزده¬کی سیلو استثنا اولماقلا) دولت سرمایه¬سی ایله ایشه سالینمامیشدیر. بو مؤسسه¬لرین استحصال گوجو اولدوقجا اشاغی حدّده ایدی. مثلاً، تبریزده¬کی کبریت کرخاناسی تکمیل¬لشدیریلدیکدن سونرا اوراداکی ایشچی¬لرین سایی 65 نفردن چوخ اولمامیشدی کی، بونون دا اکثریتی 7 - 14 یاشلی اوشاق¬لاردان عبارت ایدی [188، 12 مهر، 1324].
10 نجو ایل¬لرین آخرلاریندا دولت خطی ایله اؤلکه¬نین اوچ شهرینده (تهران، اصفهان، تبریز) تیکیلمیش سیلولاردان بیری آذربایجان¬دا تیکیلسه ده، اونون تاخیل ساخلاما توتومو تهران و اصفهان¬داکیندان چوخ اشاغی ایدی، حالبوکی، آذربایجان ایران¬ین باشلیجا تاخیلچی¬لیق ناحیه¬لریندن ایدی. ان چوخ ایشچی قوّه¬سی اولان مؤسسه¬ده ایشچی¬لرین سایی 80 – 90 نفردن چوخ دگیلدی و بو مؤسسه¬لرین اکثریتینده ال امگی اوستونلوک تشکیل ائدیردی. حالبوکی، آذربایجان¬دا صنایعین بوتون ساحه¬لرینی (فلز ایشلمه، معدن، پامبیقچی¬لیق، توتونچولوک، ایپکچی¬لیک، تره¬بارچی¬لیق و سایر) یاراتماق اوچون هم طبیعی، هم فیزیکی امکان¬لار وار ایدی.
دولتین اقتصادی سیاستینده ده آذربایجانا مناسبتده «اؤگئی¬لیک» اؤزونو آیدین شکیلده بروزه وئریردی. مثلاً، 1319 نجو ایلده ملّی محصولدا آذربایجان¬ین صنایع اوزره پایی یوزده 1،1 ه برابر اولموشدور [132، ص. 29]. آذربایجان استحصال واسطه¬لری و استحصال اصولو جهتدن ایران¬ین گئری قالمیش باشلیجا زراعی ناحیه¬لریندن بیری ایدی. همین دوره عاید ایران¬ین خارجی تجارتینده صادرات سیاهه¬سینده آذربایجان¬دان داخل اولان یگانه محصول ایرانا قیزیل ارز گتیرن خالچالار و قسماً خشکبار (اساساً آلمانا ساتیلان لؤله ـ قاخ) ایدی [188، 11 دی، 1350]. ایران¬ین دنیا بازارینا صادر ائتدیگی خالچالارین تقریباً یاریسی جنوبی آذربایجان¬ین پایینا دوشموشدو [188، 11 دی، 1350]. بو دورده (20 نجی ایل¬لر عرفه¬سی و اوّل¬لری) آذربایجان¬دا خالچاچی¬لیقلا مشغول اولان مؤسسه¬لرین سایی 950 دن چوخ، اوراداکی دزگاه¬لار 5328، ایشچی¬لرین سایی 12 مین نفره یاخین اولموشدور. خالچاچی¬لیقدا ال امگی، خصوصاً قادین و اوشاق امگی اوستونلوک تشکیل ائتمیشدی. تکنیکی سویّه¬یه و معاصر صنایع آوادانلیغی¬نین یوخلوغو اوجوز ال امگینه رواج وئریردی. تبریزده، سراب¬دا، اردبیل¬ده، مرندده، خوی¬دا، زنجان¬دا خالچا توخوما ایش¬لرینده ماشین و تکنیکین قسماً تطبیقی 20 نجی ایل¬لرین اوّل¬لرینده خالچا استحصالی¬نین آرتیمینا تکان وئردی. خالچادان گلن گلیر استحصالچی¬لاردان اوّل دولتی و خالچا محتکرلرینی، وارلاندیردی. عمومیتله، 20 نجی ایل¬لرین اوّل¬لرینده جنوبی آذربایجان¬دا دایمی و موسمی ایشی اولان¬لارین سایی 50 – 60 مین آراسیندا گؤستریلیر [198، 21 اردیبهشت، 1324].
تدقیق اولونان دورده آذربایجان اقتصادیاتی¬نین اساسینی زراعت تشکیل ائتمیشدی. بو ناحیه¬ده یاشایان اهالی¬نین یوزده 75 – 80 دی کند یئرلری¬نین پایینا دوشوردو. آپاریلان حسابلامالاردان آیدین اولور کی، زراعت و مالدارلیق محصول¬لاری آذربایجان¬داکی مجموع ملّی محصولون یوزده 8/91 نی تشکیل ائتمیش، اهالی¬نین 10 نفردن 9 نفرین دولاشیغی زراعت ایله باغلی اولموشدور [39، ص. 80]. کندده ارباب ـ رعیت مناسبت¬لری¬نین حکم سورمه¬سی، اکینه یارارلی تورپاق¬لارین، سو منبع¬لری¬نین و استحصال واسطه¬لری¬نین کند اهالی¬سی¬نین جمعی یوزده 5 نی تشکیل ائدن ایری مالک¬لرین، وظیفه و منصب صاحب¬لری¬نین الینده اولماسی جنوبی آذربایجان کندلی¬سینی آغیر وضعیتده یاشاماغا مجبور ائتمیشدی. حاصل اولان محصولون استحصال واسطه¬لرینه گؤره بؤلونمه¬سی (تورپاق، سو، توخوم، گوبره (کود)، قوشقو حیوانی و سایر )، اوسته¬لیک حاضر محصولدان توتولان چوخ¬سایلی وئرگی¬لر، رسوم¬لار و آیریلمالار استحصالچی کندلینی اؤلمه ـ دیریل یاشاییشینا گتیریب چیخارمیشدی. جنوبی آذربایجان کندینده¬کی اجتماعی ـ اقتصادی وضعیت اؤز کسکین¬لیگی ایله کندلی¬لری رژیم علیهینه، اکینچی¬لیک مناسبت¬لرینده¬کی حق¬سیزلیگه قارشی مبارزه¬یه کؤک¬لمیشدی. جنوبی آذربایجان کندلی¬سی ایاغا قالخماق اوچون فرصت آختاریردی. 20 نجی ایل¬لرین اوّل¬لرینده آذربایجان¬دا غدّار استاندارلاردان بیری کیمی تانینان وثوق¬السلطنه تهران¬دا غزئت مخبرلرینه وئردیگی مصاحبه¬ده اعتراف ائتمگه مجبور اولموشدور کی، «آذربایجان¬دا اقتصادی بحرانین باش وئرمه¬سی و درین¬لشمه¬سی ایله دولت آز ماراقلانیر. عملی لایحه¬لر حاضرلانیب تهرانا گؤندریلدیگینه باخمایاراق تأسف¬لر اولسون کی، بونلارا اهمیت وئریلمیر» [198، 21 اردیبهشت 1324].
رضا شاه¬ین محاربه عرفه¬سینده اؤلکه¬نین انتظامی ـ اراضی بؤلگوسونده عمله گتیردیگی «پارچالا ـ آغالیق ائت» سیاستی آذربایجان¬ین ائتنیک، اقتصادی و مدنی بوتؤولگونو پوزماقدان علاوه، آذربایجان شهرلرینده اقتصادی ـ تجاری رابطه¬لرینده ده انگل¬لر یاراتمیش اولدو. 1316 نجی ایلده اؤلکه¬نین یئنی انتظامی ـ اراضی واحدلرینه (استان¬لارا) بؤلونمه¬سی، اصلینده جنوبی آذربایجان¬ین پارچالانماسی و اونون بوتؤو خریطه¬سی¬نین دوغرانیلماسی ایدی. بو بؤلگونون نتیجه¬سینده آذربایجان 3 نجو و 4 نجو استانا آیریلمیش اولدو. «قزوین، همدان، ق
شوکت تقییئوا
جمیل حسنلی
بو کتاب 21 آذر حرکاتیندا
شهید اولموش انسانلارین مقدس
خاطره سینه حصر اولونور
«قوی بیزیم وجوده گتیرمکده اولدوغوموز ملّی دولتین تاریخینی تاریخچی لر کاغاذ اوزه رینه گتیرسین لر. بیز او تاریخی یاراتماغا داها آرتیق دقت ائتمه لییک...
بیر زمان گله جک کی، خلق بؤیوک حرکاتینی اؤیرنمک ایسته یه جکدیر. او وقت تاریخه مراجعت ائده جک. اورادا بؤیوک حرکاتی اؤیرنمک ایسته یه جکدیرو بوجهتدن تاریخه جدّی صورتده دقت ائتمک الده اولان اسناد و مدارک لری توپلاییب گله¬جک نسل اوچون ساخلاماق لزومو میدانا چیخیر».
سید جعفر پیشه وری.
مؤلف دن
اوخوجولارا تقدیم ائدیلن «جنوبی آذربایجان¬دا ملّی ـ دموکراتیک حرکات (1320 – 1325)» آدلی کتاب گنج یاشلاریمدا مشاهده ائتدیگیم و شاهدی اولدوغوم حادثه¬لرین، سونراکی ایل¬لرده ایسه اوزون مدّت مطالعه¬مین و آپاردیغیم تدقیقاتین نتیجه¬سی¬دیر. آراشدیریلان موضوعون بو و یا باشقا جهت¬لری مختلف وقت¬لرده منیم طرفیمدن دوری مطبوعاتدا و اینفورماسیا وسایطینده آرا ـ سیر ایشیقلاندیریلسا دا، اونو یازیلی شکیلده اوخوجولارا تقدیم ائتمک چوخدانکی ایستگیم اولاراق قالیردی.
یازیلمیش کتاب سویداشیمیز احمد اوبالی¬نین تشبثو ایله «گونئی آذربایجان آراشدیرمالاری فوندو»نون وسایطی حسابینا چاپ اولونموشدور. بو خیرخواه و تمناسیز کؤمگه گؤره احمد اوبالی¬یا منتدارلیغیمی بیلدیریرم. بونونلا بیرلیکده کتابین حاضرلانماسیندا قایغی و زحمتینه گؤره تیمور امین¬بگ¬لی¬یه، علمی مصلحت و قیدلرینه گؤره کتابین علمی رداکتورلار تاریخ علم¬لری دوکتورلاری شوکت خانم تقی¬یئوایا، جمیل حسنلی¬یه ائله¬جه¬ده فیلولوژیا علم¬لری نامزدلری آی¬بنیز خانم کنگرلی¬یه، اسلام غریبلی¬یه و مهمان تقی¬اوغلونا اؤز تشکرومو بیلدیرمگی بورج ساییرام.
