آذربايجان جنوبی

South Azerbaijan

امروز: ‪چهارشنبه، ۳۱ خرداد ۱۳۸۵

خبری نگران کننده در مورد وضعیت علی دائی!

 

طبق اخبار رسیده علی دائی کاپیتان تیم ملی ایران، از طرف رژیم فاشیستی ایران تحت فشار قرار گرفته است.

طی قیام ملی ملت تورک آذربایجان جنوبی دریک ماه گذشته، شوونیزم فارس با ایجاد کمیته ای متشکل ازآذربایجانیان محبوب و مشهور ایران در صدد استفاده از این کمیته در آرام ساختن قیام ملت تورک آذربایجان جنوبی بود که در تشکیل این کمیته رژیم ایران قصد داشت که بطور اجباری علی دائی را نیز اشتراک دهد،ولی وی ضمن حمایت از قیام  بحق ملت آذربایجان از شرکت در این کمیته خودداری کرده بود.

اشتراک  تیم ملی فوتبال ایران با عنوان ستارگان پارسی در مسابقات جام جهانی آلمان با حضور علی دائی به عنوان کاپیتان تیم ملی ایران انجام گرفت و به دنبال باخت ایران دراولین مسابقه اش مقابل مکزیک و طی آن بروز درگیری بین علی دائی و معاون برانکو،حسین فلکی- مزدور شوونیزم فارس- رئیس سازمان تربیت بدنی ایران جهت بررسی مسائل به آلمان اعزام شد.رئیس سازمان تربیت بدنی ایران با ارسال گزارشی به احمدی نژاد، عامل باخت ایران به مکزیک را سهل انگاری علی دائی در هنگام بازی اعلام نموده است و همچنین ایران با استفاده از موقعیت پیش آمده قصد دارد علی دائی راپس از بازگشت به ایران به جرم دفاع از حوادث اخیر ملت تورک آذربایجان جنوبی وبه طبع آن خیانت به تیم ملی ایران، وی را تحت بازجوئی و شکنجه قرار دهد!

البته در بازی ایران با پرتغال که باز ایران در این بازی شکست خورد،علی دائی حضور نداشت و دیروز علی دائی کاپیتان آذربایجانی تیم ملی ایران طی مصاحبه ای ابراز نموده که رژیم ایران با سوء استفاده از این وضعیت قصد تخریب وجهه وی را دارد و در صورت برگشت به ایران به عواقب ناخوشایندی دچار خواهد شد.

وی همچنین اعلام داشته است که پس از اتمام بازیهای جام جهانی آلمان به احتمال قوی به ایران بر نخواهم گشت!

June 2006

Tekin.Maharlı     

 

ملت شريف آذربايجان با انجام اعتراضات گسترده به اقدام موهن روزنامه "ايران"، بار ديگر بيداري و هوشياري خويش را به همگان نشان داد.

"مجمع دانشگاهيان آذربايجاني" با نهايت تشكر و قدرداني خويش از ملت غيور و قهرمان­پرور آذربايجان در برگزاري  اعتراضات مسالمت­آميز و مدني به تضييع حقوق خويش، فعالين، روشنفکران و اقشار مختلف ملت را دعوت مي­كند كه همگام با تحليل و بررسي شرايط مختلف، برخورد منطقي و مناسبتر را به عنوان استراتژي مطلوب در نظر بگيرند.

اين مجمع بر خود لازم مي­داند از  فعالين مدني، رسانه­هاي خبري، تشكل­ها و نشريات دانشجوئي، نمايندگان مجلس و مسئولين كشور كه با شركت در تظاهرات و متينگهاي اعتراضي از حقوق اين ملت دفاع نمودند تقدير و تشكر به عمل آورد. اميد است اين وحدت و يكپارچگي ملي به وجود آمده براي هميشه حفظ شده و تا احقاق كامل حقوق ملت ادامه داشته باشد.

مجمع دانشگاهيان آذربايجاني به عنوان يك تشكل برخواسته از بطن ملت و با اتكاء به نزديك يك دهه  فعاليت مستمر و ارتباط تنگاتنگ با اين ملت اعتقاد دارد كه:

1- اعتراضات گسترده ملت آذربايجان به اقدام توهين­آميز روزنامه "ايران" كاملاً حركتي خودجوش و مردمي بوده و هيچ گونه ارتباطي با عوامل بيگانه و خارجي ندارد. بديهي است  هرگونه ارتباط دادن حوادث مذكور به بيگانگان، توهين به شعور ملي آذربايجان تلقي شده و زمينه­سازي براي سركوب فعالين اين ملت مظلوم مي­باشد. لذا اين مجمع نسبت به پيآمدهاي سوء آن هشدار مي­دهد.

2- تشديد احساسات و هيجانات مردم از اتفاقات طبيعي حركت­ها و تظاهراتهاي خياباني مي­باشد ولي ملت آذربايجان ثابت كرده است كه هيچ گاه طرفدار خشونت نبوده و همواره به حرکتهاي مدني و قانوني تأکيد داشته و مخالف حرکتهاي تنش­زا مي­باشد، بنابراين انجام اعمال خشونت­آميز از جمله تخريب اموال عمومي و... نمي تواند منتسب به فعالين اين خطه باشد.

3- حركت ملي آذربايجان يك حركت مدني ، عقلاني و برخواسته از اراده جمعي و مبتني بر شعور بالا بوده و منسب به خود ملت آذربايجان مي­باشد. هيچ تشكل، حزب، جبهه و نهضتي نمي­تواند با سوء استفاده از شرايط موجود خود را به اين حركت نسبت دهند. چرا كه عملكرد و ديدگاه آنها قبل و بعد از انقلاب براي ملت آذربايجان آشكار است.

4- تداوم اعتراضات اخير آذربايجان ريشه در اعمال  برخي سياستهاي تبعيض­آميز اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و سياسي دارد.

 

اكنون با دقت در شعارها و بيانيه­هاي اقشار مختلف مردم مي­توان خواسته­هاي عمده اين ملت را در موراد زير خلاصه كرد:

1- به رسميت شناخته شدن زبان ترکي با توجه کثرت آماري متکلمين اين زبان در سراسر کشور. جلوگيري از كاربرد لفظ مجعول "آذري زبان" در ارگان­ها، مكاتبات و اسناد رسمي كشور

2-  آموزش به زبان مادري و تدريس زبان و ادبيات ترکي در مدارس مناطق ترک‌نشين کشور

3- تأسيس و راه‌اندازي شبکه­هاي راديو- تلويزيوني سرتاسري، خبرگزاري و روزنامه­هاي کثيرالانتشار دولتي به زبان ترکي و  تأسيس فرهنگستان زبان و ادبيات ترکي و ايجاد کرسي اين زبان در دانشگاه­هاي کشور

4-   اجراي اصول 15، 19 و 20 قانون اساسي جمهوري اسلامي ايران

5- اختصاص بودجه ملي براي آذربايجان متناسب با نفوس اهالي و همچنين تخصيص فوري 5% بودجه کل کشوري به عنوان بودجه ويژه جهت رفع کامل عقب‌ماندگيهاي ناشي از اعمال سياستهاي تبعيض‌آميز گذشته در راستاي تحقق اصل 48 قانون اساسي

6-  حمايت از حقوق شهروندان در برگزاري تجمعات مسالمت‌آميز و ارائه خدمات و ايجاد تسهيلات مناسب براي برگزاري مراسم­هاي ملي در مناسبتهاي مختلف و تجليل از قهرمانان و شخصيت­هاي آذربايجاني

7- به رسميت شناختن همايش ساليانه ملت آذربايجان در قلعه بابك و جلوگيري از هرگونه برخوردهاي نامتناسب امنيتي و عدم ايجاد محدوديت براي شركت­كنندگان در اين همايش

8- مبارزه جدي با انديشه­هاي ترک‌ستيزانه و عوامل آن به مثابه اصلي‌ترين عامل تفرقه، جهت تأمين وفاق و امنيت عمومي و رفع نشانه­هاي آپارتايد قومي، نژادي و زباني و قطع تداوم تفكرات نژادپرستانه رژيم منحوس پهلوي (بخصوص در ابعاد فرهنگي )

9- اعاده کليه اسامي تاريخي مناطق جغرافيايي آذربايجان (بخصوص نام­هاي تاريخي آذربايجان مطابق آخرين تقسيمات کشوري در دوران مشروطيت به استان­هاي اردبيل و زنجان و...) و رفع موانع موجود در نامگذاري اسامي ترکي (براي کودکان، خيابان­ها و ميادين شهري، شركت­ها و مؤسسات مختلف و...)

 

از نظر مجمع عقلاني­ترين رويکرد حاکميت در مواجهه با اعتراضات به حق ملت آذربايجان ـ همانطور که مسئولين کشور نيز ابراز داشته­اند ـ دفاع صريح مسئولان ارشد از حقوق پايمال شده ملت در ميتينگهاي مختلف و اقدامات عملي آنان در راستاي احقاق خواسته­هاي قانوني آذربايجاني­ها مي­باشد. در غير اينصورت هرگونه حرکت تحريک­برانگيزي از طرف ارگانهاي امنيتي و قضايي، باعث افزايش شکاف بين اقوام و ملل کشور شده و فضا را در جهت خدشه­دار شدن وحدت و امنيت ملي کشور در مقطع حساس کنوني فراهم خواهد آورد. بنابراين با توجه به شرايط فعلي كشور مجمع خواستار :

 

1. تشكيل كميته "حقيقت ياب" متشكل از نمايندگان مجلس شوراي اسلامي، فعالين حركت و ارگانهاي مرتبط جهت روشن نمودن وضعيت كشته­شدگان در حوادث  اخير و ارائه آمار دقيق از تعداد كشته شدگان و زخمي­ها به افكار عمومي

2. اجازه تشييع جنازه كشته­شدگان  حوادث اخير در فضاي آرام و  عدم ممانعت از حضور اقشار مختلف مردم در آن

3. آزادي سريع و بي قيد و شرط تمامي زندانيان سياسي آذربايجان و دستگير شدگان اخير و محاکمه و مجازات کساني که در آذربايجان به سوي ملت آتش گشوده­اند و يا تظاهرکنندگان  را مورد ضرب و شتم قرار داده­اند

4. رفع توقيف از نشريات آذربايجاني، كه در حوادث اخير و يا قبلاً  از انتشار آنان ممانعت به عمل آمده است

5. استيضاح وزير ارشاد به جهت تعلل در برخورد مناسب با حوادث اخير و عذرخواهي رئيس جمهور از ملت آذربايجان به جهت مسئول مستقيم انتخاب مدير مؤسسه مطبوعاتي ايران و اعلام تبريك عيد نوروز به فارس زبانان و ناديده گرفتن بقيه اقوام و ملل ايراني

 

در پايان بار ديگر از پيگيري مستمر و مناسب برخي از نمايندگان محترم آذربايجان در مجلس شوراي اسلامي مراتب تشكر و قدرداني خود را اعلام داشته و انتظار داريم همچنان در كنار ملت مظلوم خويش بوده و قضايا را به طور جدي پيگيري نمايند.    

 

والسلام

مجمع دانشگاهيان آذربايجاني

5/3//1385

تاریخ علملری دوکتورو، پروفسور
شوکت تقییئوا
جمیل حسنلی

بو کتاب 21 آذر حرکاتیندا
شهید اولموش انسانلارین مقدس
خاطره سینه حصر اولونور

«قوی بیزیم وجوده گتیرمکده اولدوغوموز ملّی دولتین تاریخینی تاریخچی لر کاغاذ اوزه رینه گتیرسین لر. بیز او تاریخی یاراتماغا داها آرتیق دقت ائتمه لییک...
بیر زمان گله جک کی، خلق بؤیوک حرکاتینی اؤیرنمک ایسته یه جکدیر. او وقت تاریخه مراجعت ائده جک. اورادا بؤیوک حرکاتی اؤیرنمک ایسته یه جکدیرو بوجهتدن تاریخه جدّی صورتده دقت ائتمک الده اولان اسناد و مدارک لری توپلاییب گله¬جک نسل اوچون ساخلاماق لزومو میدانا چیخیر».
سید جعفر پیشه وری.

مؤلف دن
اوخوجولارا تقدیم ائدیلن «جنوبی آذربایجان¬دا ملّی ـ دموکراتیک حرکات (1320 – 1325)» آدلی کتاب گنج یاشلاریمدا مشاهده ائتدیگیم و شاهدی اولدوغوم حادثه¬لرین، سونراکی ایل¬لرده ایسه اوزون مدّت مطالعه¬مین و آپاردیغیم تدقیقاتین نتیجه¬سی¬دیر. آراشدیریلان موضوعون بو و یا باشقا جهت¬لری مختلف وقت¬لرده منیم طرفیمدن دوری مطبوعاتدا و اینفورماسیا وسایطینده آرا ـ سیر ایشیقلاندیریلسا دا، اونو یازیلی شکیلده اوخوجولارا تقدیم ائتمک چوخدانکی ایستگیم اولاراق قالیردی.
یازیلمیش کتاب سویداشیمیز احمد اوبالی¬نین تشبثو ایله «گونئی آذربایجان آراشدیرمالاری فوندو»نون وسایطی حسابینا چاپ اولونموشدور. بو خیرخواه و تمناسیز کؤمگه گؤره احمد اوبالی¬یا منتدارلیغیمی بیلدیریرم. بونونلا بیرلیکده کتابین حاضرلانماسیندا قایغی و زحمتینه گؤره تیمور امین¬بگ¬لی¬یه، علمی مصلحت و قیدلرینه گؤره کتابین علمی رداکتورلار تاریخ علم¬لری دوکتورلاری شوکت خانم تقی¬یئوایا، جمیل حسنلی¬یه ائله¬جه¬ده فیلولوژیا علم¬لری نامزدلری آی¬بنیز خانم کنگرلی¬یه، اسلام غریبلی¬یه و مهمان تقی¬اوغلونا اؤز تشکرومو بیلدیرمگی بورج ساییرام.