بیر نئچه سؤز
(رداکتورلاردان)
جنوبی آذربایجان 1320 – 1324 نجو ایللر ملّی ـ دموکراتیک حرکاتین اؤز زیروه¬سینه چاتماسی ـ هجری شمسی 1324 نجو ایلین آذر آیی¬نین 21 ده¬کی سیاسی حادثه لر نتیجه¬سینده بورادا تاریخده ایکینجی دفعه اولماقلا (بیرینجی دفعه 1299 نجو ایلده) ملّی حکومتین یارادیلماسیندان 58 ایل کئچیر. تبریزده ملّی حکومتین فعالیته باشلاماسی فاکتی اؤز ـ اؤزلوگونده آذربایجان تورک خلقی¬نین ملّی تفکرو یادداشیندا (حافظه¬سینده) درین ایز بوراخمیش بیر حادثه¬دیر. بوتؤو خلقین ملّی غروری، گوونج یئری اولان بو حرکاتین نتیجه اعتباری ایله اوغورسوزلوغا دچار اولماسی اؤتن بو 58 ایل عرضینده دایما همین تاریخین هم یارادیجی¬لارینی، بونلارین تؤره¬مه¬لرینی، تاریخچیلری، بدیعی سؤز اوستالارینی، عمومیتله گؤتورولدوکده ایسه حرکاتین هم دوست¬لاری، هم ده دشمن¬لرینی دوشوندورموشدو. هر ایکی قطب اؤتن بو ایل¬لرده حرکاتا مناسبتده اؤز یاناشماسینی تاریخده یاشاتماغا و ذهن¬لرده یئرلشدیرمگه چالیشمیشدیر. خصوصی قیده لزوم وار کی، غیردوست طرف 21 آذر حرکاتینی کئچن ایل¬لر عرضینده یالنیز منفی چالارلاردا وئرمکده خصوصی جانفشانلیق گؤسترمیش، بونون آذربایجان تورک خلقی¬نین ملّی مبارزه تاریخینده توتدوغو یئری و اؤزونه¬مخصوصلوغونو ذهن¬لردن تمامیله سیلمگه چالیشمیشدیر. دوست¬لارین و خیرخواه¬لارین، او سیرادان اوبژکتیو تاریخچی¬لرین باغلی (ک. ق. ب) فوندلاری¬نین برک ـ برک گیزلتدیگی آرشیو سندلرینه¬یئتمه¬دیگی اوچون حرکاتا لایق اولدوغو قیمتی تام آچا بیلمه¬دیک¬لری حالدا، غیردوست¬لار حرکاتلا باغلی حقیقتدن اوزاق فیکرلری آرا ـ سیرا یایماقدا دوام ائتمیش¬لر.
شوروی¬نین چؤکمه¬سی ایله تاریخی حادثه¬لره و حقیقت¬لره یاناشمادا یئنی بیر دورون باشلانماسی آذربایجان جمهوری¬سینده گونئی¬شناسلیقدا دا اؤز مثبت رولونو اوینامیش، او سیرادان «21 آذر حرکاتی»نین منسوب اولدوغو دورده¬کی حادثه¬لرین ده نهایت اؤز حقیقی قیمتینی آلماسینا شرایط یاراتمیش اولدو. نتیجه¬ده آذربایجان تاریخ¬شناسلیغیندا بیر سیرا قیمتلی اثرلرین یازیلیب نشر ائدیلمه¬سی باش توتموش اولدو. همین یاناشمادان علمی رداکتورلارین آدیندان وئریلن بو یازی¬نین مؤلف¬لریندن بیری¬نین پروفسور جمیل حسنلی¬نین سون 5 – 6 ایلده جنوبی آذربایجان¬دا 1320 – 1324 نجو ایل¬لر ملّی ـ دموکراتیک حرکاتلا باغلی کئچمیش شوروی باغلی آرشیولرینده¬کی قیمتلی سندلر و غربین ـ آمریکا و بؤیوک بریتانیانین رسمی دولت سندلرینی ییغماقلا آپاردیغی آراشدیرمالار خصوصی قید ائدیلمه¬لی¬دیر (بونلار حقینده باخین: بو کتابین ادبیات سیاهه¬سینه) و دئییلمه¬لی¬دیر کی، علمی اجتماعیتین بؤیوک ماراقلا قارشی¬لادیغی بو کتاب¬لار گونئی¬شناسلیغا یئنی یاناشما، یئنی طراوت گتیرمیشدیر. لاکن جنوبون بیر سیرا پروبلم¬لری¬نین، او سیرادان 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده¬کی ملّی ـ دموکراتیک حرکاتین هرطرفلی اؤیره¬نیلمه¬سی¬نین اولدوقجا مرکب و چوخ¬شاخه¬لی بیر پروبلم اولماسی بو حرکاتین مختلف جنبه¬لریندن آراشدیریلماسینی، بیر سؤزله پروبلم¬له باغلی آراشدیرمالارین دوام ائتدیریلمه¬سینی بیر ضرورت کیمی طلب ائدیر.
بو باخیمدان اقتصاد علم¬لر نامزدی اکرم رحیم¬لی¬نین (بیژه) اوخوجولارین اختیارینا وئریلمیش حاضرکی اثری قید اولونان پروبلم¬لرین اؤیره¬نیلمه¬سینده، دور و حرکاتلا باغلی بیر چوخ ابهام¬لارین آچیلماسیندا نوبتی و سون درجه قیمتلی تشبث¬دور.
بیر چوخ تدقیقاتدان کناردا قالان فارس دیل¬لی ادبیات و سندلره گئنیش اساسلانماقلا یازیلمیش بو اثرله تانیشلیقدان بیر داها امین¬لیک یارانیر کی، جنوبی آذربایجان کئچن یوزایل¬لیگین 20 نجی ایل¬لرینده دنیا حادثه¬لری¬نین دوگون نقطه¬سی ایدی، تبریزده و اونون اطرافیندا گئدن سیاسی پروسه¬لر غرب ـ شرق قارشی¬دورماسی¬نین او وقت¬کی سویوق محاربه¬نین ایلک حادثه¬لری ایدی.
بیز تکجه تاریخیمیزین دگیل، عین زماندا طالعمیزین ده ماراقلی بیر دورونو احاطه ائدن بو کتابدا بیر طرفدن اویانمیش خلقین اؤز ملّی حق¬لری اوغروندا مبارزه¬سی¬نین سالنامه¬سی ایله تانیش اولور، آغریلی ـ آجیلی، فقط حقیقتاً ده قهرمانلیق¬لا دولو بیر تاریخی یئنیدن یاشاییر، دیگر طرفدن او دوره مخصوص سیستم ضدیت¬لری فونوندا اؤز قارداش¬لارینا کؤمک الی اوزادان شوروی آذربایجانی¬نین، اونون ایلک نوبه¬ده ضیالی¬لاری¬نین کئچدیگی تاریخی و فرحلی یولونون شاهدلرینه چئوریلیریک.
ان نهایت، اوخوجولارا تقدیم اولونان بو کتاب بوتون آذربایجانلی¬لارین اوخویا بیله¬جگی شیرینلی ـ آجیلی حیات حکایه¬لری، طالع یازی¬سی¬نین معلم قلمیندن ورق¬لره سپه¬لنمیش تصویری، یوخولاریندا تبریزی و باکی¬نی گؤرن بؤیوک بیر ملّتین آرزولاری¬نین یوزومودور.
«21 آذر حرکاتی»نین اؤیره¬نیلمه¬سی ایشینه یئنی نفس گتیرمیش اکرم رحیم¬لی¬نین بو کتابی¬نین دا هم متخصص¬لر، هم ده گئنیش اوخوجولار طرفیندن رغبت و ماراقلا قارشی¬لاناجاغینا شبهه¬میز یوخدور.
یئری گلمیشکن قید ائتمک ایستردیک کی، حقینده بحث ائتدیگیمیز کتاب اونون مؤلفی اکرم رحیم¬لی (بیژه) طرفیندن تاریخ علم¬لری دوکتورو علمی درجه¬سینی آلماق اوچون مدافعه¬یه تقدیم اولونماغا دا لایق¬دیر. بو شرط¬لرین صاحب¬لری مؤلفی بونا تشویق ائتمگی ایسه اؤزلرینه بورج سانیرلار.
شوکت تقییئوا
تاریخ علملر دوکتورو، پروفسور
جمیل حسنلی
تاریخ علملر دوکتورو، پروفسور
2003 . 11 . 27 (7 آذر 1382)
مقدمه
جنوبی آذربایجان¬داکی 1320 – 1325 نجی ایل¬لر ملّی ـ دموکراتیک حرکاتدان و بو حرکاتین زیروه¬سی ساییلان 21 آذر نهضتیندن 60 ایله یاخین بیر وقت کئچیر. بو مدّت عرضینده ایران¬دا، ائله¬جه ده بین¬الملل عالمده بیر سیرا مهم دگیشیک¬لیک¬لر باش وئرمیشدیر. ایران¬دا شاهلیق اصول اداره¬سی، کئچمیش شوروی¬ده ایسه «مغلوب ائدیلمز» شوروی امپراتورلوغو عمرونو باشا وورموش، هر ایکی سیستم داغیلاراق تاریخین آرشیوینه وئریلمیشدیر. ایران¬دا پهلوی سلسله¬سی دورونه، کئچمیش شوروی ده ایسه شورالار زمانینا عاید اولان مخفی کاراکترلی آرشیو سندلری¬نین، دئییلمه¬سینه و یازیلماسینا اجازه وئریلمه¬ین حقیقت¬لرین ایشیق اوزو گؤرمه¬سینه شرایط یاراندیغی بیر زماندا 20 نجی ایل¬لرده جنوبداکی خلق حرکاتینی داها طرف¬سیز ایشیقلاندیرماغا جدّی احتیاج واردیر.
1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬داکی حادثه¬لرین آراشدیریلماسی، یئنی تفکرله یازیلمیش اثر، مقاله و خاطره¬لرده¬کی چوخ¬سای¬لی یئنی واقعیت¬لرین و آرشیولرده ساخلانیلان سندلرین بیر قسمی¬نین ایشیق اوزو گؤرمه¬سی 21 آذر موضوعونا، آذربایجان ملّی حکومتی ایله باغلی مسأله¬لره یئنیدن قاییتماق ضرورتی یارادیر. بو باخیمدان مطالعه، تدقیقات و آختاریش¬لارین نتیجه¬سی اولان بو کتابدا هئچ بیر ایدئولوژی جریانا میل ائتمه¬دن 60 ایل بوندان اوّل جنوبدا باش وئرمیش حادثه¬لرین طرف¬سیز شکیلده اوخوجویا چاتدیریلماسینا جهد اولونور.
معلوم اولدوغو کیمی، آذربایجان دموکرات فرقه¬سی، 21 آذر و ملّی حکومت¬له باغلی کتاب¬لار، تدقیقات¬لار، مقاله¬لر، خاطره¬لر و آرشیو سندلری هم ایران¬دا، هم ده اونون حدودلاریندان کناردا چاپ اولونموشدور. بونلارین بیر چوخو دورون و رژیم¬لرین روحونا اویغون یازیلدیغیندان، اونلارداکی واقعیت¬لر، شرح¬لر بعضاً طرف¬سیز مضموندان اوزاق اولموش، بعضاً ده طرف¬سیز دوشونن مؤلف¬لره حقیقت¬لری اولدوغو کیمی یازماغا امکان وئریلمه¬میشدیر. ایران انقلابینا قدر بو اؤلکه¬ده چاپ اولونموش کتاب و مقاله¬لرده شاه رژِیمی¬نین جنوبی آذربایجان¬دا تؤره¬تدیگی جنایت¬لرین، گناه¬سیز قتل¬لرین، حبس و سورگون¬لرین اوزه¬ریندن یا سکوتلا کئچیلمیش، یا دا حادثه¬لره بیلرکندن باشقا رنگ وئریلمیشدیر. هر شئی رژیمین سانسورو آلتیندا اولدوغوندان آذربایجان¬داکی حادثه¬لرله باغلی مسأله¬لر بیرطرفلی شرح ائدیلمیش، شاهنشاه قوشونونون 1325 نجی ایلین آذر آییندا آذربایجانا هجومونا و تؤره¬دیلمیش قانلی حادثه¬لره برائت قازاندیرماغا جهد اولونموشدور. بونون اوچون قوندارما و یالان اویدورمالار («تجزیه طلب¬لیک» ـ ایران¬دان آیریلما، آللاه¬سیز بالشویک¬لره ساتیلما، هر شئیی عمومی¬لشدیرمه و سایر) اورتایا آتیلمیش، حقیقت¬لر بیلرکندن تحریف اولونموشدور.
شاهلیق رژیمی¬نین داغیلماسی و دولت سانسورونون اوّلکی کسه¬رینی بیر قدر یومشالدیلماسی سون ایل¬لرده ایران¬دا چاپ ائدیلمیش اثرلرده، مقاله¬لرده، مصاحبه¬لرده و خاطره¬لرده 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬داکی ملّی ـ دموکراتیک حرکات و مختاریت طلبی حقینده بعضی حقیقت¬لر یازیلیر و اعتراف ائدیلیر. بو باخیمدان هر شئی¬دن اوّل آذربایجانلی ضیالی¬لارین (ائله¬ده دانشجولارین) تشبثو ایله چاپ اولونان مطبوعاتین خدمتینی خصوصی قید ائتمک لازمدیر. «وارلیق»، «سحر»، «یول»، «اؤیرنجی»، «ساوالان»، «چاغری»، «سهند»، «چیچک»، «خزر» و سایر، خارجده چاپ اولونان «تریبون»، «21 آذر»، «آذربایجان»، «ایلدیریم»، «آراز»، «گونش»، «آذربایجان سسی» و سایر ژورنال¬لارین، ائله¬جه ده تبریزده، اورمیه¬ده، اردبیل¬ده، زنجان¬دا، همدان¬دا و دیگر آذربایجان شهرلرینده چاپ اولونان آنا دیل¬لی غزئت¬لرین بو ساحه¬ده¬کی فعالیتی اهمیتلی¬دیر. اونلارین صفحه¬لرینده وقت¬آشیری گئدن مقاله¬لر، خاطره¬لر و مصاحبه¬لر 21 آذر حرکاتی و آذربایجان ملّی حکومتی ایله باغلی بیر سیرا قرانلیق مسأله¬لرین ایشیقلاندیریلماسیندا دگرلی رول اویناییرلار. بوندان باشقا، محمدرضا شاه¬ین دوستو اولموش و اونون خفیه اورقانیندا ایشله¬میش حسین فردوست¬ون، آتاسی 20 نجی ایل¬لرده تبریزده¬کی آمریکا کونسولونون معاونی وظیفه¬سینده چالیشمیش آمریکالی روبرت روسونون، 1324 نجو ایلده تبریزده¬کی سربازخانانین باش فرماندهی، سرتیپ علی¬اکبر درخشانی¬نین، حزب توده¬نین کئچمیش صدری نورالدین کیانوری¬نین، اسد مستوفی¬نین، ائله¬جه ده 21 آذر حرکاتی¬نین اشتراکچی¬لاری و حادثه¬لرین جانلی شاهدی اولموش بالاش آذراوغلونون، امیرعلی لاهرودی¬نین، نصرت¬الله جهانشاهلونون، حمید ملازاده¬نین، ایوب نمینی¬نین، ابوالفضل هاشمی¬نین چاپ اولونموش خاطره¬لرینده، یازی¬لاریندا 21 آذرله باغلی خیلی ماتریال واردیر. ملّی حکومت¬ده داخلی ایش¬لر وزیری، سونرا ایسه قیسا مدته آذربایجان استانداری اولموش دوکتور سلام¬الله جاویدین خاطره¬لری بیر چوخ قرانلیق مسأله¬لرین آچیلیشینا کؤمک ائدیر.
جنوبی آذربایجان¬دا 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده باش وئرمیش حرکات کئچمیش شوروی¬ده هامی¬دان چوخ شمالداکی مؤلف¬لرین دقتینی چکمیش و اونلار اوزون مدت جنوبداکی فاجعه¬لر و دردلر ایله یاشامالی اولموش¬لار. آتالار یاخشی دئییب: «قارداشین اوره¬گی یانانا یادین هئچ اتگی¬نین اوجو دا یانماز». میرزا ابراهیموف، جعفر خندان، عوض صادق، غلام محمدلی، حسن حسنوف، زلفعلی ابراهیموف، علی¬اوسط قلی¬یئف، غلمان موسایئف، نصرت باقروف و باشقالاری کتاب، غزئت صفحه¬لرینده¬کی یازی¬لاریندا، سلیمان رستم، رسول رضا، صمد وورغون، عثمان ساری¬وللی، مروارید دلبازی، محمد راحم و باشقالاری اؤز شعرلرینده، انور محمدخانلی، حسین مهدی، الیاس افندی¬یئف درام اثرلرینده جنوبدا آزادلیق ایسته¬ین خلقین باشینا گتیریلن فاجعه¬لری بؤیوک اوره¬ک آغریسی و وطنداشلیق غیرتی ایله خلقه چاتدیرمیش¬لار. جنوبی آذربایجان¬داکی سیاسی، ادبی اقتصادی، اجتماعی و مدنی حرکات آذربایجان جنوب¬شناس¬لیغی¬نین مهم تدقیقات موضوعو اولموش و اولاراق قالیر.
بو ساحه¬ده 50 (70)نجی ایل¬لرده آذربایجان علم¬لر آکادمیاسی شرق¬شناسلیق انستیتو ترکیبینده یارادیلمیش «جنوبی آذربایجان تاریخی» شعبه¬سی امکداش¬لاری¬نین، خصوصاً جنوبداکی خلق حرکاتی¬نین فعال¬لاریندان اولموش مرحوم میرقاسم چشم¬آذرین امگینی آیریجا قید ائتمه¬لییک.
شوروی رژیمی دورونده جنوبی آذربایجانا عاید یازی¬لار، خصوصاً 1320 – 1325 نجی ایل خلق حرکاتی، 21 آذر و آذربایجان ملّی حکومتی¬نین فعالیتی و مغلوبیتی ایله باغلی بیر چوخ مسأله¬لرین شرحی او وقتکی سیاسی محیطین موجود چرچیواسیندان کنارا چیخا بیلمه¬میشدیر. بونا گؤره همین تدقیقات¬لاردا و یازی¬لاردا بیر سیرا مسأله¬لره: جنوبی آذربایجان¬داکی حرکاتا شوروی¬نین خیانتی و مداخله¬سی، حزب توده¬نین آذربایجان دموکرات فرقه¬سینه و آذربایجان¬داکی خلق حرکاتینا قیسقانج¬لیغی، قوام¬السلطنه¬نین شوروی رهبرلری ایله مسکوداکی سودالاشماسی¬نین ماهیتی، ملّی حکومت¬ین سقوطوندا نفت عاملی¬نین رولو و ایرانا قارشی شوروی توسعه طلب¬لیگی، ملّی حکومت¬ین تاکتیکی سهولری، شاه قوشون¬لاری¬نین آذربایجانا هجوموندان اوّل حاضرلانمیش تخریبات عملیاتی، ملّی حکومت¬ین مغلوبیتی¬نین سبب¬لری و اوندان آلینان درس¬لر و سایر و الی¬آخر. بو مسأله¬لره سون ایل¬لره قدر ایدئولوژی یضییقین نتیجه¬سینده جواب وئریلمه¬میشدی. بو جهتدن جنوبی آذربایجان¬دا بو سدّی ییخماقدا گؤرکملی تاریخچی عالم، تاریخ علم¬لر دوکتورو پرفسور جمیل حسنلی¬نین امگینی خصوصی قید ائتمگه احتیاج واردیر. بو زحمتکش استعدادلی، وطن¬سئور عالمین سون 5 – 6 ایلده 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬داکی حرکاتا دایر اوّلجه مطبوعات صفحه¬لرینده¬کی سریال مقاله¬لری و سونرا آرشیو ماتریال¬لاری اساسیندا بیر ـ بیری¬نین آردینجا نشر ائتدیردیگی 4 کتاب بیر چوخ معمالی و اؤرتولو مسأله¬لرین آیدینلاشدیریلماسیندا مهم رول اوینادی. آرشیولرده گیزلی پنجه آلتیندا ساخلانیلان ماتریال¬لارین علمی دوریه¬یه جلب ائدیلمه¬سی و اونلارین متخصص تاریخچی قلمی ایله شرحی 20 نجی ایل¬لرده جنوبداکی حادثه¬لرین شوروی ایله باغلی بیر سیرا جهت¬لرینی آیدینلاشدیرمیشدی.
بو ایشده گؤرکملی جنوب¬شناس عالم تاریخ علم¬لری دوکتورو، پروفسور شوکت خانم تقی¬یئوانین و سیدآغا عون¬الهی جناب¬لاری¬نین امگینی ده قیمت¬لندیرمک گره¬کدیر.
قید ائتمک لازم¬دیر کی، هر بیر آرشیو سندی آیری ـ آیری انسان¬لارین فردی فیکری¬دیر، احکام دگیلدی. آرشیوده ساخلانیلان سندلر مختلف طرز تفکره مالک انسان¬لارین یازیسی¬دیر، هانسی¬سا یوخاری اورقانا وئردیگی معلوماتدی. بو یازی¬لاردا و وئریلن معلومات¬لاردا فردی¬لیکدن ایره¬لی گلن یانلیش¬لیق¬لارین اولماسی استثنا دگیلدیر. جمیل حسنلی اؤز تدقیقاتیندا اورتایا گتیردیگی هر بیر سنده، معلومات و یازیشمالارا دقتله یاناشیر و هر مسأله حقینده مستقل فیکیر سؤیله¬مکدن چکینمیر. بونا گؤره بیز بو کتابین حاضرلانماسیندا یئری گلدیکجه جمیل حسنلی¬نین تدقیقاتینا داها چوخ استناد ائتمه¬لی اولدوق.
آذربایجان دموکرات فرقه¬سی مهاجرت دورونده (1947 – 2003 = 1325 – 1382) 21 آذرله، آذربایجان ملّی حکومتی و اونون فعالیتی ایله باغلی خیلی کتاب، بروشور، دفترچه و سایر یازی چاپ ائتدیرمیشدی. فرقه¬نین اورقانی اولان «آذربایجان» ، «سحر» ژورنال¬لاری صفحه¬لرینده بو مسأله¬یه همیشه خصوصی یئر وئریلمیشدیر. بوندان علاوه فرقه کتاب¬لاری سیراسیندا سید جعفر پیشه¬وری¬نین سئچیلمیش اثرلری، «21 آذر»، «آزادلیق یولونون مبارزلری»، «سندلر مجموعه¬سی (1324 – 1325)»، 21 «آذر» (1324 – 1325) نهضتی ایران ملّی دموکراتیک حرکاتی تاریخی¬نین پارلاق صحیفه¬سی¬دیر» ـ آدلی کتابچا، لطفعلی اردبیلی¬نین حاضرلادیغی و واقعیت¬لرله زنگین «فدائی¬لر آذربایجان خلقی¬نین 21 آذر نهضتینده» مونوقرافی¬سی و بیر سیرا دیگر کتابچالار، خاطره¬لر و بروشورلاردا 21 آذر حرکاتینا، آذربایجان ملّی حکومتینه و اونون حیاتا کئچیردیگی اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و مدنی تدبیرلره عاید ماتریال¬لار وئریلمیشدی. بو ماتریال¬لارین بیر چوخوندا دورون تضییق و تأثیری حس اولونور.