بیر نئچه سؤز
(رداکتورلاردان)
جنوبی آذربایجان 1320 – 1324 نجو ایللر ملّی ـ دموکراتیک حرکاتین اؤز زیروه¬سینه چاتماسی ـ هجری شمسی 1324 نجو ایلین آذر آیی¬نین 21 ده¬کی سیاسی حادثه لر نتیجه¬سینده بورادا تاریخده ایکینجی دفعه اولماقلا (بیرینجی دفعه 1299 نجو ایلده) ملّی حکومتین یارادیلماسیندان 58 ایل کئچیر. تبریزده ملّی حکومتین فعالیته باشلاماسی فاکتی اؤز ـ اؤزلوگونده آذربایجان تورک خلقی¬نین ملّی تفکرو یادداشیندا (حافظه¬سینده) درین ایز بوراخمیش بیر حادثه¬دیر. بوتؤو خلقین ملّی غروری، گوونج یئری اولان بو حرکاتین نتیجه اعتباری ایله اوغورسوزلوغا دچار اولماسی اؤتن بو 58 ایل عرضینده دایما همین تاریخین هم یارادیجی¬لارینی، بونلارین تؤره¬مه¬لرینی، تاریخچیلری، بدیعی سؤز اوستالارینی، عمومیتله گؤتورولدوکده ایسه حرکاتین هم دوست¬لاری، هم ده دشمن¬لرینی دوشوندورموشدو. هر ایکی قطب اؤتن بو ایل¬لرده حرکاتا مناسبتده اؤز یاناشماسینی تاریخده یاشاتماغا و ذهن¬لرده یئرلشدیرمگه چالیشمیشدیر. خصوصی قیده لزوم وار کی، غیردوست طرف 21 آذر حرکاتینی کئچن ایل¬لر عرضینده یالنیز منفی چالارلاردا وئرمکده خصوصی جانفشانلیق گؤسترمیش، بونون آذربایجان تورک خلقی¬نین ملّی مبارزه تاریخینده توتدوغو یئری و اؤزونه¬مخصوصلوغونو ذهن¬لردن تمامیله سیلمگه چالیشمیشدیر. دوست¬لارین و خیرخواه¬لارین، او سیرادان اوبژکتیو تاریخچی¬لرین باغلی (ک. ق. ب) فوندلاری¬نین برک ـ برک گیزلتدیگی آرشیو سندلرینه¬یئتمه¬دیگی اوچون حرکاتا لایق اولدوغو قیمتی تام آچا بیلمه¬دیک¬لری حالدا، غیردوست¬لار حرکاتلا باغلی حقیقتدن اوزاق فیکرلری آرا ـ سیرا یایماقدا دوام ائتمیش¬لر.

شوروی¬نین چؤکمه¬سی ایله تاریخی حادثه¬لره و حقیقت¬لره یاناشمادا یئنی بیر دورون باشلانماسی آذربایجان جمهوری¬سینده گونئی¬شناسلیقدا دا اؤز مثبت رولونو اوینامیش، او سیرادان «21 آذر حرکاتی»نین منسوب اولدوغو دورده¬کی حادثه¬لرین ده نهایت اؤز حقیقی قیمتینی آلماسینا شرایط یاراتمیش اولدو. نتیجه¬ده آذربایجان تاریخ¬شناسلیغیندا بیر سیرا قیمتلی اثرلرین یازیلیب نشر ائدیلمه¬سی باش توتموش اولدو. همین یاناشمادان علمی رداکتورلارین آدیندان وئریلن بو یازی¬نین مؤلف¬لریندن بیری¬نین پروفسور جمیل حسنلی¬نین سون 5 – 6 ایلده جنوبی آذربایجان¬دا 1320 – 1324 نجو ایل¬لر ملّی ـ دموکراتیک حرکاتلا باغلی کئچمیش شوروی باغلی آرشیولرینده¬کی قیمتلی سندلر و غربین ـ آمریکا و بؤیوک بریتانیانین رسمی دولت سندلرینی ییغماقلا آپاردیغی آراشدیرمالار خصوصی قید ائدیلمه¬لی¬دیر (بونلار حقینده باخین: بو کتابین ادبیات سیاهه¬سینه) و دئییلمه¬لی¬دیر کی، علمی اجتماعیتین بؤیوک ماراقلا قارشی¬لادیغی بو کتاب¬لار گونئی¬شناسلیغا یئنی یاناشما، یئنی طراوت گتیرمیشدیر. لاکن جنوبون بیر سیرا پروبلم¬لری¬نین، او سیرادان 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده¬کی ملّی ـ دموکراتیک حرکاتین هرطرفلی اؤیره¬نیلمه¬سی¬نین اولدوقجا مرکب و چوخ¬شاخه¬لی بیر پروبلم اولماسی بو حرکاتین مختلف جنبه¬لریندن آراشدیریلماسینی، بیر سؤزله پروبلم¬له باغلی آراشدیرمالارین دوام ائتدیریلمه¬سینی بیر ضرورت کیمی طلب ائدیر.
بو باخیمدان اقتصاد علم¬لر نامزدی اکرم رحیم¬لی¬نین (بیژه) اوخوجولارین اختیارینا وئریلمیش حاضرکی اثری قید اولونان پروبلم¬لرین اؤیره¬نیلمه¬سینده، دور و حرکاتلا باغلی بیر چوخ ابهام¬لارین آچیلماسیندا نوبتی و سون درجه قیمتلی تشبث¬دور.
بیر چوخ تدقیقاتدان کناردا قالان فارس دیل¬لی ادبیات و سندلره گئنیش اساسلانماقلا یازیلمیش بو اثرله تانیشلیقدان بیر داها امین¬لیک یارانیر کی، جنوبی آذربایجان کئچن یوزایل¬لیگین 20 نجی ایل¬لرینده دنیا حادثه¬لری¬نین دوگون نقطه¬سی ایدی، تبریزده و اونون اطرافیندا گئدن سیاسی پروسه¬لر غرب ـ شرق قارشی¬دورماسی¬نین او وقت¬کی سویوق محاربه¬نین ایلک حادثه¬لری ایدی.
بیز تکجه تاریخیمیزین دگیل، عین زماندا طالعمیزین ده ماراقلی بیر دورونو احاطه ائدن بو کتابدا بیر طرفدن اویانمیش خلقین اؤز ملّی حق¬لری اوغروندا مبارزه¬سی¬نین سالنامه¬سی ایله تانیش اولور، آغریلی ـ آجیلی، فقط حقیقتاً ده قهرمانلیق¬لا دولو بیر تاریخی یئنیدن یاشاییر، دیگر طرفدن او دوره مخصوص سیستم ضدیت¬لری فونوندا اؤز قارداش¬لارینا کؤمک الی اوزادان شوروی آذربایجانی¬نین، اونون ایلک نوبه¬ده ضیالی¬لاری¬نین کئچدیگی تاریخی و فرحلی یولونون شاهدلرینه چئوریلیریک.
ان نهایت، اوخوجولارا تقدیم اولونان بو کتاب بوتون آذربایجانلی¬لارین اوخویا بیله¬جگی شیرینلی ـ آجیلی حیات حکایه¬لری، طالع یازی¬سی¬نین معلم قلمیندن ورق¬لره سپه¬لنمیش تصویری، یوخولاریندا تبریزی و باکی¬نی گؤرن بؤیوک بیر ملّتین آرزولاری¬نین یوزومودور.
«21 آذر حرکاتی»نین اؤیره¬نیلمه¬سی ایشینه یئنی نفس گتیرمیش اکرم رحیم¬لی¬نین بو کتابی¬نین دا هم متخصص¬لر، هم ده گئنیش اوخوجولار طرفیندن رغبت و ماراقلا قارشی¬لاناجاغینا شبهه¬میز یوخدور.
یئری گلمیشکن قید ائتمک ایستردیک کی، حقینده بحث ائتدیگیمیز کتاب اونون مؤلفی اکرم رحیم¬لی (بیژه) طرفیندن تاریخ علم¬لری دوکتورو علمی درجه¬سینی آلماق اوچون مدافعه¬یه تقدیم اولونماغا دا لایق¬دیر. بو شرط¬لرین صاحب¬لری مؤلفی بونا تشویق ائتمگی ایسه اؤزلرینه بورج سانیرلار.

شوکت تقییئوا
تاریخ علملر دوکتورو، پروفسور
جمیل حسنلی
تاریخ علملر دوکتورو، پروفسور
2003 . 11 . 27 (7 آذر 1382)