بو موضوعا حصر ائدیلمیش و دولاییسی ایله اوندان بحث ائدن یازی¬لاردا 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬داکی حرکاتا، خصوصاً 21 آذرله باغلی مسأله¬لره یاناشما بیرمعنالی دگیل. بیر سیرا تدقیقات¬لاردا، کتاب، مقاله و چیخیش¬لاردا جنوبداکی خلق حرکاتی¬نین، او سیرادا 21 آذرین ملّی زمینه¬ده، ملّی و دموکراتیک قوّه¬لرین ایستگی، فعال اشتراکی ایله باش وئردیگی، حرکاتین حرکت¬وئریجی قوّه¬سی¬نین خلق اولدوغو استثناسیز وورغولانیر. پهلوی¬لرین ظلمونه، رژیمین زوراکی¬لیغینا معروض قالمیش، ملّی وارلیغی تاپتالانمیش خلق چیخیش یولونو و قورتولوشو ایاغا قالخیب مبارزه¬یه قوشولماقدا و ظلمکار رژیمی ییخماقدا گؤروردو. حرکاتین ملّی زمینه¬سی¬نین هله مشروطه حرکاتی و خیابانی دوروندن حاضرلاندیغی سؤیله¬نیلیردی. حرکاتا رهبرلیک ائدن اؤزه¬ک¬لرده¬کی¬لرین چوخونون یا اؤزو، آتا ـ بابالاری ستارخان و خیابانی حرکاتی¬نین اشتراکچی¬لاری ایدی¬لر. اونلار رضا شاه¬ین زندان¬لاریندان، تعقیب و سورگون دوشرگه¬لریندن کئچیب گلمیش آدام¬لار اولموش¬لار. آغیر مبارزه یولو کئچمیش بو انسان¬لار حرکاتین تشکیلینده، متشکل¬لشمه¬سینده و کوتله¬نی مبارزه¬یه قالدیرماق ایشینده، ائله¬جه ده آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارادیلماسیندا یئترینجه رول اوینامیش¬لار. بونو هم آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارادیلماسیندا، هم ده 21 آذر و ملّی حکومت دورونده بیر داها آیدین گؤرمک اولور. بو تصوّرون طرفدارلاری قید ائدیرلر کی، هر هانسی بیر اؤلکه¬ده باش وئرن دموکراتیک حرکات تکجه اؤز قینینا قاپالیب قالا بیلمز. بئله بیر نظریه موجوددور کی «حقیقی وطن¬پرورلرین بورجو خارجدن گلن کؤمگی ردّ ائتمک دگیل، بلکه هانسی دولتدن و نه وقت کؤمک آلماقدان عبارتدیر». دیگر طرفدن، هر هانسی سیاسی ـ اجتماعی حرکات زمانی خارجین یاردیمیندان یارارلانماق یئنی مسأله دگیلدی. جنوبی آذربایجان¬دا و ایران¬دا 21 آذردن اوّل اولموش حرکات¬لاردا دا (ائله¬جه¬ده بین¬الملل مقیاسدا) خارجی یاردیمدان استفاده اولونموشدور. بو حقده ایستر آذربایجان و ایسترسه ده ایران تاریخینده چوخلو واقعیت¬لر موجوددور.
21 آذرده خارجی نظامی یاردیم مسأله¬سینده ده فیکیرلر هاچالانیر. بیر قروپ مؤلف¬لر، حرکاتا رهبرلیک ائدن¬لر و اشتراکچی¬لار بئله حساب ائدیرلر کی، 21 آذرده فدائی¬لرین استفاده ائتدیک¬لری سلاح¬لارین چوخو ایران اوردوسونا مخصوص ایدی، ترک¬سلاح زمانی اونلارین ال¬لریندن آلینمیش سلاح¬لار ایدی. 1320 نجی ایلین شهریور آییندا خارجی قوّه¬لر ایرانا یئریدیلرکن مغلوبیته و روح دوشگونلوگونه اوغرامیش ایران اوردوسونون (او جمله¬دن، 3، 4 و 5 نجی لشگر) عسگرلری کلّی مقداردا سلاحی آتیب قاچمیش¬لار. بو وضعیتدن استفاده ائدن خلق توپلانمیش سلاحین چوخ حسّه¬سینی سونرادان ایران دولتینه تحویل وئرمه¬میش و آذربایجان¬ین بیر چوخ یئرلرینده (او جمله¬دن، اردبیل، قره¬داغ، مراغا، سراب، خوی، اورمیه و سایر) همین سلاح¬لاردان وقت¬آشیری اولاراق ژاندارمالارین خلع¬سلاح اولونماسیندا استفاده ائتمیش¬لر. مسأله¬یه بو یؤندن یاناشان¬لارین بیر چوخو 21 آذر حرکاتیندا شوروی نظامی یاردیمیندان استفاده اولوندوغونو دا استثنا ائتمیرلر.
یوخاریداکی یاناشمادان فرقلی اولاراق بعضی مؤلف¬لر آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین مسکووون سفارشی و باکی¬نین الی ایله یارادیلدیغینی ادعا ائدیب، 21 آذر حرکاتی¬نین خارجین ایستگی طلبی ایله باش وئردیگینی سؤیله¬ییرلر. اونلارین فیکرینجه 21 آذرین و آذربایجان ملّی حکومت¬نین ملّی زمینه¬سی یوخ ایدی. او خارجین ـ شوروی¬نین «رسپتی» و اشتراکی ایله عمله گلمیشدی. 21 آذر گویا یاد ال¬لرین یاراتدیغی و ملّی سؤیکنه¬جک¬سیز «قوندارما» بیر حرکات اولموشدور. حرکاتدا اشتراک ائدن¬لرین بیر چوخو فدائی پالتاری گئیمیش شوروی افسر و عسگرلری ایمیش و سایر. اساسی اولمایان، دلیل¬سیز سؤیله¬نیلن بو فیکیرلرین صاحب¬لری چوخ تأسف کی، تکجه ایران¬دا و ایران حدودلاریندان کناردا اولان¬لار دگیلدی. 21 آذر حرکاتینا یانلیش مناسبت بسله¬ین¬لره آرا سیرا بعضاً شمالی آذربایجان مؤلف¬لری سیراسیندا دا راست گلمک اولور. اگر سلاح وئرمکله، نظامی یاردیم¬لا ایسته¬نیلن سیاسی مقصده نایل اولونسایدی اوندا شوروی¬نین باشچی¬لیغی آلتیندا دنیا سوسیالیست سیستمی یاشایاردی و قطعی غلبه¬یه چوخدان قوغوشموش اولاری. آز سلاح¬لا بؤیوک قوّه¬لرین دیزه چؤکدورولمه¬سینه عاید تاریخده چوخلو واقعیت¬لر واردیر. بو او زمان مومکون اولار کی، خلقین ایستگی و طلبی بیر هدف اطرافیندا بیرلشیر و ملّی زمینه¬ده باش وئریر. آزادلیق تشنه¬سی اولان، قلبی، روحو وطنین نجاتی ایله دؤگونن، تاپدالانمیش حقوقونو برپا ائتمک اوغروندا هر جور فداکارلیغا حاضر اولان بیر ملّت اوچون اونون کیمدن سلاح آلماسیندان واجب، او سلاحی الده ساخلاماق و آزادلیق اوچون اؤلومه حاضر اولماق ایستگی¬نین اولماسی گره¬کدیر. بئله بیر ایستک، بئله بیر مرام 21 آذر حرکاتیندا جنوبداکی سویداش¬لاریمیزی آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین اطرافیندا بیرلشدیرمیشدی، اوندا غلبه¬یه و ملّی قورتولوشا بؤیوک و سارسیلماز اینام یاراتمیشدی. ایکینجی دنیا محاربه¬سی ایل¬لرینده جنوبداکی خلق حرکاتینا شوروی¬نین یاردیمی و بیر چوخ حال¬لاردا حرکاتی استقامتلندیرمک ایشینه مداخله¬سی دانیلمازدیر. بوندان داها بؤیوک و کسه¬رلی واقعیت یوخاریدا قید ائتدیگیمیز کیمی، حرکاتین اساسیندا ملّی آزادلیغینی ایسته¬ین خلقین دایانماسی¬دیر، حرکاتا سای ـ سئچمه جنوبلو شخصیت¬لرین باشچی¬لیق ائتمه¬سی¬دیر.
جنوبی آذربایجان¬داکی حرکاتا شوروی¬نین مداخله¬سینده همچنین بئله بیر جهت دقتدن قاچیریلمامالی¬دیر کی، 21 آذر و اوندان اوّل حادثه¬لره شوروی طرفیندن گؤستریلن کؤمک¬لیکده اساس واسطه¬چی شمالی آذربایجان، اونون شوروی اوردوسو سیراسیندا ایرانا گلمیش ضیالی¬لاری و سیراوی وطنداش¬لاری اولموش¬لار. اونلار وطنین او بیری پارچاسی¬نین آزادلیغینی جنوبلولاردان آز ایسته¬میردی¬لر. بئله شرایطده قارداشین دوغما قارداشینا اینانماماغا معنوی حقی یوخ ایدی. اصلینده واقعیت و سندلرین گؤستردیگی کیمی، 1325 نجی ایلین اردیبهشتینه¬دک شمالی آذربایجان رهبرلیگی و جنوبداکی حرکاتی استقامتلندیریلمه¬سینده اشتراک ائدن آذربایجانلی¬لارین اؤزلری بئله استالین ـ میکویان گروهونون گیزلی حاضرلادیق¬لاری خیانت و دؤنوکلوکدن دئمک اولار کی، چوخ وقت خبرسیز ایدی¬لر. مسکوون آچیق خیانتیندن و ریاکارلیغیندان سونرا اونا قارشی چیخماق، مقاومت گؤسترمک و یا حادثه¬لرین سونراکی استقامتینی دگیشمک او زمانکی تاریخی شرایطده مومکون دگیلدیر. بو او دورون رئال¬لیغی¬دیر، اونو نظره آلمادان 21 آذرله باغلی حادثه¬لری طرف¬سیز قیمتلندیرمک مومکون دگیلدی. 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬داکی ملّی ـ دموکراتیک حرکات حقینده آز ـ چوخ یازیلماسینا باخمایاراق، بو حرکات کامل شکیلده اطرافلی و یئترینجه تدقیق اولونوب اؤیره¬نیلمه¬میشدیر. شوروی ایدئولوژی چرچوواسی¬نین داغیلدیغی و شاهلیق رژیمی¬نین آرادان گئتدیگی ایندی¬کی زماندا 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبداکی خلق حرکاتی¬نین رئال ایشیقلاندیریلماسینا امکان یارانمیشدیر. بیز بو امکاندان فایدالانیب مسأله اوزره بوشلوغو تام دولدورماق ادعاسیندا دگیلیک. مقصدیمیز شانلی کئچمیشیمیزله باغلی حادثه¬لری بیر داها گوندمه گتیرمک و اجتماعیتین دقتینی بو موضوعا جلب ائتمک، ان باشلیجاسی جامعه¬نی، خصوصاً گنج نسلی حادثه¬لرله تانیش ائتمکدیر.
جنوبی آذربایجان 1320 نجی ایل¬لرده:
ایکینجی دنیا محاربه¬سی¬نین باشلانماسی
و جنوبی آذربایجان
11 شهریور 1318 ده ایکینجی دنیا محاربه¬سی باشلاندی. بشر تاریخینده مقیاسینا، اشتراکچی¬لارین سایینا، نظامی ظرفیت و داغیدیجی گوجونه گؤره بو محاربه ایله مقایسه اولونا بیله¬جک ایکینجی بیر ساواش باش وئرمه¬میشدیر.