مقدمه
جنوبی آذربایجان¬داکی 1320 – 1325 نجی ایل¬لر ملّی ـ دموکراتیک حرکاتدان و بو حرکاتین زیروه¬سی ساییلان 21 آذر نهضتیندن 60 ایله یاخین بیر وقت کئچیر. بو مدّت عرضینده ایران¬دا، ائله¬جه ده بین¬الملل عالمده بیر سیرا مهم دگیشیک¬لیک¬لر باش وئرمیشدیر. ایران¬دا شاهلیق اصول اداره¬سی، کئچمیش شوروی¬ده ایسه «مغلوب ائدیلمز» شوروی امپراتورلوغو عمرونو باشا وورموش، هر ایکی سیستم داغیلاراق تاریخین آرشیوینه وئریلمیشدیر. ایران¬دا پهلوی سلسله¬سی دورونه، کئچمیش شوروی ده ایسه شورالار زمانینا عاید اولان مخفی کاراکترلی آرشیو سندلری¬نین، دئییلمه¬سینه و یازیلماسینا اجازه وئریلمه¬ین حقیقت¬لرین ایشیق اوزو گؤرمه¬سینه شرایط یاراندیغی بیر زماندا 20 نجی ایل¬لرده جنوبداکی خلق حرکاتینی داها طرف¬سیز ایشیقلاندیرماغا جدّی احتیاج واردیر.
1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬داکی حادثه¬لرین آراشدیریلماسی، یئنی تفکرله یازیلمیش اثر، مقاله و خاطره¬لرده¬کی چوخ¬سای¬لی یئنی واقعیت¬لرین و آرشیولرده ساخلانیلان سندلرین بیر قسمی¬نین ایشیق اوزو گؤرمه¬سی 21 آذر موضوعونا، آذربایجان ملّی حکومتی ایله باغلی مسأله¬لره یئنیدن قاییتماق ضرورتی یارادیر. بو باخیمدان مطالعه، تدقیقات و آختاریش¬لارین نتیجه¬سی اولان بو کتابدا هئچ بیر ایدئولوژی جریانا میل ائتمه¬دن 60 ایل بوندان اوّل جنوبدا باش وئرمیش حادثه¬لرین طرف¬سیز شکیلده اوخوجویا چاتدیریلماسینا جهد اولونور.
معلوم اولدوغو کیمی، آذربایجان دموکرات فرقه¬سی، 21 آذر و ملّی حکومت¬له باغلی کتاب¬لار، تدقیقات¬لار، مقاله¬لر، خاطره¬لر و آرشیو سندلری هم ایران¬دا، هم ده اونون حدودلاریندان کناردا چاپ اولونموشدور. بونلارین بیر چوخو دورون و رژیم¬لرین روحونا اویغون یازیلدیغیندان، اونلارداکی واقعیت¬لر، شرح¬لر بعضاً طرف¬سیز مضموندان اوزاق اولموش، بعضاً ده طرف¬سیز دوشونن مؤلف¬لره حقیقت¬لری اولدوغو کیمی یازماغا امکان وئریلمه¬میشدیر. ایران انقلابینا قدر بو اؤلکه¬ده چاپ اولونموش کتاب و مقاله¬لرده شاه رژِیمی¬نین جنوبی آذربایجان¬دا تؤره¬تدیگی جنایت¬لرین، گناه¬سیز قتل¬لرین، حبس و سورگون¬لرین اوزه¬ریندن یا سکوتلا کئچیلمیش، یا دا حادثه¬لره بیلرکندن باشقا رنگ وئریلمیشدیر. هر شئی رژیمین سانسورو آلتیندا اولدوغوندان آذربایجان¬داکی حادثه¬لرله باغلی مسأله¬لر بیرطرفلی شرح ائدیلمیش، شاهنشاه قوشونونون 1325 نجی ایلین آذر آییندا آذربایجانا هجومونا و تؤره¬دیلمیش قانلی حادثه¬لره برائت قازاندیرماغا جهد اولونموشدور. بونون اوچون قوندارما و یالان اویدورمالار («تجزیه طلب¬لیک» ـ ایران¬دان آیریلما، آللاه¬سیز بالشویک¬لره ساتیلما، هر شئیی عمومی¬لشدیرمه و سایر) اورتایا آتیلمیش، حقیقت¬لر بیلرکندن تحریف اولونموشدور.
شاهلیق رژیمی¬نین داغیلماسی و دولت سانسورونون اوّلکی کسه¬رینی بیر قدر یومشالدیلماسی سون ایل¬لرده ایران¬دا چاپ ائدیلمیش اثرلرده، مقاله¬لرده، مصاحبه¬لرده و خاطره¬لرده 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬داکی ملّی ـ دموکراتیک حرکات و مختاریت طلبی حقینده بعضی حقیقت¬لر یازیلیر و اعتراف ائدیلیر. بو باخیمدان هر شئی¬دن اوّل آذربایجانلی ضیالی¬لارین (ائله¬ده دانشجولارین) تشبثو ایله چاپ اولونان مطبوعاتین خدمتینی خصوصی قید ائتمک لازمدیر. «وارلیق»، «سحر»، «یول»، «اؤیرنجی»، «ساوالان»، «چاغری»، «سهند»، «چیچک»، «خزر» و سایر، خارجده چاپ اولونان «تریبون»، «21 آذر»، «آذربایجان»، «ایلدیریم»، «آراز»، «گونش»، «آذربایجان سسی» و سایر ژورنال¬لارین، ائله¬جه ده تبریزده، اورمیه¬ده، اردبیل¬ده، زنجان¬دا، همدان¬دا و دیگر آذربایجان شهرلرینده چاپ اولونان آنا دیل¬لی غزئت¬لرین بو ساحه¬ده¬کی فعالیتی اهمیتلی¬دیر. اونلارین صفحه¬لرینده وقت¬آشیری گئدن مقاله¬لر، خاطره¬لر و مصاحبه¬لر 21 آذر حرکاتی و آذربایجان ملّی حکومتی ایله باغلی بیر سیرا قرانلیق مسأله¬لرین ایشیقلاندیریلماسیندا دگرلی رول اویناییرلار. بوندان باشقا، محمدرضا شاه¬ین دوستو اولموش و اونون خفیه اورقانیندا ایشله¬میش حسین فردوست¬ون، آتاسی 20 نجی ایل¬لرده تبریزده¬کی آمریکا کونسولونون معاونی وظیفه¬سینده چالیشمیش آمریکالی روبرت روسونون، 1324 نجو ایلده تبریزده¬کی سربازخانانین باش فرماندهی، سرتیپ علی¬اکبر درخشانی¬نین، حزب توده¬نین کئچمیش صدری نورالدین کیانوری¬نین، اسد مستوفی¬نین، ائله¬جه ده 21 آذر حرکاتی¬نین اشتراکچی¬لاری و حادثه¬لرین جانلی شاهدی اولموش بالاش آذراوغلونون، امیرعلی لاهرودی¬نین، نصرت¬الله جهانشاهلونون، حمید ملازاده¬نین، ایوب نمینی¬نین، ابوالفضل هاشمی¬نین چاپ اولونموش خاطره¬لرینده، یازی¬لاریندا 21 آذرله باغلی خیلی ماتریال واردیر. ملّی حکومت¬ده داخلی ایش¬لر وزیری، سونرا ایسه قیسا مدته آذربایجان استانداری اولموش دوکتور سلام¬الله جاویدین خاطره¬لری بیر چوخ قرانلیق مسأله¬لرین آچیلیشینا کؤمک ائدیر.
جنوبی آذربایجان¬دا 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده باش وئرمیش حرکات کئچمیش شوروی¬ده هامی¬دان چوخ شمالداکی مؤلف¬لرین دقتینی چکمیش و اونلار اوزون مدت جنوبداکی فاجعه¬لر و دردلر ایله یاشامالی اولموش¬لار. آتالار یاخشی دئییب: «قارداشین اوره¬گی یانانا یادین هئچ اتگی¬نین اوجو دا یانماز». میرزا ابراهیموف، جعفر خندان، عوض صادق، غلام محمدلی، حسن حسنوف، زلفعلی ابراهیموف، علی¬اوسط قلی¬یئف، غلمان موسایئف، نصرت باقروف و باشقالاری کتاب، غزئت صفحه¬لرینده¬کی یازی¬لاریندا، سلیمان رستم، رسول رضا، صمد وورغون، عثمان ساری¬وللی، مروارید دلبازی، محمد راحم و باشقالاری اؤز شعرلرینده، انور محمدخانلی، حسین مهدی، الیاس افندی¬یئف درام اثرلرینده جنوبدا آزادلیق ایسته¬ین خلقین باشینا گتیریلن فاجعه¬لری بؤیوک اوره¬ک آغریسی و وطنداشلیق غیرتی ایله خلقه چاتدیرمیش¬لار. جنوبی آذربایجان¬داکی سیاسی، ادبی اقتصادی، اجتماعی و مدنی حرکات آذربایجان جنوب¬شناس¬لیغی¬نین مهم تدقیقات موضوعو اولموش و اولاراق قالیر.
بو ساحه¬ده 50 (70)نجی ایل¬لرده آذربایجان علم¬لر آکادمیاسی شرق¬شناسلیق انستیتو ترکیبینده یارادیلمیش «جنوبی آذربایجان تاریخی» شعبه¬سی امکداش¬لاری¬نین، خصوصاً جنوبداکی خلق حرکاتی¬نین فعال¬لاریندان اولموش مرحوم میرقاسم چشم¬آذرین امگینی آیریجا قید ائتمه¬لییک.
شوروی رژیمی دورونده جنوبی آذربایجانا عاید یازی¬لار، خصوصاً 1320 – 1325 نجی ایل خلق حرکاتی، 21 آذر و آذربایجان ملّی حکومتی¬نین فعالیتی و مغلوبیتی ایله باغلی بیر چوخ مسأله¬لرین شرحی او وقتکی سیاسی محیطین موجود چرچیواسیندان کنارا چیخا بیلمه¬میشدیر. بونا گؤره همین تدقیقات¬لاردا و یازی¬لاردا بیر سیرا مسأله¬لره: جنوبی آذربایجان¬داکی حرکاتا شوروی¬نین خیانتی و مداخله¬سی، حزب توده¬نین آذربایجان دموکرات فرقه¬سینه و آذربایجان¬داکی خلق حرکاتینا قیسقانج¬لیغی، قوام¬السلطنه¬نین شوروی رهبرلری ایله مسکوداکی سودالاشماسی¬نین ماهیتی، ملّی حکومت¬ین سقوطوندا نفت عاملی¬نین رولو و ایرانا قارشی شوروی توسعه طلب¬لیگی، ملّی حکومت¬ین تاکتیکی سهولری، شاه قوشون¬لاری¬نین آذربایجانا هجوموندان اوّل حاضرلانمیش تخریبات عملیاتی، ملّی حکومت¬ین مغلوبیتی¬نین سبب¬لری و اوندان آلینان درس¬لر و سایر و الی¬آخر. بو مسأله¬لره سون ایل¬لره قدر ایدئولوژی یضییقین نتیجه¬سینده جواب وئریلمه¬میشدی. بو جهتدن جنوبی آذربایجان¬دا بو سدّی ییخماقدا گؤرکملی تاریخچی عالم، تاریخ علم¬لر دوکتورو پرفسور جمیل حسنلی¬نین امگینی خصوصی قید ائتمگه احتیاج واردیر. بو زحمتکش استعدادلی، وطن¬سئور عالمین سون 5 – 6 ایلده 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬داکی حرکاتا دایر اوّلجه مطبوعات صفحه¬لرینده¬کی سریال مقاله¬لری و سونرا آرشیو ماتریال¬لاری اساسیندا بیر ـ بیری¬نین آردینجا نشر ائتدیردیگی 4 کتاب بیر چوخ معمالی و اؤرتولو مسأله¬لرین آیدینلاشدیریلماسیندا مهم رول اوینادی. آرشیولرده گیزلی پنجه آلتیندا ساخلانیلان ماتریال¬لارین علمی دوریه¬یه جلب ائدیلمه¬سی و اونلارین متخصص تاریخچی قلمی ایله شرحی 20 نجی ایل¬لرده جنوبداکی حادثه¬لرین شوروی ایله باغلی بیر سیرا جهت¬لرینی آیدینلاشدیرمیشدی.
بو ایشده گؤرکملی جنوب¬شناس عالم تاریخ علم¬لری دوکتورو، پروفسور شوکت خانم تقی¬یئوانین و سیدآغا عون¬الهی جناب¬لاری¬نین امگینی ده قیمت¬لندیرمک گره¬کدیر.
قید ائتمک لازم¬دیر کی، هر بیر آرشیو سندی آیری ـ آیری انسان¬لارین فردی فیکری¬دیر، احکام دگیلدی. آرشیوده ساخلانیلان سندلر مختلف طرز تفکره مالک انسان¬لارین یازیسی¬دیر، هانسی¬سا یوخاری اورقانا وئردیگی معلوماتدی. بو یازی¬لاردا و وئریلن معلومات¬لاردا فردی¬لیکدن ایره¬لی گلن یانلیش¬لیق¬لارین اولماسی استثنا دگیلدیر. جمیل حسنلی اؤز تدقیقاتیندا اورتایا گتیردیگی هر بیر سنده، معلومات و یازیشمالارا دقتله یاناشیر و هر مسأله حقینده مستقل فیکیر سؤیله¬مکدن چکینمیر. بونا گؤره بیز بو کتابین حاضرلانماسیندا یئری گلدیکجه جمیل حسنلی¬نین تدقیقاتینا داها چوخ استناد ائتمه¬لی اولدوق.
آذربایجان دموکرات فرقه¬سی مهاجرت دورونده (1947 – 2003 = 1325 – 1382) 21 آذرله، آذربایجان ملّی حکومتی و اونون فعالیتی ایله باغلی خیلی کتاب، بروشور، دفترچه و سایر یازی چاپ ائتدیرمیشدی. فرقه¬نین اورقانی اولان «آذربایجان» ، «سحر» ژورنال¬لاری صفحه¬لرینده بو مسأله¬یه همیشه خصوصی یئر وئریلمیشدیر. بوندان علاوه فرقه کتاب¬لاری سیراسیندا سید جعفر پیشه¬وری¬نین سئچیلمیش اثرلری، «21 آذر»، «آزادلیق یولونون مبارزلری»، «سندلر مجموعه¬سی (1324 – 1325)»، 21 «آذر» (1324 – 1325) نهضتی ایران ملّی دموکراتیک حرکاتی تاریخی¬نین پارلاق صحیفه¬سی¬دیر» ـ آدلی کتابچا، لطفعلی اردبیلی¬نین حاضرلادیغی و واقعیت¬لرله زنگین «فدائی¬لر آذربایجان خلقی¬نین 21 آذر نهضتینده» مونوقرافی¬سی و بیر سیرا دیگر کتابچالار، خاطره¬لر و بروشورلاردا 21 آذر حرکاتینا، آذربایجان ملّی حکومتینه و اونون حیاتا کئچیردیگی اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و مدنی تدبیرلره عاید ماتریال¬لار وئریلمیشدی. بو ماتریال¬لارین بیر چوخوندا دورون تضییق و تأثیری حس اولونور.
بو موضوعا حصر ائدیلمیش و دولاییسی ایله اوندان بحث ائدن یازی¬لاردا 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬داکی حرکاتا، خصوصاً 21 آذرله باغلی مسأله¬لره یاناشما بیرمعنالی دگیل. بیر سیرا تدقیقات¬لاردا، کتاب، مقاله و چیخیش¬لاردا جنوبداکی خلق حرکاتی¬نین، او سیرادا 21 آذرین ملّی زمینه¬ده، ملّی و دموکراتیک قوّه¬لرین ایستگی، فعال اشتراکی ایله باش وئردیگی، حرکاتین حرکت¬وئریجی قوّه¬سی¬نین خلق اولدوغو استثناسیز وورغولانیر. پهلوی¬لرین ظلمونه، رژیمین زوراکی¬لیغینا معروض قالمیش، ملّی وارلیغی تاپتالانمیش خلق چیخیش یولونو و قورتولوشو ایاغا قالخیب مبارزه¬یه قوشولماقدا و ظلمکار رژیمی ییخماقدا گؤروردو. حرکاتین ملّی زمینه¬سی¬نین هله مشروطه حرکاتی و خیابانی دوروندن حاضرلاندیغی سؤیله¬نیلیردی. حرکاتا رهبرلیک ائدن اؤزه¬ک¬لرده¬کی¬لرین چوخونون یا اؤزو، آتا ـ بابالاری ستارخان و خیابانی حرکاتی¬نین اشتراکچی¬لاری ایدی¬لر. اونلار رضا شاه¬ین زندان¬لاریندان، تعقیب و سورگون دوشرگه¬لریندن کئچیب گلمیش آدام¬لار اولموش¬لار. آغیر مبارزه یولو کئچمیش بو انسان¬لار حرکاتین تشکیلینده، متشکل¬لشمه¬سینده و کوتله¬نی مبارزه¬یه قالدیرماق ایشینده، ائله¬جه ده آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارادیلماسیندا یئترینجه رول اوینامیش¬لار. بونو هم آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارادیلماسیندا، هم ده 21 آذر و ملّی حکومت دورونده بیر داها آیدین گؤرمک اولور. بو تصوّرون طرفدارلاری قید ائدیرلر کی، هر هانسی بیر اؤلکه¬ده باش وئرن دموکراتیک حرکات تکجه اؤز قینینا قاپالیب قالا بیلمز. بئله بیر نظریه موجوددور کی «حقیقی وطن¬پرورلرین بورجو خارجدن گلن کؤمگی ردّ ائتمک دگیل، بلکه هانسی دولتدن و نه وقت کؤمک آلماقدان عبارتدیر». دیگر طرفدن، هر هانسی سیاسی ـ اجتماعی حرکات زمانی خارجین یاردیمیندان یارارلانماق یئنی مسأله دگیلدی. جنوبی آذربایجان¬دا و ایران¬دا 21 آذردن اوّل اولموش حرکات¬لاردا دا (ائله¬جه¬ده بین¬الملل مقیاسدا) خارجی یاردیمدان استفاده اولونموشدور. بو حقده ایستر آذربایجان و ایسترسه ده ایران تاریخینده چوخلو واقعیت¬لر موجوددور.
21 آذرده خارجی نظامی یاردیم مسأله¬سینده ده فیکیرلر هاچالانیر. بیر قروپ مؤلف¬لر، حرکاتا رهبرلیک ائدن¬لر و اشتراکچی¬لار بئله حساب ائدیرلر کی، 21 آذرده فدائی¬لرین استفاده ائتدیک¬لری سلاح¬لارین چوخو ایران اوردوسونا مخصوص ایدی، ترک¬سلاح زمانی اونلارین ال¬لریندن آلینمیش سلاح¬لار ایدی. 1320 نجی ایلین شهریور آییندا خارجی قوّه¬لر ایرانا یئریدیلرکن مغلوبیته و روح دوشگونلوگونه اوغرامیش ایران اوردوسونون (او جمله¬دن، 3، 4 و 5 نجی لشگر) عسگرلری کلّی مقداردا سلاحی آتیب قاچمیش¬لار. بو وضعیتدن استفاده ائدن خلق توپلانمیش سلاحین چوخ حسّه¬سینی سونرادان ایران دولتینه تحویل وئرمه¬میش و آذربایجان¬ین بیر چوخ یئرلرینده (او جمله¬دن، اردبیل، قره¬داغ، مراغا، سراب، خوی، اورمیه و سایر) همین سلاح¬لاردان وقت¬آشیری اولاراق ژاندارمالارین خلع¬سلاح اولونماسیندا استفاده ائتمیش¬لر. مسأله¬یه بو یؤندن یاناشان¬لارین بیر چوخو 21 آذر حرکاتیندا شوروی نظامی یاردیمیندان استفاده اولوندوغونو دا استثنا ائتمیرلر.
یوخاریداکی یاناشمادان فرقلی اولاراق بعضی مؤلف¬لر آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین مسکووون سفارشی و باکی¬نین الی ایله یارادیلدیغینی ادعا ائدیب، 21 آذر حرکاتی¬نین خارجین ایستگی طلبی ایله باش وئردیگینی سؤیله¬ییرلر. اونلارین فیکرینجه 21 آذرین و آذربایجان ملّی حکومت¬نین ملّی زمینه¬سی یوخ ایدی. او خارجین ـ شوروی¬نین «رسپتی» و اشتراکی ایله عمله گلمیشدی. 21 آذر گویا یاد ال¬لرین یاراتدیغی و ملّی سؤیکنه¬جک¬سیز «قوندارما» بیر حرکات اولموشدور. حرکاتدا اشتراک ائدن¬لرین بیر چوخو فدائی پالتاری گئیمیش شوروی افسر و عسگرلری ایمیش و سایر. اساسی اولمایان، دلیل¬سیز سؤیله¬نیلن بو فیکیرلرین صاحب¬لری چوخ تأسف کی، تکجه ایران¬دا و ایران حدودلاریندان کناردا اولان¬لار دگیلدی. 21 آذر حرکاتینا یانلیش مناسبت بسله¬ین¬لره آرا سیرا بعضاً شمالی آذربایجان مؤلف¬لری سیراسیندا دا راست گلمک اولور. اگر سلاح وئرمکله، نظامی یاردیم¬لا ایسته¬نیلن سیاسی مقصده نایل اولونسایدی اوندا شوروی¬نین باشچی¬لیغی آلتیندا دنیا سوسیالیست سیستمی یاشایاردی و قطعی غلبه¬یه چوخدان قوغوشموش اولاری. آز سلاح¬لا بؤیوک قوّه¬لرین دیزه چؤکدورولمه¬سینه عاید تاریخده چوخلو واقعیت¬لر واردیر. بو او زمان مومکون اولار کی، خلقین ایستگی و طلبی بیر هدف اطرافیندا بیرلشیر و ملّی زمینه¬ده باش وئریر. آزادلیق تشنه¬سی اولان، قلبی، روحو وطنین نجاتی ایله دؤگونن، تاپدالانمیش حقوقونو برپا ائتمک اوغروندا هر جور فداکارلیغا حاضر اولان بیر ملّت اوچون اونون کیمدن سلاح آلماسیندان واجب، او سلاحی الده ساخلاماق و آزادلیق اوچون اؤلومه حاضر اولماق ایستگی¬نین اولماسی گره¬کدیر. بئله بیر ایستک، بئله بیر مرام 21 آذر حرکاتیندا جنوبداکی سویداش¬لاریمیزی آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین اطرافیندا بیرلشدیرمیشدی، اوندا غلبه¬یه و ملّی قورتولوشا بؤیوک و سارسیلماز اینام یاراتمیشدی. ایکینجی دنیا محاربه¬سی ایل¬لرینده جنوبداکی خلق حرکاتینا شوروی¬نین یاردیمی و بیر چوخ حال¬لاردا حرکاتی استقامتلندیرمک ایشینه مداخله¬سی دانیلمازدیر. بوندان داها بؤیوک و کسه¬رلی واقعیت یوخاریدا قید ائتدیگیمیز کیمی، حرکاتین اساسیندا ملّی آزادلیغینی ایسته¬ین خلقین دایانماسی¬دیر، حرکاتا سای ـ سئچمه جنوبلو شخصیت¬لرین باشچی¬لیق ائتمه¬سی¬دیر.
جنوبی آذربایجان¬داکی حرکاتا شوروی¬نین مداخله¬سینده همچنین بئله بیر جهت دقتدن قاچیریلمامالی¬دیر کی، 21 آذر و اوندان اوّل حادثه¬لره شوروی طرفیندن گؤستریلن کؤمک¬لیکده اساس واسطه¬چی شمالی آذربایجان، اونون شوروی اوردوسو سیراسیندا ایرانا گلمیش ضیالی¬لاری و سیراوی وطنداش¬لاری اولموش¬لار. اونلار وطنین او بیری پارچاسی¬نین آزادلیغینی جنوبلولاردان آز ایسته¬میردی¬لر. بئله شرایطده قارداشین دوغما قارداشینا اینانماماغا معنوی حقی یوخ ایدی. اصلینده واقعیت و سندلرین گؤستردیگی کیمی، 1325 نجی ایلین اردیبهشتینه¬دک شمالی آذربایجان رهبرلیگی و جنوبداکی حرکاتی استقامتلندیریلمه¬سینده اشتراک ائدن آذربایجانلی¬لارین اؤزلری بئله استالین ـ میکویان گروهونون گیزلی حاضرلادیق¬لاری خیانت و دؤنوکلوکدن دئمک اولار کی، چوخ وقت خبرسیز ایدی¬لر. مسکوون آچیق خیانتیندن و ریاکارلیغیندان سونرا اونا قارشی چیخماق، مقاومت گؤسترمک و یا حادثه¬لرین سونراکی استقامتینی دگیشمک او زمانکی تاریخی شرایطده مومکون دگیلدیر. بو او دورون رئال¬لیغی¬دیر، اونو نظره آلمادان 21 آذرله باغلی حادثه¬لری طرف¬سیز قیمتلندیرمک مومکون دگیلدی. 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬داکی ملّی ـ دموکراتیک حرکات حقینده آز ـ چوخ یازیلماسینا باخمایاراق، بو حرکات کامل شکیلده اطرافلی و یئترینجه تدقیق اولونوب اؤیره¬نیلمه¬میشدیر. شوروی ایدئولوژی چرچوواسی¬نین داغیلدیغی و شاهلیق رژیمی¬نین آرادان گئتدیگی ایندی¬کی زماندا 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبداکی خلق حرکاتی¬نین رئال ایشیقلاندیریلماسینا امکان یارانمیشدیر. بیز بو امکاندان فایدالانیب مسأله اوزره بوشلوغو تام دولدورماق ادعاسیندا دگیلیک. مقصدیمیز شانلی کئچمیشیمیزله باغلی حادثه¬لری بیر داها گوندمه گتیرمک و اجتماعیتین دقتینی بو موضوعا جلب ائتمک، ان باشلیجاسی جامعه¬نی، خصوصاً گنج نسلی حادثه¬لرله تانیش ائتمکدیر.

جنوبی آذربایجان 1320 نجی ایل¬لرده:
ایکینجی دنیا محاربه¬سی¬نین باشلانماسی
و جنوبی آذربایجان
11 شهریور 1318 ده ایکینجی دنیا محاربه¬سی باشلاندی. بشر تاریخینده مقیاسینا، اشتراکچی¬لارین سایینا، نظامی ظرفیت و داغیدیجی گوجونه گؤره بو محاربه ایله مقایسه اولونا بیله¬جک ایکینجی بیر ساواش باش وئرمه¬میشدیر.
محاربه عرفه¬سینده رضا شاه رژیمی¬نین هیتلر آلمانی ایله هرطرفلی یاخین¬لیغی، ایران اراضی¬سینده و دولت دستگاهیندا آلمان¬پرست قوّه¬لرین کؤک سالماسی اؤلکه¬نی محاربه¬یه جلب ائدن مهم و باشلیجا عامل¬لردن بیری ایدی. دیگر طرفدن، یارانمیش شرایط گنیش مقیاسلی دؤیوش¬لرین باشلاناجاغی تقدیرده ایران کیمی نظامی ـ استراتژی موقعیتی اولان بیر اؤلکه¬نین کناردا قالماسینی امکان¬سیز ائدیردی. رضا خان اؤزونو شاه اعلان ائتدیگی گوندن (25 آذر 1304) آلمان ایله یاخین¬لیغا میل گؤستریردی. بونون اساس سبب¬لریندن بیری ده آلمان¬دا «عالی عرق = نژاد برتر» نظریه¬سی¬نین تدریجاً عملی ایشه چئوریلمه¬سی ایله باغلی ایدی. چونکی رضا شاه حاکمیته کئچن گوندن فارس¬لارین «آریا» آدلی عالی عرقه مخصوص اولدوغونو دولت سیاستی¬نین ترکیب حصّه¬سینه داخل ائتمیشدی. او، حاکمیتی¬نین ایلک ایل¬لرینده ایران مجلسی¬نین (مجلس شورای ملّی) رئیسی دانش محتشمی (محتشم¬السلطنه) آلمانا رسمی سفره گؤندرمیش، محتشم¬السلطنه آدولف هیتلرله گؤروشمگه موفق اولموش، ایران ـ آلمان مناسبت¬لرینده معیّن ایستی¬لیک یارادا بیلمیشدی. محاربه باشلانان کیمی ایران دولتی اؤلکه¬سی¬نین بی¬طرف¬لیگی حقینده 13 شهریور 1318 نجی ایل تاریخلی معلوم قرارینی اعلان ائتدی [152، ص. 41]. لاکن ایران¬ین حاکم دایره¬لری یاخشی باشا دوشوردولر کی، بو جور «بی¬طرف¬لیک»له محاربه¬یه قوشولان متفق¬لری، خصوصاً شوروی¬نی ایران¬ین صمیمیتینه ایناندیرماق مومکون اولمایاجاقدیر. بونا گؤره ده باشلانمیش محاربه¬دن اؤزونو کناردا ساخلاماغا جهد ائدن ایران، اصلینده ال آلتیندان محاربه¬یه، آؤزونومدافعه¬یه حاضرلاشیردی. محاربه¬دن سونرا هیتلر آلمانی¬نین ایران¬لا علاقه¬لرینه عاید درج اولونموش مختلف سندلرده «اوزاق باشی ایکیجه آی ایران¬ین متفق¬لر قارشی¬سیندا، ایلک نوبه¬ده روس¬لار قارشی¬سیندا دوروش گتیره بیلمه¬سی ایله هر شئیین سونرا ایران¬ین خیرینه قورتاراجاغی حقده» آلمان فرمانده¬لیگی¬نین وئردیگی وعده رضا شاه¬ی و اونون یوکسک رتبه¬لی نظامی¬لری و یاخین اطرافی¬نین بیر حصّه¬سینی ایناندیرمیشدی. بونا گؤره ده محاربه¬نین ایلک گون¬لرینده ایران¬دا نظامی حاضرلیق ایش¬لرینه باشلانیلدی. اصلینده بو نظامی حاضرلیق ایش¬لری باشلانمیش محاربه¬نین نظامی ظرفیتی مقابلینده فیل¬له قاریشقانین مقایسه¬سینه بنزه¬دیله بیلردی. رضا شاه روس¬لار و انگلیس¬لرین ایرانا باسقین ائده¬جگی تقدیرده اونلارین هجومونون قارشی¬سیندا بیر نئچه آی تاب گتیرمک مقصدی ایله مدافعه خطینده گنیش حاضرلیق ایش¬لری آپاریلماسینی و بوتون امکان¬لارین بو سمته یؤنه¬لدیلمه¬سینی امر ائتمیشدی. بو مقصدله اؤلکه اراضی¬سی¬نین مختلف منطقه¬لرینده قوشونون جنگی مانور گئچیرمه¬سینه باشلاندی. بئله مانورلاردان بیری ده شاه¬ین و اوغلونون مشایعتی ایله همدان اطرافیندا فرانسه¬دن دعوت ائدیلمیش نظامی مستشار ژنرال ژاندارین رهبرلیگی آلتیندا کئچیریلیردی. نظامی مانوری بیر نئچه ساعات مشاهده ائدن رضا شاه «ژنرال ژاندارا یاخین¬لاشیر، الینی اونون چیگنینه قویاراق سوروشور: «سیزجه، بو اوردو نظرده توتولان دشمن قارشی¬سیندا نه قدر تاب گتیره بیلر؟» سوالین جوابیندا فرانسه¬لی ژنرال بیر قدر کدرله: «اعلیحضرت، جمعی ایکی ساعات!» ـ دئییر. رضا شاه¬ین جوابدان پرت اولدوغونو گؤرن ژنرال ژاندار تکرار اوزونو شاها توتاراق: «اعلیحضرت، من سیزی مأیوس ائتمه¬مک اوچون ایکی ساعات دئدیم، اصلینده هئچ ایکی دقیقه ده تاب گتیره بیلمز» [99، ص. 176] ـ جوابینی وئریر. فرانسه¬لی نظامی مشاورین سؤیله¬دیک¬لریندن حقیقی وضعیتی تدریجاً آنلاماغا باشلایان رضا شاه دیپلوماتیک تدبیرلرله ده محاربه¬نی ایران حدودلاریندان اوزاقلاشدیرماغا و بونونلا دا وقت قازانماغا چالیشیردی.
رضا شاه حاکمیته گلن گوندن فارس شوونیزمی مفکوره¬سینه دولت سیاستی سویّه¬سینده رواج وئرمیشدی. بو مفکوره¬ده فارس¬لارین عالی عرق ـ «آریا» عرقینه منسوبلوغو و بو عرقین آلمان عالی عرق¬لیگی حقده فاشیزم ایدئولوژی¬سی ایله هماهنگ¬لیگینی «ثبوتا» یئتیرمگه چالیشیردی. بو مقصدله آلمان¬پرست¬لیکده آد چیخارمیش محمود جم¬ین باش وزیر وظیفه¬سینه گتیریلمه¬سی و محاربه تهلکه¬سی¬نین ایران سرحدلرینه یاخین¬لاشماسی عرفه¬سینده رضا شاه بعضی سیاسی مانورلارا ال آتمیشدی. او، اوّلجه آلمان¬پرست¬لیک سبکینده سؤز ـ صحبته سبب اولموش محمود جم¬ی پان¬ایرانیست احمد متین دفتری ایله عوض ائتدی. بوندان اوّل ایسه مجلس رئیسی محتشم¬السلطنه¬نی برلینه، هیتلرله گؤروشه گؤندرمیشدی [209، 4 خرداد، نومره 1386].
دیپلوماسی ساحه¬سینده گؤرولموش تدبیرلر قیزیشماقدا اولان محاربه¬نین ایرانا دوغرو استقامتینی لنگیده بیلمیردی. ایران¬دا آلمان¬لارین هر ساحه¬ده اوستون موقعیتی متفق¬لره بللی ایدی. محاربه عرفه¬سینده ایران¬ین خارجی تجارت دوریه¬سی¬نین یوزده سکسانی آلمان¬لارین پایینا دوشوردو. ایکینجی دنیا محاربه¬سی باشلاندیغی ایل¬لرده ایران¬دا استحصال اولونان پامبیغین، قورو میوه¬نین دئمک اولار کی، هامیسی آلمان و اوروپایا صادر اولونوردو. ایران بازاریندا و صنایع مؤسسه¬لرینده¬کی محصول¬لارین یاریدان چوخو آلمان¬دان گتیریلیردی. متفق دولت¬لرین طلب و تأکیدی ایله آلمان¬لار اؤلکه¬دن چیخاریلسالار دا، اونلارا عاید مؤسسه¬لر فعالیت¬لرینی ظاهراً دایاندیرسالار دا،اصلینده آلمان¬لار اؤز ایش¬لرینی گؤرمکده دوام ائدیردی¬لر [99، ص. 200].
1319 نجی ایلین تیر آییندا اؤز آلمان¬پرست¬لیگی و «پان¬ایرانیزم»ی ایله تانینان متین دفتری باش وزیرلیکدن اوزاقلاشیردی، اونون یئرینه حاکم دایره¬لرده ظاهراً «معتدل» تأثیر باغیشلایان علی منصور حاکمیته گتیریلدی. باجاریقلی و اولدوقجا حیله¬گر اولان علی منصوری ظاهرده ایران¬ین بی¬طرف¬لیگینه عاید واقعیت¬لری و حادثه¬لری قاباردیردیسا، اصلینده آلمان¬لارلا علاقه¬نی درین ـ قات¬لارا کئچیرمگه چالیشیردی. متفق قوشون¬لاری¬نین ایران اراضی¬سینه کئچمه¬سی عرفه¬سینده ایران¬ین مسکوداکی سفیری محمد ساعد، لندن¬ده¬کی سفیری محمدعلی مقدم و واشینقتون¬داکی سفیری محمد شایسته¬یه خصوصی گؤستریش وئره¬رک آدلاری چکیلن اؤلکه¬لرین دولت¬لرینی ایران¬ین بی¬طرف¬لیگینه ایناندیرماغا تاپشیرمیشدی [78]. رضا شاه حاکمیتدن سالینماق عرفه¬سینده «اطلاعات» غزئتینه وئردیگی مصاحبه¬ده [207، شهریور 1320] اؤلکه¬ده وور ـ توت 690 نفر آلمانلی اولدوغونو و بو آدام¬لارین متخصص، ایش آدامی اولدوغونو، یاخین گون¬لرده ایرانی ترک ائده¬جک¬لرینی بیلدیردیگی بیر وقتده، شوروی کشفیاتینا ایران¬دا 5000 نفردن چوخ نظامی مستشاری¬نین و جاسوسونون اولدوغو بیلدیریلیر و اونلارین تئزلیک¬له افشاسی، توتولوب شوروی¬یه تحویل وئریلمه¬سی طلب اولونوردو [99، ص. 175].
قید ائتمک لازمدیر کی، شوروی آلمانا قارشی محاربه¬یه جلب ائدیلمزدن خیلی اوّل، 1310 نجو ایل¬لرین سونوندان ایرانا، خصوصاً جنوبی آذربایجانا عاید کلّی مقداردا معلومات، نظامی ـ استراتزی ماتریال¬لار الده ائتمیشدی. 1320 ایلین دی آییندا مسکودا 216 صفحه¬دن عبارت «چنوبی آذربایجان تکنیکی ـ اقتصادی گزارشی» حاضرلانمیشدی. جنوبی آذربایجانا عاید اجتماعی ـ سیاسی، اقتصادی، تکنیکی، جغرافی و سایر معلومات بو گزارشه داخل ائدیلمیشدی [18]، [99]. بئله¬لیک¬له، شوروی اوردوسو ایران اراضی¬سینه داخل اولمامیشدان خیلی اوّل بو اؤلکه¬نین (او جمله¬دن جنوبی آذربایجان¬ین) نظامی ـ استراتزی موقعیتی، نظامی ظرفیتی، اقتصادی، سیاسی و سایر دورومو حقده شوروی جاسوسلوق اورقان¬لاریندا اطرافلی و مفصل معلومات وار ایدی. ایران اراضی¬سینه شوروی قونشولاری¬نین داخل اولاجاغی تقدیرده جنوبی آذربایجان باکی¬نین تشبثو ایله مسکوداکی شوروی رهبرلیگی¬نین دقت مرکزینه چکیلیر.
پروفسور جمیل حسنلی طرفیندن ایلک دفعه علمی دوریه گتیریلمیش آرشیو سندلریندن معلوم اولور کی، شوروی آذربایجان¬ینداکی رهبرلیک، شخصاً میر جعفر باقروف ایلک اوّل چنوبی آذربایجانا نظامی ـ استراتژی اهمیتلی اراضی¬دن داها چوخ اوزو «ترکمن¬چای»دان بری پارچالانمیش وطنین قوغوشماسی کیمی باخمیش، مسکونون گؤستربش¬لری¬نین اجراسیندا آذربایجان¬ین هانسی یول¬لاسا بوتؤولشمه¬سی (شوروی ترکیبینده) ایده¬سی اهمیتلی یئر توتموشدو. غربی اوکراین و غربی بلاروسی¬نین اله کئچیریلمه¬سیندن سونرا میر جعفر باقروف جنوبی آذربایجان حقینده ده بئله مقامین یاخین¬لاشدیغینی طن ائدیردی. بو مقصدله ایرانا یئریدیلن شوروی قوشون¬لاری داخلینده شمالی آذربایجان¬دان نظامی آدی ایله گؤندریله¬جک 3816 غیرنظامی شخص بسیج ائدیلمیشدی [99]، [18]. تاریخی سندلره «عزیز علی¬یئف قروپو» آدی ایله داخل اولان بو دسته شمالی آذربایجان¬ین گؤرکملی ضیالی¬لاری، علم، تحصیل، مدنیت خادم¬لری، حزب و دولت اورقان¬لاری¬نین فعال¬لاری (میرزا ابراهیموف، سلیمان رحیموف، جعفر خندان، سلیمان رستم، محبعلی امیراصلانوف، عوض صادق، غلمان موسایئف (ایلکین) و سایر) داخل ائدیلمیش¬لر.
چنوبی آذربایجان¬لا باغلی چوخ ماراقلی بیر مقامی بورادا قید ائتمه¬مک اولماز کی، بو دا جنوبی آذربایجانا ارمنستان جمهوریسی رهبرلیگی¬نین اشتهاسی ایدی. شوروی قوشون¬لاری¬نین جنوبی آذربایجانا داخل اولماسی عرفه¬سینده ارمنستان دولتی آدیندان ارمنی جئکیست قروپونا رهبرلیک ائدن گؤزه¬لیان ارمنستان رهبرلیگی¬نین فیکرینی آچیقلایاراق بیلدیرمیشدی کی، شوروی قوشون¬لاری¬نین اشغال ائتدیگی جنوبی آذربایجان ارمنستانلا آذربایجان آراسیندا تأثیر دایره¬سینه بؤلونمه¬لی¬دیر و بو بؤلگه¬ده تبریز ارمنستانا چاتمالی¬دیر، بئله¬لیک¬له گویا بورادا ارمنی¬لرین نفوذو و تأثیری آذربایجان¬دان اوستوندور. شمالی آذربایجان رهبرلیگی طرفیندن مسکوا تقدیم اولونموش آراییش، معروضه و معلومات¬لاردا جنوبی آذربایجان¬دا، او جمله¬دن تبریزده ارمنی نفوذونون شیشیردیلدیگی و حقیقتدن چوخ اوزاق اولماسی بللی اولدوغو اوچون ایران اراضی¬سی¬نین شمال حصّه¬سی شوروی قوشون¬لاری طرفیندن توتولاجاغی تقدیرده، جنوبی آذربایجان¬دا فعالیت اوستونلوگو آذربایجان شوروی جمهوری¬سی رهبرلیگینه حواله اولونموشدور. بو ایشده آذربایجان رهبرلیگی¬نین مسکودا عالی شورا اورقانیندا یووا سالمیش «میکویانچی¬لار» مقابلینده چئویک فعالیتی قید اولونمالی¬دیر.
1320 نجی ایلین باهاریندا آذربایجان سرحدلرینده دایانمیش شوروی قوشون¬لاری شهریورین 3 ده ساعات 2 ده ایران اراضی¬سینه داخل اولدولار. ساعات یاریم¬لیق عملیات نتیجه¬سینده ایران اوردوسونون اؤن جبهه¬ده دوروش گتیرمک قابلیتی سیندیریلدی. رضا شاه¬ین باش فرمانده¬لیگه مقاومت گؤسترمک امری ده تأثیرسیز قالدی [99، ص. 177]. شهریورین 3 دن 6 دک نخجوان¬ین، باش قرارگاه رئیسی ضرغام¬ین ائو دوستاغی اولماسینا امر وئرسه ده ایش ایشدن کئچمیشدی. 1320 نجی ایل شهریورین 4 ده نخست وزیر علی منصور و وزیر خارجه مظفر علم استعفا عریضه¬سینی شاها تقدیم ائتدی¬لر. 5 شهریورده محمدعلی فروغی نخست وزیر، علی سهیلی وزیر خارجه تعیین ائدیلیر. ائله همین گون رضا شاه تعجیلی اولاراق محمدعلی فروغی¬نین ائوینه گلیر، اوغلونون (محمدرضانین) خیرینه شاهلیقدان ال چکمک نیّتینی اونا بیلدیریر. محمدعلی فروغی رضا شاه اوچون داها اینانیلمیش آدام ایدی. او، 10 نجو ایل¬لرین اوّل¬لرینده ده 2 ایلدن چوخ رضا شاه¬ین نخست وزیری اولموشدو [99].
محمدعلی فروغی هر شئیدن اوّل رضا شاه¬دان تخت تاج¬دان اوغلونون خیرینه ال چکمک عریضه¬سینی آلدی و اونا تهرانی تئزلیک¬له ترک ائتمگی مصلحت گؤردو. رضا شاه اوّلجه ایکی آروادینی (تاج¬الملوک و عصمت دولتشاهی خانم)، 10 اولادینی، گلینی¬نی، نوه¬سینی و ایکی کوره¬کنی¬نی وزیر دربار محمود جم واسطه¬سی ایله اصفهانا یولا سالیر. بیر نئچه گون سونرا رضا شاه اؤزو ده بیر نئچه نفر محافظه¬چی¬سی¬نین مشایعتی ایله اصفهانا یوللانیر. انگلیس¬ین اصفهان¬داکی کونسول¬لوغونون «مصلحتی» ایله شاه 1320 نجی ایل مهرین 6 دا اونون اوچون تهلکه¬سیز اولان آفریکانین موریس آداسینا گؤندریلیر و 1322 نجی ایلین فروردین آیینا قدر بو آدادا قالاندان سونرا جنوبی آفریکایا گؤندریلیر و 1323 نجو ایلن مردادین 4 نچو گونو بورادا اؤلور. [99]. یئری گلمیشکن قید ائتمک لازمدیر کی، رضا شاه اؤلکه¬نی بؤیوک ثروت صاحبی کیمی ترک ائتمیشدی. رضا شاه حاکمیتدن دوشن کیمی اونون 20 ایل مدتینده (1300 – 1320) غارت و زوراکی¬لیقلا الده ائتدیگی کلّی مقداردا ثروت، جواهرات، پول حقده بحث آچیلدی. مجلس نماینده¬سی مؤید احمدی¬نین ایران مجلس¬ینده¬کی چیخیشدان آیدین اولور کی، رضا شاه منتظم اولاراق خارجی بانک¬لارا او وقتکی پول واحدی ایله هر ایل 60 میلیون تومن (25 میلیون دولار) پول کؤچورورموش. اوست ـ اوسته او، ایکی مینه قدر کنده صاحب چیخمیشدیر. اونون کندلری اشاغیداکی ایالت¬لرده ایدی [108، ص. 123].