محاربه عرفه¬سینده رضا شاه رژیمی¬نین هیتلر آلمانی ایله هرطرفلی یاخین¬لیغی، ایران اراضی¬سینده و دولت دستگاهیندا آلمان¬پرست قوّه¬لرین کؤک سالماسی اؤلکه¬نی محاربه¬یه جلب ائدن مهم و باشلیجا عامل¬لردن بیری ایدی. دیگر طرفدن، یارانمیش شرایط گنیش مقیاسلی دؤیوش¬لرین باشلاناجاغی تقدیرده ایران کیمی نظامی ـ استراتژی موقعیتی اولان بیر اؤلکه¬نین کناردا قالماسینی امکان¬سیز ائدیردی. رضا خان اؤزونو شاه اعلان ائتدیگی گوندن (25 آذر 1304) آلمان ایله یاخین¬لیغا میل گؤستریردی. بونون اساس سبب¬لریندن بیری ده آلمان¬دا «عالی عرق = نژاد برتر» نظریه¬سی¬نین تدریجاً عملی ایشه چئوریلمه¬سی ایله باغلی ایدی. چونکی رضا شاه حاکمیته کئچن گوندن فارس¬لارین «آریا» آدلی عالی عرقه مخصوص اولدوغونو دولت سیاستی¬نین ترکیب حصّه¬سینه داخل ائتمیشدی. او، حاکمیتی¬نین ایلک ایل¬لرینده ایران مجلسی¬نین (مجلس شورای ملّی) رئیسی دانش محتشمی (محتشم¬السلطنه) آلمانا رسمی سفره گؤندرمیش، محتشم¬السلطنه آدولف هیتلرله گؤروشمگه موفق اولموش، ایران ـ آلمان مناسبت¬لرینده معیّن ایستی¬لیک یارادا بیلمیشدی. محاربه باشلانان کیمی ایران دولتی اؤلکه¬سی¬نین بی¬طرف¬لیگی حقینده 13 شهریور 1318 نجی ایل تاریخلی معلوم قرارینی اعلان ائتدی [152، ص. 41]. لاکن ایران¬ین حاکم دایره¬لری یاخشی باشا دوشوردولر کی، بو جور «بی¬طرف¬لیک»له محاربه¬یه قوشولان متفق¬لری، خصوصاً شوروی¬نی ایران¬ین صمیمیتینه ایناندیرماق مومکون اولمایاجاقدیر. بونا گؤره ده باشلانمیش محاربه¬دن اؤزونو کناردا ساخلاماغا جهد ائدن ایران، اصلینده ال آلتیندان محاربه¬یه، آؤزونومدافعه¬یه حاضرلاشیردی. محاربه¬دن سونرا هیتلر آلمانی¬نین ایران¬لا علاقه¬لرینه عاید درج اولونموش مختلف سندلرده «اوزاق باشی ایکیجه آی ایران¬ین متفق¬لر قارشی¬سیندا، ایلک نوبه¬ده روس¬لار قارشی¬سیندا دوروش گتیره بیلمه¬سی ایله هر شئیین سونرا ایران¬ین خیرینه قورتاراجاغی حقده» آلمان فرمانده¬لیگی¬نین وئردیگی وعده رضا شاه¬ی و اونون یوکسک رتبه¬لی نظامی¬لری و یاخین اطرافی¬نین بیر حصّه¬سینی ایناندیرمیشدی. بونا گؤره ده محاربه¬نین ایلک گون¬لرینده ایران¬دا نظامی حاضرلیق ایش¬لرینه باشلانیلدی. اصلینده بو نظامی حاضرلیق ایش¬لری باشلانمیش محاربه¬نین نظامی ظرفیتی مقابلینده فیل¬له قاریشقانین مقایسه¬سینه بنزه¬دیله بیلردی. رضا شاه روس¬لار و انگلیس¬لرین ایرانا باسقین ائده¬جگی تقدیرده اونلارین هجومونون قارشی¬سیندا بیر نئچه آی تاب گتیرمک مقصدی ایله مدافعه خطینده گنیش حاضرلیق ایش¬لری آپاریلماسینی و بوتون امکان¬لارین بو سمته یؤنه¬لدیلمه¬سینی امر ائتمیشدی. بو مقصدله اؤلکه اراضی¬سی¬نین مختلف منطقه¬لرینده قوشونون جنگی مانور گئچیرمه¬سینه باشلاندی. بئله مانورلاردان بیری ده شاه¬ین و اوغلونون مشایعتی ایله همدان اطرافیندا فرانسه¬دن دعوت ائدیلمیش نظامی مستشار ژنرال ژاندارین رهبرلیگی آلتیندا کئچیریلیردی. نظامی مانوری بیر نئچه ساعات مشاهده ائدن رضا شاه «ژنرال ژاندارا یاخین¬لاشیر، الینی اونون چیگنینه قویاراق سوروشور: «سیزجه، بو اوردو نظرده توتولان دشمن قارشی¬سیندا نه قدر تاب گتیره بیلر؟» سوالین جوابیندا فرانسه¬لی ژنرال بیر قدر کدرله: «اعلیحضرت، جمعی ایکی ساعات!» ـ دئییر. رضا شاه¬ین جوابدان پرت اولدوغونو گؤرن ژنرال ژاندار تکرار اوزونو شاها توتاراق: «اعلیحضرت، من سیزی مأیوس ائتمه¬مک اوچون ایکی ساعات دئدیم، اصلینده هئچ ایکی دقیقه ده تاب گتیره بیلمز» [99، ص. 176] ـ جوابینی وئریر. فرانسه¬لی نظامی مشاورین سؤیله¬دیک¬لریندن حقیقی وضعیتی تدریجاً آنلاماغا باشلایان رضا شاه دیپلوماتیک تدبیرلرله ده محاربه¬نی ایران حدودلاریندان اوزاقلاشدیرماغا و بونونلا دا وقت قازانماغا چالیشیردی.
رضا شاه حاکمیته گلن گوندن فارس شوونیزمی مفکوره¬سینه دولت سیاستی سویّه¬سینده رواج وئرمیشدی. بو مفکوره¬ده فارس¬لارین عالی عرق ـ «آریا» عرقینه منسوبلوغو و بو عرقین آلمان عالی عرق¬لیگی حقده فاشیزم ایدئولوژی¬سی ایله هماهنگ¬لیگینی «ثبوتا» یئتیرمگه چالیشیردی. بو مقصدله آلمان¬پرست¬لیکده آد چیخارمیش محمود جم¬ین باش وزیر وظیفه¬سینه گتیریلمه¬سی و محاربه تهلکه¬سی¬نین ایران سرحدلرینه یاخین¬لاشماسی عرفه¬سینده رضا شاه بعضی سیاسی مانورلارا ال آتمیشدی. او، اوّلجه آلمان¬پرست¬لیک سبکینده سؤز ـ صحبته سبب اولموش محمود جم¬ی پان¬ایرانیست احمد متین دفتری ایله عوض ائتدی. بوندان اوّل ایسه مجلس رئیسی محتشم¬السلطنه¬نی برلینه، هیتلرله گؤروشه گؤندرمیشدی [209، 4 خرداد، نومره 1386].
دیپلوماسی ساحه¬سینده گؤرولموش تدبیرلر قیزیشماقدا اولان محاربه¬نین ایرانا دوغرو استقامتینی لنگیده بیلمیردی. ایران¬دا آلمان¬لارین هر ساحه¬ده اوستون موقعیتی متفق¬لره بللی ایدی. محاربه عرفه¬سینده ایران¬ین خارجی تجارت دوریه¬سی¬نین یوزده سکسانی آلمان¬لارین پایینا دوشوردو. ایکینجی دنیا محاربه¬سی باشلاندیغی ایل¬لرده ایران¬دا استحصال اولونان پامبیغین، قورو میوه¬نین دئمک اولار کی، هامیسی آلمان و اوروپایا صادر اولونوردو. ایران بازاریندا و صنایع مؤسسه¬لرینده¬کی محصول¬لارین یاریدان چوخو آلمان¬دان گتیریلیردی. متفق دولت¬لرین طلب و تأکیدی ایله آلمان¬لار اؤلکه¬دن چیخاریلسالار دا، اونلارا عاید مؤسسه¬لر فعالیت¬لرینی ظاهراً دایاندیرسالار دا،اصلینده آلمان¬لار اؤز ایش¬لرینی گؤرمکده دوام ائدیردی¬لر [99، ص. 200].
1319 نجی ایلین تیر آییندا اؤز آلمان¬پرست¬لیگی و «پان¬ایرانیزم»ی ایله تانینان متین دفتری باش وزیرلیکدن اوزاقلاشیردی، اونون یئرینه حاکم دایره¬لرده ظاهراً «معتدل» تأثیر باغیشلایان علی منصور حاکمیته گتیریلدی. باجاریقلی و اولدوقجا حیله¬گر اولان علی منصوری ظاهرده ایران¬ین بی¬طرف¬لیگینه عاید واقعیت¬لری و حادثه¬لری قاباردیردیسا، اصلینده آلمان¬لارلا علاقه¬نی درین ـ قات¬لارا کئچیرمگه چالیشیردی. متفق قوشون¬لاری¬نین ایران اراضی¬سینه کئچمه¬سی عرفه¬سینده ایران¬ین مسکوداکی سفیری محمد ساعد، لندن¬ده¬کی سفیری محمدعلی مقدم و واشینقتون¬داکی سفیری محمد شایسته¬یه خصوصی گؤستریش وئره¬رک آدلاری چکیلن اؤلکه¬لرین دولت¬لرینی ایران¬ین بی¬طرف¬لیگینه ایناندیرماغا تاپشیرمیشدی [78]. رضا شاه حاکمیتدن سالینماق عرفه¬سینده «اطلاعات» غزئتینه وئردیگی مصاحبه¬ده [207، شهریور 1320] اؤلکه¬ده وور ـ توت 690 نفر آلمانلی اولدوغونو و بو آدام¬لارین متخصص، ایش آدامی اولدوغونو، یاخین گون¬لرده ایرانی ترک ائده¬جک¬لرینی بیلدیردیگی بیر وقتده، شوروی کشفیاتینا ایران¬دا 5000 نفردن چوخ نظامی مستشاری¬نین و جاسوسونون اولدوغو بیلدیریلیر و اونلارین تئزلیک¬له افشاسی، توتولوب شوروی¬یه تحویل وئریلمه¬سی طلب اولونوردو [99، ص. 175].
قید ائتمک لازمدیر کی، شوروی آلمانا قارشی محاربه¬یه جلب ائدیلمزدن خیلی اوّل، 1310 نجو ایل¬لرین سونوندان ایرانا، خصوصاً جنوبی آذربایجانا عاید کلّی مقداردا معلومات، نظامی ـ استراتزی ماتریال¬لار الده ائتمیشدی. 1320 ایلین دی آییندا مسکودا 216 صفحه¬دن عبارت «چنوبی آذربایجان تکنیکی ـ اقتصادی گزارشی» حاضرلانمیشدی. جنوبی آذربایجانا عاید اجتماعی ـ سیاسی، اقتصادی، تکنیکی، جغرافی و سایر معلومات بو گزارشه داخل ائدیلمیشدی [18]، [99]. بئله¬لیک¬له، شوروی اوردوسو ایران اراضی¬سینه داخل اولمامیشدان خیلی اوّل بو اؤلکه¬نین (او جمله¬دن جنوبی آذربایجان¬ین) نظامی ـ استراتزی موقعیتی، نظامی ظرفیتی، اقتصادی، سیاسی و سایر دورومو حقده شوروی جاسوسلوق اورقان¬لاریندا اطرافلی و مفصل معلومات وار ایدی. ایران اراضی¬سینه شوروی قونشولاری¬نین داخل اولاجاغی تقدیرده جنوبی آذربایجان باکی¬نین تشبثو ایله مسکوداکی شوروی رهبرلیگی¬نین دقت مرکزینه چکیلیر.
پروفسور جمیل حسنلی طرفیندن ایلک دفعه علمی دوریه گتیریلمیش آرشیو سندلریندن معلوم اولور کی، شوروی آذربایجان¬ینداکی رهبرلیک، شخصاً میر جعفر باقروف ایلک اوّل چنوبی آذربایجانا نظامی ـ استراتژی اهمیتلی اراضی¬دن داها چوخ اوزو «ترکمن¬چای»دان بری پارچالانمیش وطنین قوغوشماسی کیمی باخمیش، مسکونون گؤستربش¬لری¬نین اجراسیندا آذربایجان¬ین هانسی یول¬لاسا بوتؤولشمه¬سی (شوروی ترکیبینده) ایده¬سی اهمیتلی یئر توتموشدو. غربی اوکراین و غربی بلاروسی¬نین اله کئچیریلمه¬سیندن سونرا میر جعفر باقروف جنوبی آذربایجان حقینده ده بئله مقامین یاخین¬لاشدیغینی طن ائدیردی. بو مقصدله ایرانا یئریدیلن شوروی قوشون¬لاری داخلینده شمالی آذربایجان¬دان نظامی آدی ایله گؤندریله¬جک 3816 غیرنظامی شخص بسیج ائدیلمیشدی [99]، [18]. تاریخی سندلره «عزیز علی¬یئف قروپو» آدی ایله داخل اولان بو دسته شمالی آذربایجان¬ین گؤرکملی ضیالی¬لاری، علم، تحصیل، مدنیت خادم¬لری، حزب و دولت اورقان¬لاری¬نین فعال¬لاری (میرزا ابراهیموف، سلیمان رحیموف، جعفر خندان، سلیمان رستم، محبعلی امیراصلانوف، عوض صادق، غلمان موسایئف (ایلکین) و سایر) داخل ائدیلمیش¬لر.
چنوبی آذربایجان¬لا باغلی چوخ ماراقلی بیر مقامی بورادا قید ائتمه¬مک اولماز کی، بو دا جنوبی آذربایجانا ارمنستان جمهوریسی رهبرلیگی¬نین اشتهاسی ایدی. شوروی قوشون¬لاری¬نین جنوبی آذربایجانا داخل اولماسی عرفه¬سینده ارمنستان دولتی آدیندان ارمنی جئکیست قروپونا رهبرلیک ائدن گؤزه¬لیان ارمنستان رهبرلیگی¬نین فیکرینی آچیقلایاراق بیلدیرمیشدی کی، شوروی قوشون¬لاری¬نین اشغال ائتدیگی جنوبی آذربایجان ارمنستانلا آذربایجان آراسیندا تأثیر دایره¬سینه بؤلونمه¬لی¬دیر و بو بؤلگه¬ده تبریز ارمنستانا چاتمالی¬دیر، بئله¬لیک¬له گویا بورادا ارمنی¬لرین نفوذو و تأثیری آذربایجان¬دان اوستوندور. شمالی آذربایجان رهبرلیگی طرفیندن مسکوا تقدیم اولونموش آراییش، معروضه و معلومات¬لاردا جنوبی آذربایجان¬دا، او جمله¬دن تبریزده ارمنی نفوذونون شیشیردیلدیگی و حقیقتدن چوخ اوزاق اولماسی بللی اولدوغو اوچون ایران اراضی¬سی¬نین شمال حصّه¬سی شوروی قوشون¬لاری طرفیندن توتولاجاغی تقدیرده، جنوبی آذربایجان¬دا فعالیت اوستونلوگو آذربایجان شوروی جمهوری¬سی رهبرلیگینه حواله اولونموشدور. بو ایشده آذربایجان رهبرلیگی¬نین مسکودا عالی شورا اورقانیندا یووا سالمیش «میکویانچی¬لار» مقابلینده چئویک فعالیتی قید اولونمالی¬دیر.
1320 نجی ایلین باهاریندا آذربایجان سرحدلرینده دایانمیش شوروی قوشون¬لاری شهریورین 3 ده ساعات 2 ده ایران اراضی¬سینه داخل اولدولار. ساعات یاریم¬لیق عملیات نتیجه¬سینده ایران اوردوسونون اؤن جبهه¬ده دوروش گتیرمک قابلیتی سیندیریلدی. رضا شاه¬ین باش فرمانده¬لیگه مقاومت گؤسترمک امری ده تأثیرسیز قالدی [99، ص. 177]. شهریورین 3 دن 6 دک نخجوان¬ین، باش قرارگاه رئیسی ضرغام¬ین ائو دوستاغی اولماسینا امر وئرسه ده ایش ایشدن کئچمیشدی. 1320 نجی ایل شهریورین 4 ده نخست وزیر علی منصور و وزیر خارجه مظفر علم استعفا عریضه¬سینی شاها تقدیم ائتدی¬لر. 5 شهریورده محمدعلی فروغی نخست وزیر، علی سهیلی وزیر خارجه تعیین ائدیلیر. ائله همین گون رضا شاه تعجیلی اولاراق محمدعلی فروغی¬نین ائوینه گلیر، اوغلونون (محمدرضانین) خیرینه شاهلیقدان ال چکمک نیّتینی اونا بیلدیریر. محمدعلی فروغی رضا شاه اوچون داها اینانیلمیش آدام ایدی. او، 10 نجو ایل¬لرین اوّل¬لرینده ده 2 ایلدن چوخ رضا شاه¬ین نخست وزیری اولموشدو [99].
محمدعلی فروغی هر شئیدن اوّل رضا شاه¬دان تخت تاج¬دان اوغلونون خیرینه ال چکمک عریضه¬سینی آلدی و اونا تهرانی تئزلیک¬له ترک ائتمگی مصلحت گؤردو. رضا شاه اوّلجه ایکی آروادینی (تاج¬الملوک و عصمت دولتشاهی خانم)، 10 اولادینی، گلینی¬نی، نوه¬سینی و ایکی کوره¬کنی¬نی وزیر دربار محمود جم واسطه¬سی ایله اصفهانا یولا سالیر. بیر نئچه گون سونرا رضا شاه اؤزو ده بیر نئچه نفر محافظه¬چی¬سی¬نین مشایعتی ایله اصفهانا یوللانیر. انگلیس¬ین اصفهان¬داکی کونسول¬لوغونون «مصلحتی» ایله شاه 1320 نجی ایل مهرین 6 دا اونون اوچون تهلکه¬سیز اولان آفریکانین موریس آداسینا گؤندریلیر و 1322 نجی ایلین فروردین آیینا قدر بو آدادا قالاندان سونرا جنوبی آفریکایا گؤندریلیر و 1323 نجو ایلن مردادین 4 نچو گونو بورادا اؤلور. [99]. یئری گلمیشکن قید ائتمک لازمدیر کی، رضا شاه اؤلکه¬نی بؤیوک ثروت صاحبی کیمی ترک ائتمیشدی. رضا شاه حاکمیتدن دوشن کیمی اونون 20 ایل مدتینده (1300 – 1320) غارت و زوراکی¬لیقلا الده ائتدیگی کلّی مقداردا ثروت، جواهرات، پول حقده بحث آچیلدی. مجلس نماینده¬سی مؤید احمدی¬نین ایران مجلس¬ینده¬کی چیخیشدان آیدین اولور کی، رضا شاه منتظم اولاراق خارجی بانک¬لارا او وقتکی پول واحدی ایله هر ایل 60 میلیون تومن (25 میلیون دولار) پول کؤچورورموش. اوست ـ اوسته او، ایکی مینه قدر کنده صاحب چیخمیشدیر. اونون کندلری اشاغیداکی ایالت¬لرده ایدی [108، ص. 123].
ایالت کندلرین سایی یاشان عایله¬لرین سایی
فارس 19 200
کرمان 191 4250
غربی آذربایجان 115 6365
تهران 428 4424
گیلان ـ مازندران 1231 32878
جمع 1984 48117
وقتی ایله یوخسول بیر قزاق افسری اولموش رضا شاه حاکمیتدن گئدرکن ایران¬ین ان وارلی آدامی کیمی اولادلارینا بؤیوک ثروت قویوب گئتمیشدیر. ایران¬دان قاچدیقدان سونرا رضا شاه اعتراف ائدیر کی، اونون ثروتی¬نین عمومی مقداری او زمانکی پول واحدی ایله 7 میلیارد تومن (3 میلیارد دولار) اولموشدور.
شهریورین 25 ده تشکیل اولونموش 12 نجی مجلس¬ده رضا شاه¬ین اوغلونون خیرینه حاکمیتدن ال چکمه¬سی حقده 13 شهریورده یازدیغی عریضه اوخوندو، 22 یاشلی محمدرضا اؤلکه¬نین یئنی شاهی اعلان ائدیلدی [99، ص. 197 – 202]. بونونلا بیرلیکده مجلس متفق قوشون¬لاری¬نین تهرانا بوراخیلماسی، ایران¬داکی بوتون آلمان تبعه¬لری¬نین اؤلکه¬دن چیخاریلماسی، ایران¬ین قورو، سو و هاوا یول¬لاری¬نین متفق¬لرین اختیارینا قویولماسی حقده راضی¬لیق وئردی.
1320 نجی ایلین شهریور آیی بو دور اوچون چوخ تلاطم¬لو، علامتدار و گرگین آی اولموشدور: ایران اراضی¬سی متفق¬لر طرفیندن اشغال اولونموش، شاه قاچمیش، یئنی نخست وزیر و یئنی شاه حاکمیته گلمیش، زندان قاپی¬لاری آچیلدیقدان مترقی شخصیت¬لر یئنیدن مبارزه میدانینا قاییتمیش، مختلف عقیده¬لی و مختلف¬یؤنلو یئنی سیاسی جمعیت و تشکیلات¬لار، مطبوعات فعالیته باشلامیش و سایر، بوتون بونلارین سونوندا رضا شاه¬ین قانلی دیکتاتورلوغو ییخیلسا دا، اونون یئرینه اوغلو محمدرضانین ظلمکار سلطنتی برپا اولونماغا باشلامیشدی.
جنوبی آذربایجان¬دا ایکینجی دنیا
محاربه¬سی¬نین ایلک ایل¬لرینده
اجتماعی ـ اقتصادی وضعیت: خارجی قوشون¬لار ایران اراضی¬سینی اشغال ائدرکن اؤلکه¬نین هر یئرینده اولدوغو کیمی آذربایجان¬دا دا اجتماعی ـ اقتصادی وضعیت آغیر ایدی. اؤلکه¬نین بو ناحیه¬سینده یئریدیلن دولت سیاستی ایدئولوژی باخیمدان بوراداکی اهالی¬نین فارس¬دان دؤنمه اولماسی نظریه¬سینه اساسلانیب بوتون ساحه¬لرده: تحصیل، علم، مدنیت، ائله¬جه ده دولت خاصّه¬لری ایله باغلی بوتون تأسیسات¬لار و مؤسسه¬لرده فارسلاشدیرما سیاستی گنیش پلاندا اجرا اولونوردو. ایران¬ین رسمی دولت سندلریندن بیرینده آچیقجا یازیلیردی: «... آذربایجان¬دا ایرانلی¬لیقدان باشقا هر هانسی ملّیتدن سؤز گئده بیلمز» [229، 1358، نومره 2، ص. 29].
متفق قوشون¬لاری ایرانا داخل اولمامیشدان اوّل آذربایجان هر جهتدن رضا شاه¬ین امان¬سیز مستملکه¬چی¬لیک ظلمو آلتیندا اینله¬ین ناحیه¬لردن بیری ایدی. آذربایجانلی¬لارین آزادلیغا و مختاریته گوجلو میل¬لی اولدوغونو یاخشی بیلن رضا شاه بوراداکی وطن¬پرور قوّه¬لری محو ائتدیرمک¬له کفایت¬لنمه¬ییب، آذربایجانی ایران¬ین ترکیبینده گئری¬ده قالمیش بیر بؤلگه¬یه چئویرمیشدی. 10 نجو ایل¬لرده تبریز و اونون اطرافی گوجلو سئل¬لرین ضربه¬سینه معروض قالارکن اهالی¬نین شاها و دولت اورقان¬لارینا مراجعتی جواب¬سیز قالمیشدی. اوسته¬لیک سئل داغینتی¬لارینی آرادان قالدیرماق مقصدی ایله قسماً ده اولسا تبریز اهالی¬سی طرفیندن ییغیلمیش پولون بؤیوک حصّه¬سی تبریز استاندارلیغی طرفیندن منیمسه¬نیلمیشدی [229].