ایالت کندلرین سایی یاشان عایله¬لرین سایی
فارس 19 200
کرمان 191 4250
غربی آذربایجان 115 6365
تهران 428 4424
گیلان ـ مازندران 1231 32878
جمع 1984 48117

وقتی ایله یوخسول بیر قزاق افسری اولموش رضا شاه حاکمیتدن گئدرکن ایران¬ین ان وارلی آدامی کیمی اولادلارینا بؤیوک ثروت قویوب گئتمیشدیر. ایران¬دان قاچدیقدان سونرا رضا شاه اعتراف ائدیر کی، اونون ثروتی¬نین عمومی مقداری او زمانکی پول واحدی ایله 7 میلیارد تومن (3 میلیارد دولار) اولموشدور.
شهریورین 25 ده تشکیل اولونموش 12 نجی مجلس¬ده رضا شاه¬ین اوغلونون خیرینه حاکمیتدن ال چکمه¬سی حقده 13 شهریورده یازدیغی عریضه اوخوندو، 22 یاشلی محمدرضا اؤلکه¬نین یئنی شاهی اعلان ائدیلدی [99، ص. 197 – 202]. بونونلا بیرلیکده مجلس متفق قوشون¬لاری¬نین تهرانا بوراخیلماسی، ایران¬داکی بوتون آلمان تبعه¬لری¬نین اؤلکه¬دن چیخاریلماسی، ایران¬ین قورو، سو و هاوا یول¬لاری¬نین متفق¬لرین اختیارینا قویولماسی حقده راضی¬لیق وئردی.
1320 نجی ایلین شهریور آیی بو دور اوچون چوخ تلاطم¬لو، علامتدار و گرگین آی اولموشدور: ایران اراضی¬سی متفق¬لر طرفیندن اشغال اولونموش، شاه قاچمیش، یئنی نخست وزیر و یئنی شاه حاکمیته گلمیش، زندان قاپی¬لاری آچیلدیقدان مترقی شخصیت¬لر یئنیدن مبارزه میدانینا قاییتمیش، مختلف عقیده¬لی و مختلف¬یؤنلو یئنی سیاسی جمعیت و تشکیلات¬لار، مطبوعات فعالیته باشلامیش و سایر، بوتون بونلارین سونوندا رضا شاه¬ین قانلی دیکتاتورلوغو ییخیلسا دا، اونون یئرینه اوغلو محمدرضانین ظلمکار سلطنتی برپا اولونماغا باشلامیشدی.