«1299 نجو ایل 3 اسفند کودتاسی و رضا شاه حاکمیتی¬نین برقرار اولماسیندان قاباق آذربایجان اؤزونون جغرافی موقعیتی و طبیعتینه گؤره ایران¬ین آباد و ثروتلی ایالت¬لریندن بیری ایدی. آذربایجان¬دا آذربایجان دیلینده بیر نئچه غزئت نشر ائدیلیردی. مکتب¬لرده آذربایجان دیلینده تآتر تاماشالاری گؤستریلیردی و آذربایجان¬ین خارجی مملکت¬لرله تجارت و اقتصادی مناسبت¬لری انکشاف ائدیردی. پهلوی سلسله¬سی¬نین تشکیل اولونماسی ایله قره گون¬لر باشلاندی. آذربایجان¬دا آنا دیلیندن استفاده ائتمک، آنا دیلینده اوخویوب ـ یازماق، حتا محکمه¬لرده بئله آنا دیلینده دانیشماق قدغن ائدیلدی. آذربایجان خلقی جوربه¬جور نحقیرلره معروض قالدی. ایران¬ین کئچمیشده جراغی و گؤزو حساب اولونان آذربایجان¬لا بیر مستملکه کیمی رفتار ائتدی¬لر» [229، ص.29]. رضا شاه دورونده تهران¬ین آذربایجانا اؤز مستملکه¬سی کیمی باخماسینی حکومتین بو ایالتین انسان¬لارینی آجلیق و قیت¬لیقلا امتحانا چکمه¬سینده ده گؤرمک اولار. «وارلیق» ژورنالی همین دورده¬کی حادثه¬لری بئله بیر فاکتی مثال اولاراق گتیریر کی، 1320 نجی ایلده ایران بازاریندا بوغدانین هر خالواری 350 – 400 ریالا گئتدیگی بیر وقتده، تبریزده¬کی استاندار آذربایجان کندلی¬سینه قارشی زور ایشله¬دیب، بوغدانین هر خالوارینی 140 ریالا آلیب مرکزه یوللاییردی. 1319 نجو ایلین قیشیندا آجلیقلا اوزله¬شن آذربایجان اهالی¬سینه رضا شاه¬ین گرگان¬داکی ملکونده حاصل اولان بوغدانی آستارا یولو ایله تبریزه گتیریب، هر خالوارینی 600 ریالا ساتمیش¬لار، گرگان¬دان گتیریلمیش آرپا نم¬لندیگیندن اونو تبریز نظامیه¬ده اولان آت¬لار یئمه¬دیگینی والی مستوفی¬یه خبر وئره¬رکن او، جوابیندا: «آت¬لار یئمیرسه، وئرین تبریزلی ائششک¬لر یئیر» ـ دئمیشدیر [229]. او زمان «پیکار» غزئتی همین دورون سیاسی ـ ایدئولوژی منظره¬سینی بئله تصویر ائتمیشدی: «ایران اهالیسی غیرفارس اولان گنیش ناحیه¬لری، خصوصاً آذربایجان، کوردستان، عربستان (خوزستان) بو گون ده هر جور حقوقدان محرومدورلار. بورادا یاشایان اوشاق¬لار غیرآنا دیلینده اولان مکتب¬لرده اوخوماغا مجبوردورلار. همین ناحیه¬دن مجلسه سئچیلمیش نماینده¬نین اعتبارنامه¬سی فارس دیلینی بیلمیرسه، تصدیق ائدیلمیر. بوتون دولت مأمورلاری فارس¬لاردان تعیین اولونورلار و اونلار بو ناحیه¬لرین اهالی¬سینه قول (برده) کیمی باخیرلار. اونلارین عریضه و شکایت¬لری مطلق فارس دیلینده اولمالیدی. حقوق ـ محافظه اورقان¬لاری فارس دیلینده ترتیب اولونمایان عریضه¬لری قبول ائتمیرلر بو دا چوخ وقت ملّیتجه فارس اولمایان شخص¬لرین غیرقانونی صورتده محکوم اولونماسینا سبب اولور» [229، ص. 38]. رضا شاه¬ین حاکمیتی ایل¬لرینده آذربایجان دیلینده کتاب، غزئت، ژورنال چاپ ائتمک رسماً قدغن ائدیلمیشدی. آسیمیلاسیا تدبیرلری غیرفارس¬لارین، او جمله¬دن آذربایجانلی¬لارین ملّی ـ مدنی، معنوی، اجتماعی ـ اقتصادی حیاتی¬نین بوتون ساحه¬لرینه تطبیق ائدیلدی. همین دورده آذربایجان¬دا بیر سیرا دولت مقام¬لاریندا ایشله¬میش عبدالله مستوفی سونرالار اعتراف ائدیردی کی، او، آذربایجانلی¬لارا یاس یئرینده تورکجه نوحه دئمگه بئله اجازه وئرمیردی. «من اونلاری باشا سالیردیم کی، سیز داریوش¬ون و کامبیزین اصل خلف¬لری نه اوچون افراسیاب و چنگیزین دیلینده دانیشیرسیز» [234، 1379، نومره 8، ص. 27].
رضا شاه حاکمیتی¬نین ایلک ایل¬لرینده آذربایجان¬دا معارف اداره¬سینه باشچی¬لیق ائتمیش ر. محسنی آذربایجانلی ضیالی¬لاری تبریزه بیر توپلانتیا ییغیب آذربایجانجا هر جور نمایشین قویولماسی¬نین و معارف اداره¬سینده و مکتب¬لرده تورکجه دانیشیغین قدغن اولدوغونو بیلدیردیکدن سونرا دتمیشدی: «مکتب¬لرده هر کس تورکجه دانیشسا ائششگین نوختاسینی اونون باشینا سالیب، آخورا باغلایین» [228، 1379، نومره 2، ص. 24].
آذربایجان معارفینه رهبرلیک ائتمکده محسنی¬نی عوض ائتمیش ذوقی مکتب¬لرده تورکجه دانیشان¬لارا اوّلجه جریمه، سونرا ایسه فیزیکی جزا (تنبیه بدنی) وئریلمه¬سینی امر ائتمیشدی. او، آذربایجان مکتبینده هر فارس سؤزونون معناسینی تورکجه اوشاق¬لارا باشا سالدیغی اوچون (نان ـ چؤره¬ک، آب ـ سو، خوروز ـ خروس و سایر) کند معلمینی جدّی جزالاندیرمیش و اونا «نان» دئیرکن چؤره¬گی، «آب» دئیرکن سویو، «خروس» دئیرکن خوروزو گؤسترمگی مصلحت گؤرموشدو «234، 1379، نومره 8، ص. 27]. تبریز استاندارلیغیندان رضا شاه طرفیندن تهرانا داها یوکسک وظیفه¬یه چکیلمش عبدالله مستوفی مصاحبه¬لری¬نین بیرینده خلقی تحقیر ائتمکدن چکینمه¬ییب دئمیشدیر: «یونجا یئییب مشروطه آلان آذربایجان تورک¬لری علف یئییب ایرانی آبادلاشدیریرلار» [34].
رضا شاه حاکمیته کئچن کیمی اونون ایلک تدبیرلریندن بیری «فارس دیلینی یابانجی سؤزلردن تمیزلمک» آدی آلتیندا 1305 نجی ایلده وزارت جنگ¬ده خصوصی کومسیون تشکیل ائتمک اولدو. همین کومسیون «اجنبی سؤز» آدی آلتیندا بوتون تورک سؤزلرینی نظامی دانیشیقدان چیخارتدی. سونرا بو ایش گنیشلندیریلیب یئر، داغ، چای و یاشاییش منطقه¬لری آدلاری¬نین دگیشدیریلمه¬سینه، داها سونرا آدام¬لارین آدینا و سوی آدینا تطبیق ائدیلدی. 1313 نجو ایلین پاییزیندا ایران مجلسی «اؤلکه¬ده باشقا دیل¬لرده مکتوبلاشمایا، شکایت و عریضه¬لره باخماغا یاساق قویماق حقده» قانون قبول ائتمیشدی.
غیرفارس ناحیه¬لره قارشی آیری ـ سئچکی¬لیک آذربایجان¬ین دا مرکزدن آسیلی¬لیغینی گوندن ـ گونه آرتیردی. همین دوره عاید آیریلمالاردا دولت بودجه¬سیندن آذربایجان¬ین بوتؤولوکده پایی اصفهان و یا شیراز شهرلرینه آیریلمیش پایدان آز ایدی [188، 19 فروردین 1325]. 1325 نجی ایل ایران آمار رقم¬لرینه اساسلاناراق، معاوم اولور کی، 1317 نجی ایلده عموم¬اؤلکه اوزره صنایع (نظامی و فلز ایشله¬مه استثنا اولاراق) او زمانکی پول واحدی ایله بیر میلیون اوچ یوز مین ریال خرجلنمیشدی. بو وسایطین ایسه جمعی یوزده اوچو جنوبی آذربایجانا صرف اولونموشدور کی، بو دا اساساً یونگول صنایع، کارگاه و ال صنایعینه خرجلنمیشدی. 10 نجو ایل¬لرده (1311 – 1319) ایران دولتی¬نین صنایع¬لشدیرمه تدبیرلری ایله باغلی شرکت سهامی¬لرین سایی 93 دن 1735 شرکته، اونلارین سرمایه¬سی ایسه 143 میلیون ریال¬دان 1863 میلیون ریالا چاتدیغی حالدا، آذربایجان¬دا همین دورده بو رقم 32 میلیون ریال¬دان یوخاری اولمامیشدی کی، بو وسایطین ده بؤیوک قسمی مرکزده¬کی شرکت¬لرین پایینا دوشوردو. 1319 نجو ایله عاید اولان معلومات¬لاردان بللی اولور کی، ایران¬دا موجود اولان او دور اوچون معاصر استحصال اصولونا اساسلانان 25 ایری توخوجولوق مؤسسه¬سیندن بیری ده آذربایجان¬دا دگیلدی [132، ص. 35]. تبریزده¬کی «پشمینه»، «ظفر»، «کلکته¬چی» کیمی توخوجولوق مؤسسه¬لری ملّی سرمایه ایله یارادیلمیش و دولتدن مانعچی¬لیکدن باشقا هئچ جور یاردیم گؤرمه¬میشدی. تبریزده¬کی کبریت کرخاناسی خویلولار، «میر» آدلی قسماً ایری صابون¬بیشیرمه کرخاناسی تبریزلی¬لره، توخوجولوق کرخانالاری تبریز، خوی، مراغا و اردبیل¬ین ایش آدام¬لارینا مخصوص اولموشدور. 10 نجو ایل¬لرین اورتالارینا عاید اولان آماردا تبریزده فعالیت گؤسترن 60 استحصال مؤسسه¬سیندن جمعاً دؤردونده چالیشان¬لارین سایی 100 نفره چاتیردی، قالان¬لاری ایسه پیشه¬ورلیک کاراکترلی، ال امگینه اساسلانان (بورادا اساساً قادین و اوشاق¬لار ایشله¬ییردی) مؤسسه¬لر اولموشدور. دولتین آذربایجان¬ین صنایع¬لشدیریلمه¬سی تدبیرلرینی اؤز فعالیتینه جلب ائتمه¬مه¬سی بیر یانا قالسین، ملّی سرمایه حسابینا یارادیلمیش مؤسسه¬لرین عادی فعالیتینه مختلف واسطه¬لرله مانع اولوردو و اونلارین اوزه¬رینده¬کی وئرگی یوکونو دایم آرتیریردی. ایری دولت صنایع مؤسسه¬لری¬نین، اساساً اؤلکه¬نین مرکزینده یارادیلماسی ایله یاناشی «اوجقارلارین» ملّی سرمایه¬سی¬نین مرکزه آخینی دا شیرنیکلندیریلیردی. سرمایه¬نین و ایشچی قوّه¬سی¬نین فارس¬دیل¬لی مرکز شهرلرده تمرکزلشمه¬سی «اوجقارلارین» هر جهتدن (سیاسی، اقتصادی، مدنی و سایر) ضعیف¬لمه¬سینی گوجلندیریردیسه، غیرفارس¬لارین مرکزده آسیمیلاسیاسینی، اؤز ملّی منشأئینی و ملّی وارلیغینی ایتیرمه جریانینی سرعتلندیریردی. بو ایسه رضا شاه رژیمی¬نین دولت سیاستی¬نین مهم خط¬لریندن بیری ایدی. «اداره ایش¬لری¬نین تهران¬دا جمع¬لشدیریلمه¬سی سیاستی ایران استان¬لاری¬نین هامی¬سینا، خصوصاً آذربایجان¬ین اقتصادی فعالیتینه منفی تأثیر گؤسترمیشدی. آذربایجان سرمایه¬دارلاری، تجربه¬لی متخصص¬لری و کارگرلری¬نین تهران و دیگر مرکزلره مهاجرتی ایران¬ین اقتصادی انکشافینی سرعتلندیردی» [34، ص. 97]. آمریکالی مؤلف جون فوران یازیر کی، 1323 نجو بودجه ایلی اوچون تکجه تهران شهرینه آیریلمیش وسایطین مقداری بوتؤولوکده آذربایجانا آیریلمیش وسایطدن 20 دفعه چوخ اولموشدور، حالبوکی، او زمان جنوبی آذربایجان¬ین اهالیسی تهران¬داکی¬لاردان 3 دفعه چوخ ایدی. [100، ص. 408].
آذربایجان¬دا صنایعی انکشاف ائتدیرمک اوچون کفایت قدر یئرلی خام¬مال، فیزیکی قوّه و شرایطین اولماسینا باخمایاراق دولت بو ساحه¬لرده قصداً مانعچی¬لیک یارادیردی. مالیه وئرگی¬لری¬نین آرتیریلماسی، دولت مأمورلاری¬نین اؤزباشینالیغی، چوخ¬سایلی صنعی مانع¬لرین اورتایا آتیلماسی آذربایجان¬دا یئرلی ملّی صنایعین یارادیلماسی و انکشافی یولونداکی انگل¬لر ایدی. وقتی ایله دولت حسابینا میانداب¬دا تیکیلمیش قند کرخاناسی 1319 نجو ایلده اؤلکه¬ده موجود اولان 8 قند کرخاناسیندان یگانه نمونه ایدی. چوخ گنیش خام¬مال ذخیره¬سینه و اوجوز ایشچی قوّه¬سینه مالک اولماسینا باخمایاراق، اونون استحصال ائتدیگی قند و شکر آذربایجان¬داکی تقاضانین هئچ اللی¬ده بیرینی ده اؤده¬یه بیلمیردی [189، 14 خرداد 1325].
ایکیتجی دنیا محاربه¬سی عرفه¬سینده جنوبی آذربایجان¬دا آز ـ چوخ گؤزه¬گلیملی صنایع اوبژکت¬لری اشاغیداکی¬لاردان عبارت اولموشدور.
20 نجی ایل¬لر عرفه¬سینده جنوبی آذربایجان¬دا
باشلیجا صنایع مؤسسه¬لری [263، 1340، نومره !، ص. 10]
مؤسسه¬لر ایشه سالیندیغی تاریخ یئرلشدیگی یئر
«ایران گؤن کرخاناسی» 1309 تبریز
«تبریز اون دگیرمانی» 1309 تبریز
«رفیعی اون دگیرمانی» 1309 تبریز
«ستاره آبجو کرخاناسی» 1309 تبریز
«خسروی گؤن ـ دری کرخاناسی» 1310 تبریز
«برادران وهابزاده گؤن کرخاناسی» 1311 تبریز
«امید گؤن کرخاناسی» 1311 تبریز
«جوراب کارگاهی» 1311 تبریز
«پشمینه یون پارچا کرخاناسی» 1315 تبریز
«یون تمیزلمه کارگاهی» 1316 تبریز
»آذربایجان» سونرا کلکته¬چی توخوجو کرخاناسی 1316 تبریز
«تبریز سیلوسو» 1318 تبریز
«میانداب قند کرخاناسی» 1318 میانداب
یوخاریداکی مؤسسه¬لرین هئچ بیری (میانداب قند کرخاناسی و تبریزده¬کی سیلو استثنا اولماقلا) دولت سرمایه¬سی ایله ایشه سالینمامیشدیر. بو مؤسسه¬لرین استحصال گوجو اولدوقجا اشاغی حدّده ایدی. مثلاً، تبریزده¬کی کبریت کرخاناسی تکمیل¬لشدیریلدیکدن سونرا اوراداکی ایشچی¬لرین سایی 65 نفردن چوخ اولمامیشدی کی، بونون دا اکثریتی 7 - 14 یاشلی اوشاق¬لاردان عبارت ایدی [188، 12 مهر، 1324].
10 نجو ایل¬لرین آخرلاریندا دولت خطی ایله اؤلکه¬نین اوچ شهرینده (تهران، اصفهان، تبریز) تیکیلمیش سیلولاردان بیری آذربایجان¬دا تیکیلسه ده، اونون تاخیل ساخلاما توتومو تهران و اصفهان¬داکیندان چوخ اشاغی ایدی، حالبوکی، آذربایجان ایران¬ین باشلیجا تاخیلچی¬لیق ناحیه¬لریندن ایدی. ان چوخ ایشچی قوّه¬سی اولان مؤسسه¬ده ایشچی¬لرین سایی 80 – 90 نفردن چوخ دگیلدی و بو مؤسسه¬لرین اکثریتینده ال امگی اوستونلوک تشکیل ائدیردی. حالبوکی، آذربایجان¬دا صنایعین بوتون ساحه¬لرینی (فلز ایشلمه، معدن، پامبیقچی¬لیق، توتونچولوک، ایپکچی¬لیک، تره¬بارچی¬لیق و سایر) یاراتماق اوچون هم طبیعی، هم فیزیکی امکان¬لار وار ایدی.
دولتین اقتصادی سیاستینده ده آذربایجانا مناسبتده «اؤگئی¬لیک» اؤزونو آیدین شکیلده بروزه وئریردی. مثلاً، 1319 نجو ایلده ملّی محصولدا آذربایجان¬ین صنایع اوزره پایی یوزده 1،1 ه برابر اولموشدور [132، ص. 29]. آذربایجان استحصال واسطه¬لری و استحصال اصولو جهتدن ایران¬ین گئری قالمیش باشلیجا زراعی ناحیه¬لریندن بیری ایدی. همین دوره عاید ایران¬ین خارجی تجارتینده صادرات سیاهه¬سینده آذربایجان¬دان داخل اولان یگانه محصول ایرانا قیزیل ارز گتیرن خالچالار و قسماً خشکبار (اساساً آلمانا ساتیلان لؤله ـ قاخ) ایدی [188، 11 دی، 1350]. ایران¬ین دنیا بازارینا صادر ائتدیگی خالچالارین تقریباً یاریسی جنوبی آذربایجان¬ین پایینا دوشموشدو [188، 11 دی، 1350]. بو دورده (20 نجی ایل¬لر عرفه¬سی و اوّل¬لری) آذربایجان¬دا خالچاچی¬لیقلا مشغول اولان مؤسسه¬لرین سایی 950 دن چوخ، اوراداکی دزگاه¬لار 5328، ایشچی¬لرین سایی 12 مین نفره یاخین اولموشدور. خالچاچی¬لیقدا ال امگی، خصوصاً قادین و اوشاق امگی اوستونلوک تشکیل ائتمیشدی. تکنیکی سویّه¬یه و معاصر صنایع آوادانلیغی¬نین یوخلوغو اوجوز ال امگینه رواج وئریردی. تبریزده، سراب¬دا، اردبیل¬ده، مرندده، خوی¬دا، زنجان¬دا خالچا توخوما ایش¬لرینده ماشین و تکنیکین قسماً تطبیقی 20 نجی ایل¬لرین اوّل¬لرینده خالچا استحصالی¬نین آرتیمینا تکان وئردی. خالچادان گلن گلیر استحصالچی¬لاردان اوّل دولتی و خالچا محتکرلرینی، وارلاندیردی. عمومیتله، 20 نجی ایل¬لرین اوّل¬لرینده جنوبی آذربایجان¬دا دایمی و موسمی ایشی اولان¬لارین سایی 50 – 60 مین آراسیندا گؤستریلیر [198، 21 اردیبهشت، 1324].
تدقیق اولونان دورده آذربایجان اقتصادیاتی¬نین اساسینی زراعت تشکیل ائتمیشدی. بو ناحیه¬ده یاشایان اهالی¬نین یوزده 75 – 80 دی کند یئرلری¬نین پایینا دوشوردو. آپاریلان حسابلامالاردان آیدین اولور کی، زراعت و مالدارلیق محصول¬لاری آذربایجان¬داکی مجموع ملّی محصولون یوزده 8/91 نی تشکیل ائتمیش، اهالی¬نین 10 نفردن 9 نفرین دولاشیغی زراعت ایله باغلی اولموشدور [39، ص. 80]. کندده ارباب ـ رعیت مناسبت¬لری¬نین حکم سورمه¬سی، اکینه یارارلی تورپاق¬لارین، سو منبع¬لری¬نین و استحصال واسطه¬لری¬نین کند اهالی¬سی¬نین جمعی یوزده 5 نی تشکیل ائدن ایری مالک¬لرین، وظیفه و منصب صاحب¬لری¬نین الینده اولماسی جنوبی آذربایجان کندلی¬سینی آغیر وضعیتده یاشاماغا مجبور ائتمیشدی. حاصل اولان محصولون استحصال واسطه¬لرینه گؤره بؤلونمه¬سی (تورپاق، سو، توخوم، گوبره (کود)، قوشقو حیوانی و سایر )، اوسته¬لیک حاضر محصولدان توتولان چوخ¬سایلی وئرگی¬لر، رسوم¬لار و آیریلمالار استحصالچی کندلینی اؤلمه ـ دیریل یاشاییشینا گتیریب چیخارمیشدی. جنوبی آذربایجان کندینده¬کی اجتماعی ـ اقتصادی وضعیت اؤز کسکین¬لیگی ایله کندلی¬لری رژیم علیهینه، اکینچی¬لیک مناسبت¬لرینده¬کی حق¬سیزلیگه قارشی مبارزه¬یه کؤک¬لمیشدی. جنوبی آذربایجان کندلی¬سی ایاغا قالخماق اوچون فرصت آختاریردی. 20 نجی ایل¬لرین اوّل¬لرینده آذربایجان¬دا غدّار استاندارلاردان بیری کیمی تانینان وثوق¬السلطنه تهران¬دا غزئت مخبرلرینه وئردیگی مصاحبه¬ده اعتراف ائتمگه مجبور اولموشدور کی، «آذربایجان¬دا اقتصادی بحرانین باش وئرمه¬سی و درین¬لشمه¬سی ایله دولت آز ماراقلانیر. عملی لایحه¬لر حاضرلانیب تهرانا گؤندریلدیگینه باخمایاراق تأسف¬لر اولسون کی، بونلارا اهمیت وئریلمیر» [198، 21 اردیبهشت 1324].
رضا شاه¬ین محاربه عرفه¬سینده اؤلکه¬نین انتظامی ـ اراضی بؤلگوسونده عمله گتیردیگی «پارچالا ـ آغالیق ائت» سیاستی آذربایجان¬ین ائتنیک، اقتصادی و مدنی بوتؤولگونو پوزماقدان علاوه، آذربایجان شهرلرینده اقتصادی ـ تجاری رابطه¬لرینده ده انگل¬لر یاراتمیش اولدو. 1316 نجی ایلده اؤلکه¬نین یئنی انتظامی ـ اراضی واحدلرینه (استان¬لارا) بؤلونمه¬سی، اصلینده جنوبی آذربایجان¬ین پارچالانماسی و اونون بوتؤو خریطه¬سی¬نین دوغرانیلماسی ایدی. بو بؤلگونون نتیجه¬سینده آذربایجان 3 نجو و 4 نجو استانا آیریلمیش اولدو. «قزوین، همدان، ق