جنوبی آذربایجان¬دا ایکینجی دنیا
محاربه¬سی¬نین ایلک ایل¬لرینده

اجتماعی ـ اقتصادی وضعیت: خارجی قوشون¬لار ایران اراضی¬سینی اشغال ائدرکن اؤلکه¬نین هر یئرینده اولدوغو کیمی آذربایجان¬دا دا اجتماعی ـ اقتصادی وضعیت آغیر ایدی. اؤلکه¬نین بو ناحیه¬سینده یئریدیلن دولت سیاستی ایدئولوژی باخیمدان بوراداکی اهالی¬نین فارس¬دان دؤنمه اولماسی نظریه¬سینه اساسلانیب بوتون ساحه¬لرده: تحصیل، علم، مدنیت، ائله¬جه ده دولت خاصّه¬لری ایله باغلی بوتون تأسیسات¬لار و مؤسسه¬لرده فارسلاشدیرما سیاستی گنیش پلاندا اجرا اولونوردو. ایران¬ین رسمی دولت سندلریندن بیرینده آچیقجا یازیلیردی: «... آذربایجان¬دا ایرانلی¬لیقدان باشقا هر هانسی ملّیتدن سؤز گئده بیلمز» [229، 1358، نومره 2، ص. 29].
متفق قوشون¬لاری ایرانا داخل اولمامیشدان اوّل آذربایجان هر جهتدن رضا شاه¬ین امان¬سیز مستملکه¬چی¬لیک ظلمو آلتیندا اینله¬ین ناحیه¬لردن بیری ایدی. آذربایجانلی¬لارین آزادلیغا و مختاریته گوجلو میل¬لی اولدوغونو یاخشی بیلن رضا شاه بوراداکی وطن¬پرور قوّه¬لری محو ائتدیرمک¬له کفایت¬لنمه¬ییب، آذربایجانی ایران¬ین ترکیبینده گئری¬ده قالمیش بیر بؤلگه¬یه چئویرمیشدی. 10 نجو ایل¬لرده تبریز و اونون اطرافی گوجلو سئل¬لرین ضربه¬سینه معروض قالارکن اهالی¬نین شاها و دولت اورقان¬لارینا مراجعتی جواب¬سیز قالمیشدی. اوسته¬لیک سئل داغینتی¬لارینی آرادان قالدیرماق مقصدی ایله قسماً ده اولسا تبریز اهالی¬سی طرفیندن ییغیلمیش پولون بؤیوک حصّه¬سی تبریز استاندارلیغی طرفیندن منیمسه¬نیلمیشدی [229].
«1299 نجو ایل 3 اسفند کودتاسی و رضا شاه حاکمیتی¬نین برقرار اولماسیندان قاباق آذربایجان اؤزونون جغرافی موقعیتی و طبیعتینه گؤره ایران¬ین آباد و ثروتلی ایالت¬لریندن بیری ایدی. آذربایجان¬دا آذربایجان دیلینده بیر نئچه غزئت نشر ائدیلیردی. مکتب¬لرده آذربایجان دیلینده تآتر تاماشالاری گؤستریلیردی و آذربایجان¬ین خارجی مملکت¬لرله تجارت و اقتصادی مناسبت¬لری انکشاف ائدیردی. پهلوی سلسله¬سی¬نین تشکیل اولونماسی ایله قره گون¬لر باشلاندی. آذربایجان¬دا آنا دیلیندن استفاده ائتمک، آنا دیلینده اوخویوب ـ یازماق، حتا محکمه¬لرده بئله آنا دیلینده دانیشماق قدغن ائدیلدی. آذربایجان خلقی جوربه¬جور نحقیرلره معروض قالدی. ایران¬ین کئچمیشده جراغی و گؤزو حساب اولونان آذربایجان¬لا بیر مستملکه کیمی رفتار ائتدی¬لر» [229، ص.29]. رضا شاه دورونده تهران¬ین آذربایجانا اؤز مستملکه¬سی کیمی باخماسینی حکومتین بو ایالتین انسان¬لارینی آجلیق و قیت¬لیقلا امتحانا چکمه¬سینده ده گؤرمک اولار. «وارلیق» ژورنالی همین دورده¬کی حادثه¬لری بئله بیر فاکتی مثال اولاراق گتیریر کی، 1320 نجی ایلده ایران بازاریندا بوغدانین هر خالواری 350 – 400 ریالا گئتدیگی بیر وقتده، تبریزده¬کی استاندار آذربایجان کندلی¬سینه قارشی زور ایشله¬دیب، بوغدانین هر خالوارینی 140 ریالا آلیب مرکزه یوللاییردی. 1319 نجو ایلین قیشیندا آجلیقلا اوزله¬شن آذربایجان اهالی¬سینه رضا شاه¬ین گرگان¬داکی ملکونده حاصل اولان بوغدانی آستارا یولو ایله تبریزه گتیریب، هر خالوارینی 600 ریالا ساتمیش¬لار، گرگان¬دان گتیریلمیش آرپا نم¬لندیگیندن اونو تبریز نظامیه¬ده اولان آت¬لار یئمه¬دیگینی والی مستوفی¬یه خبر وئره¬رکن او، جوابیندا: «آت¬لار یئمیرسه، وئرین تبریزلی ائششک¬لر یئیر» ـ دئمیشدیر [229]. او زمان «پیکار» غزئتی همین دورون سیاسی ـ ایدئولوژی منظره¬سینی بئله تصویر ائتمیشدی: «ایران اهالیسی غیرفارس اولان گنیش ناحیه¬لری، خصوصاً آذربایجان، کوردستان، عربستان (خوزستان) بو گون ده هر جور حقوقدان محرومدورلار. بورادا یاشایان اوشاق¬لار غیرآنا دیلینده اولان مکتب¬لرده اوخوماغا مجبوردورلار. همین ناحیه¬دن مجلسه سئچیلمیش نماینده¬نین اعتبارنامه¬سی فارس دیلینی بیلمیرسه، تصدیق ائدیلمیر. بوتون دولت مأمورلاری فارس¬لاردان تعیین اولونورلار و اونلار بو ناحیه¬لرین اهالی¬سینه قول (برده) کیمی باخیرلار. اونلارین عریضه و شکایت¬لری مطلق فارس دیلینده اولمالیدی. حقوق ـ محافظه اورقان¬لاری فارس دیلینده ترتیب اولونمایان عریضه¬لری قبول ائتمیرلر بو دا چوخ وقت ملّیتجه فارس اولمایان شخص¬لرین غیرقانونی صورتده محکوم اولونماسینا سبب اولور» [229، ص. 38]. رضا شاه¬ین حاکمیتی ایل¬لرینده آذربایجان دیلینده کتاب، غزئت، ژورنال چاپ ائتمک رسماً قدغن ائدیلمیشدی. آسیمیلاسیا تدبیرلری غیرفارس¬لارین، او جمله¬دن آذربایجانلی¬لارین ملّی ـ مدنی، معنوی، اجتماعی ـ اقتصادی حیاتی¬نین بوتون ساحه¬لرینه تطبیق ائدیلدی. همین دورده آذربایجان¬دا بیر سیرا دولت مقام¬لاریندا ایشله¬میش عبدالله مستوفی سونرالار اعتراف ائدیردی کی، او، آذربایجانلی¬لارا یاس یئرینده تورکجه نوحه دئمگه بئله اجازه وئرمیردی. «من اونلاری باشا سالیردیم کی، سیز داریوش¬ون و کامبیزین اصل خلف¬لری نه اوچون افراسیاب و چنگیزین دیلینده دانیشیرسیز» [234، 1379، نومره 8، ص. 27].
رضا شاه حاکمیتی¬نین ایلک ایل¬لرینده آذربایجان¬دا معارف اداره¬سینه باشچی¬لیق ائتمیش ر. محسنی آذربایجانلی ضیالی¬لاری تبریزه بیر توپلانتیا ییغیب آذربایجانجا هر جور نمایشین قویولماسی¬نین و معارف اداره¬سینده و مکتب¬لرده تورکجه دانیشیغین قدغن اولدوغونو بیلدیردیکدن سونرا دتمیشدی: «مکتب¬لرده هر کس تورکجه دانیشسا ائششگین نوختاسینی اونون باشینا سالیب، آخورا باغلایین» [228، 1379، نومره 2، ص. 24].
آذربایجان معارفینه رهبرلیک ائتمکده محسنی¬نی عوض ائتمیش ذوقی مکتب¬لرده تورکجه دانیشان¬لارا اوّلجه جریمه، سونرا ایسه فیزیکی جزا (تنبیه بدنی) وئریلمه¬سینی امر ائتمیشدی. او، آذربایجان مکتبینده هر فارس سؤزونون معناسینی تورکجه اوشاق¬لارا باشا سالدیغی اوچون (نان ـ چؤره¬ک، آب ـ سو، خوروز ـ خروس و سایر) کند معلمینی جدّی جزالاندیرمیش و اونا «نان» دئیرکن چؤره¬گی، «آب» دئیرکن سویو، «خروس» دئیرکن خوروزو گؤسترمگی مصلحت گؤرموشدو «234، 1379، نومره 8، ص. 27]. تبریز استاندارلیغیندان رضا شاه طرفیندن تهرانا داها یوکسک وظیفه¬یه چکیلمش عبدالله مستوفی مصاحبه¬لری¬نین بیرینده خلقی تحقیر ائتمکدن چکینمه¬ییب دئمیشدیر: «یونجا یئییب مشروطه آلان آذربایجان تورک¬لری علف یئییب ایرانی آبادلاشدیریرلار» [34].
رضا شاه حاکمیته کئچن کیمی اونون ایلک تدبیرلریندن بیری «فارس دیلینی یابانجی سؤزلردن تمیزلمک» آدی آلتیندا 1305 نجی ایلده وزارت جنگ¬ده خصوصی کومسیون تشکیل ائتمک اولدو. همین کومسیون «اجنبی سؤز» آدی آلتیندا بوتون تورک سؤزلرینی نظامی دانیشیقدان چیخارتدی. سونرا بو ایش گنیشلندیریلیب یئر، داغ، چای و یاشاییش منطقه¬لری آدلاری¬نین دگیشدیریلمه¬سینه، داها سونرا آدام¬لارین آدینا و سوی آدینا تطبیق ائدیلدی. 1313 نجو ایلین پاییزیندا ایران مجلسی «اؤلکه¬ده باشقا دیل¬لرده مکتوبلاشمایا، شکایت و عریضه¬لره باخماغا یاساق قویماق حقده» قانون قبول ائتمیشدی.
غیرفارس ناحیه¬لره قارشی آیری ـ سئچکی¬لیک آذربایجان¬ین دا مرکزدن آسیلی¬لیغینی گوندن ـ گونه آرتیردی. همین دوره عاید آیریلمالاردا دولت بودجه¬سیندن آذربایجان¬ین بوتؤولوکده پایی اصفهان و یا شیراز شهرلرینه آیریلمیش پایدان آز ایدی [188، 19 فروردین 1325]. 1325 نجی ایل ایران آمار رقم¬لرینه اساسلاناراق، معاوم اولور کی، 1317 نجی ایلده عموم¬اؤلکه اوزره صنایع (نظامی و فلز ایشله¬مه استثنا اولاراق) او زمانکی پول واحدی ایله بیر میلیون اوچ یوز مین ریال خرجلنمیشدی. بو وسایطین ایسه جمعی یوزده اوچو جنوبی آذربایجانا صرف اولونموشدور کی، بو دا اساساً یونگول صنایع، کارگاه و ال صنایعینه خرجلنمیشدی. 10 نجو ایل¬لرده (1311 – 1319) ایران دولتی¬نین صنایع¬لشدیرمه تدبیرلری ایله باغلی شرکت سهامی¬لرین سایی 93 دن 1735 شرکته، اونلارین سرمایه¬سی ایسه 143 میلیون ریال¬دان 1863 میلیون ریالا چاتدیغی حالدا، آذربایجان¬دا همین دورده بو رقم 32 میلیون ریال¬دان یوخاری اولمامیشدی کی، بو وسایطین ده بؤیوک قسمی مرکزده¬کی شرکت¬لرین پایینا دوشوردو. 1319 نجو ایله عاید اولان معلومات¬لاردان بللی اولور کی، ایران¬دا موجود اولان او دور اوچون معاصر استحصال اصولونا اساسلانان 25 ایری توخوجولوق مؤسسه¬سیندن بیری ده آذربایجان¬دا دگیلدی [132، ص. 35]. تبریزده¬کی «پشمینه»، «ظفر»، «کلکته¬چی» کیمی توخوجولوق مؤسسه¬لری ملّی سرمایه ایله یارادیلمیش و دولتدن مانعچی¬لیکدن باشقا هئچ جور یاردیم گؤرمه¬میشدی. تبریزده¬کی کبریت کرخاناسی خویلولار، «میر» آدلی قسماً ایری صابون¬بیشیرمه کرخاناسی تبریزلی¬لره، توخوجولوق کرخانالاری تبریز، خوی، مراغا و اردبیل¬ین ایش آدام¬لارینا مخصوص اولموشدور. 10 نجو ایل¬لرین اورتالارینا عاید اولان آماردا تبریزده فعالیت گؤسترن 60 استحصال مؤسسه¬سیندن جمعاً دؤردونده چالیشان¬لارین سایی 100 نفره چاتیردی، قالان¬لاری ایسه پیشه¬ورلیک کاراکترلی، ال امگینه اساسلانان (بورادا اساساً قادین و اوشاق¬لار ایشله¬ییردی) مؤسسه¬لر اولموشدور. دولتین آذربایجان¬ین صنایع¬لشدیریلمه¬سی تدبیرلرینی اؤز فعالیتینه جلب ائتمه¬مه¬سی بیر یانا قالسین، ملّی سرمایه حسابینا یارادیلمیش مؤسسه¬لرین عادی فعالیتینه مختلف واسطه¬لرله مانع اولوردو و اونلارین اوزه¬رینده¬کی وئرگی یوکونو دایم آرتیریردی. ایری دولت صنایع مؤسسه¬لری¬نین، اساساً اؤلکه¬نین مرکزینده یارادیلماسی ایله یاناشی «اوجقارلارین» ملّی سرمایه¬سی¬نین مرکزه آخینی دا شیرنیکلندیریلیردی. سرمایه¬نین و ایشچی قوّه¬سی¬نین فارس¬دیل¬لی مرکز شهرلرده تمرکزلشمه¬سی «اوجقارلارین» هر جهتدن (سیاسی، اقتصادی، مدنی و سایر) ضعیف¬لمه¬سینی گوجلندیریردیسه، غیرفارس¬لارین مرکزده آسیمیلاسیاسینی، اؤز ملّی منشأئینی و ملّی وارلیغینی ایتیرمه جریانینی سرعتلندیریردی. بو ایسه رضا شاه رژیمی¬نین دولت سیاستی¬نین مهم خط¬لریندن بیری ایدی. «اداره ایش¬لری¬نین تهران¬دا جمع¬لشدیریلمه¬سی سیاستی ایران استان¬لاری¬نین هامی¬سینا، خصوصاً آذربایجان¬ین اقتصادی فعالیتینه منفی تأثیر گؤسترمیشدی. آذربایجان سرمایه¬دارلاری، تجربه¬لی متخصص¬لری و کارگرلری¬نین تهران و دیگر مرکزلره مهاجرتی ایران¬ین اقتصادی انکشافینی سرعتلندیردی» [34، ص. 97]. آمریکالی مؤلف جون فوران یازیر کی، 1323 نجو بودجه ایلی اوچون تکجه تهران شهرینه آیریلمیش وسایطین مقداری بوتؤولوکده آذربایجانا آیریلمیش وسایطدن 20 دفعه چوخ اولموشدور، حالبوکی، او زمان جنوبی آذربایجان¬ین اهالیسی تهران¬داکی¬لاردان 3 دفعه چوخ ایدی. [100، ص. 408].
آذربایجان¬دا صنایعی انکشاف ائتدیرمک اوچون کفایت قدر یئرلی خام¬مال، فیزیکی قوّه و شرایطین اولماسینا باخمایاراق دولت بو ساحه¬لرده قصداً مانعچی¬لیک یارادیردی. مالیه وئرگی¬لری¬نین آرتیریلماسی، دولت مأمورلاری¬نین اؤزباشینالیغی، چوخ¬سایلی صنعی مانع¬لرین اورتایا آتیلماسی آذربایجان¬دا یئرلی ملّی صنایعین یارادیلماسی و انکشافی یولونداکی انگل¬لر ایدی. وقتی ایله دولت حسابینا میانداب¬دا تیکیلمیش قند کرخاناسی 1319 نجو ایلده اؤلکه¬ده موجود اولان 8 قند کرخاناسیندان یگانه نمونه ایدی. چوخ گنیش خام¬مال ذخیره¬سینه و اوجوز ایشچی قوّه¬سینه مالک اولماسینا باخمایاراق، اونون استحصال ائتدیگی قند و شکر آذربایجان¬داکی تقاضانین هئچ اللی¬ده بیرینی ده اؤده¬یه بیلمیردی [189، 14 خرداد 1325].
ایکیتجی دنیا محاربه¬سی عرفه¬سینده جنوبی آذربایجان¬دا آز ـ چوخ گؤزه¬گلیملی صنایع اوبژکت¬لری اشاغیداکی¬لاردان عبارت اولموشدور.

20 نجی ایل¬لر عرفه¬سینده جنوبی آذربایجان¬دا
باشلیجا صنایع مؤسسه¬لری [263، 1340، نومره !، ص. 10]

مؤسسه¬لر ایشه سالیندیغی تاریخ یئرلشدیگی یئر
«ایران گؤن کرخاناسی» 1309 تبریز
«تبریز اون دگیرمانی» 1309 تبریز
«رفیعی اون دگیرمانی» 1309 تبریز
«ستاره آبجو کرخاناسی» 1309 تبریز
«خسروی گؤن ـ دری کرخاناسی» 1310 تبریز
«برادران وهابزاده گؤن کرخاناسی» 1311 تبریز
«امید گؤن کرخاناسی» 1311 تبریز
«جوراب کارگاهی» 1311 تبریز
«پشمینه یون پارچا کرخاناسی» 1315 تبریز
«یون تمیزلمه کارگاهی» 1316 تبریز
»آذربایجان» سونرا کلکته¬چی توخوجو کرخاناسی 1316 تبریز
«تبریز سیلوسو» 1318 تبریز
«میانداب قند کرخاناسی» 1318 میانداب
یوخاریداکی مؤسسه¬لرین هئچ بیری (میانداب قند کرخاناسی و تبریزده¬کی سیلو استثنا اولماقلا) دولت سرمایه¬سی ایله ایشه سالینمامیشدیر. بو مؤسسه¬لرین استحصال گوجو اولدوقجا اشاغی حدّده ایدی. مثلاً، تبریزده¬کی کبریت کرخاناسی تکمیل¬لشدیریلدیکدن سونرا اوراداکی ایشچی¬لرین سایی 65 نفردن چوخ اولمامیشدی کی، بونون دا اکثریتی 7 - 14 یاشلی اوشاق¬لاردان عبارت ایدی [188، 12 مهر، 1324].
10 نجو ایل¬لرین آخرلاریندا دولت خطی ایله اؤلکه¬نین اوچ شهرینده (تهران، اصفهان، تبریز) تیکیلمیش سیلولاردان بیری آذربایجان¬دا تیکیلسه ده، اونون تاخیل ساخلاما توتومو تهران و اصفهان¬داکیندان چوخ اشاغی ایدی، حالبوکی، آذربایجان ایران¬ین باشلیجا تاخیلچی¬لیق ناحیه¬لریندن ایدی. ان چوخ ایشچی قوّه¬سی اولان مؤسسه¬ده ایشچی¬لرین سایی 80 – 90 نفردن چوخ دگیلدی و بو مؤسسه¬لرین اکثریتینده ال امگی اوستونلوک تشکیل ائدیردی. حالبوکی، آذربایجان¬دا صنایعین بوتون ساحه¬لرینی (فلز ایشلمه، معدن، پامبیقچی¬لیق، توتونچولوک، ایپکچی¬لیک، تره¬بارچی¬لیق و سایر) یاراتماق اوچون هم طبیعی، هم فیزیکی امکان¬لار وار ایدی.
دولتین اقتصادی سیاستینده ده آذربایجانا مناسبتده «اؤگئی¬لیک» اؤزونو آیدین شکیلده بروزه وئریردی. مثلاً، 1319 نجو ایلده ملّی محصولدا آذربایجان¬ین صنایع اوزره پایی یوزده 1،1 ه برابر اولموشدور [132، ص. 29]. آذربایجان استحصال واسطه¬لری و استحصال اصولو جهتدن ایران¬ین گئری قالمیش باشلیجا زراعی ناحیه¬لریندن بیری ایدی. همین دوره عاید ایران¬ین خارجی تجارتینده صادرات سیاهه¬سینده آذربایجان¬دان داخل اولان یگانه محصول ایرانا قیزیل ارز گتیرن خالچالار و قسماً خشکبار (اساساً آلمانا ساتیلان لؤله ـ قاخ) ایدی [188، 11 دی، 1350]. ایران¬ین دنیا بازارینا صادر ائتدیگی خالچالارین تقریباً یاریسی جنوبی آذربایجان¬ین پایینا دوشموشدو [188، 11 دی، 1350]. بو دورده (20 نجی ایل¬لر عرفه¬سی و اوّل¬لری) آذربایجان¬دا خالچاچی¬لیقلا مشغول اولان مؤسسه¬لرین سایی 950 دن چوخ، اوراداکی دزگاه¬لار 5328، ایشچی¬لرین سایی 12 مین نفره یاخین اولموشدور. خالچاچی¬لیقدا ال امگی، خصوصاً قادین و اوشاق امگی اوستونلوک تشکیل ائتمیشدی. تکنیکی سویّه¬یه و معاصر صنایع آوادانلیغی¬نین یوخلوغو اوجوز ال امگینه رواج وئریردی. تبریزده، سراب¬دا، اردبیل¬ده، مرندده، خوی¬دا، زنجان¬دا خالچا توخوما ایش¬لرینده ماشین و تکنیکین قسماً تطبیقی 20 نجی ایل¬لرین اوّل¬لرینده خالچا استحصالی¬نین آرتیمینا تکان وئردی. خالچادان گلن گلیر استحصالچی¬لاردان اوّل دولتی و خالچا محتکرلرینی، وارلاندیردی. عمومیتله، 20 نجی ایل¬لرین اوّل¬لرینده جنوبی آذربایجان¬دا دایمی و موسمی ایشی اولان¬لارین سایی 50 – 60 مین آراسیندا گؤستریلیر [198، 21 اردیبهشت، 1324].
تدقیق اولونان دورده آذربایجان اقتصادیاتی¬نین اساسینی زراعت تشکیل ائتمیشدی. بو ناحیه¬ده یاشایان اهالی¬نین یوزده 75 – 80 دی کند یئرلری¬نین پایینا دوشوردو. آپاریلان حسابلامالاردان آیدین اولور کی، زراعت و مالدارلیق محصول¬لاری آذربایجان¬داکی مجموع ملّی محصولون یوزده 8/91 نی تشکیل ائتمیش، اهالی¬نین 10 نفردن 9 نفرین دولاشیغی زراعت ایله باغلی اولموشدور [39، ص. 80]. کندده ارباب ـ رعیت مناسبت¬لری¬نین حکم سورمه¬سی، اکینه یارارلی تورپاق¬لارین، سو منبع¬لری¬نین و استحصال واسطه¬لری¬نین کند اهالی¬سی¬نین جمعی یوزده 5 نی تشکیل ائدن ایری مالک¬لرین، وظیفه و منصب صاحب¬لری¬نین الینده اولماسی جنوبی آذربایجان کندلی¬سینی آغیر وضعیتده یاشاماغا مجبور ائتمیشدی. حاصل اولان محصولون استحصال واسطه¬لرینه گؤره بؤلونمه¬سی (تورپاق، سو، توخوم، گوبره (کود)، قوشقو حیوانی و سایر )، اوسته¬لیک حاضر محصولدان توتولان چوخ¬سایلی وئرگی¬لر، رسوم¬لار و آیریلمالار استحصالچی کندلینی اؤلمه ـ دیریل یاشاییشینا گتیریب چیخارمیشدی. جنوبی آذربایجان کندینده¬کی اجتماعی ـ اقتصادی وضعیت اؤز کسکین¬لیگی ایله کندلی¬لری رژیم علیهینه، اکینچی¬لیک مناسبت¬لرینده¬کی حق¬سیزلیگه قارشی مبارزه¬یه کؤک¬لمیشدی. جنوبی آذربایجان کندلی¬سی ایاغا قالخماق اوچون فرصت آختاریردی. 20 نجی ایل¬لرین اوّل¬لرینده آذربایجان¬دا غدّار استاندارلاردان بیری کیمی تانینان وثوق¬السلطنه تهران¬دا غزئت مخبرلرینه وئردیگی مصاحبه¬ده اعتراف ائتمگه مجبور اولموشدور کی، «آذربایجان¬دا اقتصادی بحرانین باش وئرمه¬سی و درین¬لشمه¬سی ایله دولت آز ماراقلانیر. عملی لایحه¬لر حاضرلانیب تهرانا گؤندریلدیگینه باخمایاراق تأسف¬لر اولسون کی، بونلارا اهمیت وئریلمیر» [198، 21 اردیبهشت 1324].
رضا شاه¬ین محاربه عرفه¬سینده اؤلکه¬نین انتظامی ـ اراضی بؤلگوسونده عمله گتیردیگی «پارچالا ـ آغالیق ائت» سیاستی آذربایجان¬ین ائتنیک، اقتصادی و مدنی بوتؤولگونو پوزماقدان علاوه، آذربایجان شهرلرینده اقتصادی ـ تجاری رابطه¬لرینده ده انگل¬لر یاراتمیش اولدو. 1316 نجی ایلده اؤلکه¬نین یئنی انتظامی ـ اراضی واحدلرینه (استان¬لارا) بؤلونمه¬سی، اصلینده جنوبی آذربایجان¬ین پارچالانماسی و اونون بوتؤو خریطه¬سی¬نین دوغرانیلماسی ایدی. بو بؤلگونون نتیجه¬سینده آذربایجان 3 نجو و 4 نجو استانا آیریلمیش اولدو. «قزوین، همدان، قم، ملایر و سنندج شهرلری اطرافینداکی اونلارلا آذربایجان ماحالی و 2500 دن چوخ کندی ایران¬ین بیرینجی مرکزی و 5 نجی استان¬لارینا وئریلمیشدی» [4، ص. 36]/
«... رضا خان¬ین آذربایجانی 3 نجو و 4 نجو استان آدی ایله ایکی یئره بؤلمه¬سی ده هول و هوس اوزه¬رینده عمله گلمه¬میشدی. بونلارین آلتیندا شیطانی بیر نغمه گیزلنمیش ایدی، او دا آذربایجان¬ین دیلینی، بیرلیگینی و ملّیتینی اورتادان آپارماقدان عبارت ایدی» [39، ص. 80].
بئله¬لیک¬له، ایکینجی دنیا محاربه¬سی عرفه¬سینده و محاربه¬نین ایلک ایل¬لرینده سیاسی، اجتماعی ـ اقتصادی ضدیت¬لرین چوخلوغو و مرکب¬لیگی جهتدن جنوبی آذربایجان ایران¬دا ان قاینار نقطه¬لردن ایدی. رضا شاه رژیمی¬نین امان¬سیزلیغینا علاوه اولونموش ملّی ظلم بؤیوک تاریخه و زنگین کئچمیشه مالک اولان بیر خلقین ـ آذربایجان تورک¬لری¬نین بیر ملّت کیمی «اریدیلمه¬سی» جهدی بو اراضی¬ده یاشایان¬لارین موجود رژیم علیهینه و اونون یئرلرده¬کی دولت سازمان¬لارینا قارشی نفرت و باریشماز احوال ـ روحیه یاراتمیشدی. بونا گؤره ده متفق قوشون¬لارین ایران اراضی¬سینه کئچمه¬سی ایله باغلی سیاسی آب هاوانین قسماً یومشاق¬لیغین عمله گلمه¬سیندن استفاده ائدن ملّی قوّه¬لر دیرچلمگه و آچیق مبارزه میدانینا آتیلماغا امکان تاپدی¬لار. بو، اؤزونو هر شئیدن اوّل مختلف سیاسی جمعیت¬لرین، بیرلیک¬لرین و حزب¬لرین یارانماسیندا، کوتلوی عموم¬خلق مبارزه¬سینه قوشماق جهدینده بیر داها آیدین گؤستردی.

20 نجی ایل¬لرین اوّل¬لرینده
جنوبی آذربایجان¬دا سیاسی دوروم

رضا شاه¬ین حاکمیتده اولدوغو ایل¬لرده (1304 – 1320) اؤلکه¬ده حکم سورن امان¬سیز دیکتاتورلوق اصول اداره¬سی علیهینه اولان بوتون سیاسی قوّه¬لر مختلف یول¬لارلا و بهانه¬لرله محو ائدیلیب سیرادان چیخاریلیردی. 10 نجو ایل¬لرده اهالی¬سی 15 میلیون نفر اولان ایران¬دا غیرفارس خلق¬لره قارشی داها آرتیق ظلم اولونوردو. اونلارین ملّی وارلیغی، دیلی، مدنیتی رضا شاه¬ین حمایتی آلتیندا اولان شوونیزمین تضییق و زوراکی¬لیغی قارشی¬سیندا آلچالدیلیر و تحقیرلره معروض قالیردی. شیخ محمد خیابانی حرکاتیندان (1299) سونراکی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬دا دئمک اولار کی، هئچ بیر سیاسی تشکیلاتین یارادیلماسینا و فعالیتینه امکان وئریلمه¬میشدی. ملّتین آزادلیغینی ایسته¬ین وطن¬پرورلر تعقیب اولونوب پرن ـ پرن سالینمیشدی [177].
متفق قوشون¬لاری¬نین ایرانا داخل اولماسی، رضا شاه کیمی غدّار مستبدین حاکمیتدن سالینماسی، رژیمین موقتی ده اولسا یومشالماسی اؤلکه¬ده¬کی سیاسی آب¬هاوانی معیّن قدر دگیشدی. بئله بیر وضعیتده عموم¬ایران مقیاسیندا مختلف مراملی جمعیت¬لرین و تشکیلات¬لارین یارانماسینا و فعالیتینه شرایط یاراندی. رضا شاه حاکمیتی¬نین دئوریلمه¬سی ایله علاقه¬دار زندان¬لارا آتیلمیش، سورگون¬لره گؤندریلمیش و یا تعقیب¬لره معروض قالمیش چوخلو وطن¬پرورلرین، ساوادلی ضیالی¬لارین، تجربه¬لی پئشه¬کار سیاسی خادم¬لرین آزادلیغا چیخماسی و اونلارین یئنیدن سیاسی مبارزه میدانینا گلمه¬سی اؤلکه¬ده عموم¬خلق حرکاتی¬نین جانلانماسینا و دیرچه¬لیشینه کمک ائتمیش اولدو.
20 نجی ایل¬لرین اوّل¬لرینده جنوبی آذربایجان¬دا یارانان ایلک تشکیلات¬لاردان بیری ده آذربایجان زحمتکش¬لر تشکیلاتی ایدی. 1320 نجی ایلین دی آییندا یارانمیش بو تشکیلاتین عضولری، اساساً خلقین یوخسول و امکان¬سیز زمره¬لریندن، کئچمیش رژیمین زوراکی¬لیغیندان عذاب چکمیش انسان¬لاردان عبارت ایدی. تشکیلاتین رهبرلیگی خلقین آزادلیق مبارزه¬سینه صداقتی ایله سئچیلن عقیده¬لی و ایمانلی شخص¬لر اولموشدو. آذربایجان زحمتکش¬لر تشکیلاتی اؤزونون مبارزه پروقرامیندا خلقین گذرانینی یاخشی¬لاشدیرماق، زوراکی¬لیغا و استثمارا سون قویماق طلبی ایله یاناشی، ایالت انجمن¬لری¬نین برپا ائدیلمه¬سینی، مدنی مختاریت وئریلمه¬سینی، فاشیست¬پرست قوّه¬لرین جلولانماسینی دا طلب ائدیر و بونون اوغروندا مبارزه آپاریردی [227، نومره 9 – 10].
تشکیلات عضولری¬نین اکثریتی ایری صاحبکارلارین، فئودال و وارلی مالک¬لرین، وظیفه و منصب صاحب¬لری¬نین ظلمونه، حق¬سیزلیگینه، اؤزباشینالیغینا معروض قالمیش آدام¬لار ایدی. تشکیلات ملّی زمینه¬ده یاراندیغیندان و سیرالاری آذربایجان¬دا یاشایان انسان¬لاردان عبارت اولدوغوندان او، آز مدت ایچری¬سینده مشهورلاشدی و اؤزونه خیلی طرفدار توپلادی. تشکیلاتین تکجه تبریز شهرینده عضولری¬نین سایی اون مین نفردن چوخ ایدی [227، 2000، نومره 9، ص. 4]. تشکیلاتا رهبرلیک ائدن اسرفیل قادری، حسین رضوان، احمد اسلامی، میر مهدی چاووشی، سلیم حاجی¬زاده و باشقالاری خلق ایچری¬سیندن چیخمیش زحمتکش نماینده¬لر ایدی. اونلار «21 آذر» نهضتینده ده اؤز مبارزلیک¬لری ایله سئچیلمیشدی¬لر. آذربایجان زحمتکش¬لر تشکیلاتی¬نین تبریزین و آذربایجان¬ین دیگر ایری شهرلرینده فعالیت گؤسترن چوخ¬سایلی کلوب¬لاری¬نین کوتله¬لرین سیاسی اویانیشیندا و مبارزه¬یه قوشولماسیندا اهمیتملی فعالیتی اولسا دا او، گنیش کوتله¬نی، خصوصاً آذربایجان اهالی¬سی¬نین بؤیوک چوخلوغونو تشکیل ائدن کندلی¬لری ایاغا قالدیرماق و مبارزه¬یه سفربر ائتمک سویّه¬سینه قالخا بیلمه¬میشدی. بو ایشده تشکیلاتین رهبرلیگینه سوخولموش دؤنوک¬لر آز رول اوینامامیشدی¬لار. باشقا بیر سبب ده تشکیلاتین تمثیل ائتدیگی کوتله¬لرده اویانما و ترپه¬نیشین ضعیف اولماسی، سیاسی محیطده¬کی مرکب¬لیک ایدی. «تشکیلات رهبرلری آراسیندا خلقه رهبرلیک ائده بیلن تجربه¬لی آدام¬لار نظره چارپمیردی» [39، ص. 4]. بونا باخمایاراق، آذربایجان زحمتکش¬لر تشکیلاتی¬نین فعالیتی و اونون یوخسول کوتله¬لر ایچری¬سینده گئتدیکجه داها چوخ نفوذ قازانماغا باشلاماسی ارتجاعی قوّه¬لری، اونلارین یئرلی مأمورلارینی ناراحات ائتمگه باشلادی. اونلار تشکیلاتین فعالیتینه مانع اولماق اوچون مختلف حیله و زوراکی¬لیغا ال آتدی¬لار. اؤز پوزوجو قوّه¬لرینی حیله¬گرجه¬سینه تشکیلاتین ایچری¬سینه یئریتدی¬لر و حتا بعضی یئرلرده تشکیلاتین رهبرلیگینه سوخولا بیلدی¬لر. تشکیلاتین بعضی رهبر عضولری طرفیندن کسکین، سولچو شعارلار ایره¬لی سورولور و آرا ـ سیرا وارلی آدام¬لارا قارشی زوراکی¬لیق تطبیق ائتدی¬لر، تالانچی¬لیغا، سویغونچولوغا دا ال آتیلیردی. ایچری¬لره سوخولموش خائن عنصرلرین الی ایله تؤره¬دیلن بو ایش¬لرین هامیسی تشکیلاتین آدینا چیخیلیر و او، کوتله ایچری¬سینده بدنام ائدیلیردی. اوستالیقلا تشکیل ائدیلمیش بو وضعیتدن مهارتله استفاده ائدن تبریز ژندارم اداره¬سی¬نین رئیسی جان¬پولاد قوندارما بهانه¬لرله آذربایجان زحمتکش¬لر تشکیلاتی فعال¬لارینی، او جمله¬دن اسرافیل قادری¬نی، سلیم حاجی¬زاده¬نی و اونلارین یولداش¬لارینی حبس ائتدیریر. باش¬سیز قالان تشکیلات ارتجاع قوّه¬لری¬نین تضییق و تعقیب¬لرینه تاب گتیره بیلمه¬ییب 1321 نجی ایلین پاییزیندا اؤزونون مستقل فعالیتینی دایاندیرمالی اولوب، آنتی فاشیست و دموکراتیک قوّه¬لرین داخل اولدغو «آزادلیق جبهه¬سی»نده اؤز فعالیتینی دوام ائتدیرمگه باشلادی.
همین عرفه¬ده جنوبی آذربایجان¬دا یارانان تشکیلات¬لاردان بیری ده «آذربایجان جمعیتی» ایدی. بو جمعیت زحمتکش¬لر تشکیلاتی ایله دئمک اولار کی، عین وقتده (1320 نجی ایل مهر) یارانمیشدی. لاکن جمعیتین بانی¬لریندن بیری اسماعیل شمس جمعیتین شهریورین 6 دا شوروی قوشون¬لاری ایرانا داخل اولاندان 3 گون سونرا یاراندیغینی دئییر. اگر آذربایجان زحمکت¬کش¬لر تشکیلاتی سیرالاریندا اساس اعتباری ایله یوخسول¬لار، ساوادسیز و امکان¬سیزلار جمع¬لشمیشدی¬لرسه، «آذربایجان جمعیتی»نده و اونون رهبرلیگینده ایلک اوّل ضیالی¬لار، اورتاباب آدام¬لار جمع¬لشمیشدی کی، بو ایشده تبریزده¬کی ملّی روحلو ضیالی¬لارین (محمدعلی شبستری، اسماعیل شمس، علی ماشین¬چی، جعفر اخکری، میر مهدی چاووشی، هلال ناصری، هاشم رضوان، احمد رحیمی و باشقالاری) امگی بؤیوک اولموشدور. آذربایجان زحمتکش¬لر تشکیلاتی کیمی «آذربایجان جمعیتی» ده زحمتکش¬لرین وضعیتینی یاخشی¬لاشدیرماق و حقوق¬لارینی برپا ائتمک¬له یاناشی، آذربایجانچی¬لیغی، ملّی¬لیگی اساس هدف گؤتورموشدولر. بو ایشده جمعیتین اورقانی اولان «آذربایجان» غزئتی (غزئت آذربایجان و فارسجا چیخیردی) مهم رول اوینامیش، بورادا چاپ اولونان مختلف کاراکترلی و ژانرلی یازی¬لاردا آذربایجانچی¬لیق ایده¬سی ده چوخ قاباردیلمیشدی [178، ص. 121]. جمعی 40 نومره¬سی چاپ اولموش «آذربایجان» ملّتین اویانماسیندا و مبارزه¬یه سفربرلیگینده (بسیجینده) مهم رول اوینامیشدی.
«آذربایجان جمعیتی» 20 نجی ایل¬لرین اوّل¬لرینده جنوبی آذربایجان¬داکی ملّی ظلم و زوراکی¬لیغا قارشی سسینی قالدیران ایلک تشکیلات ایدی. «آذربایجان جمعیتی»ندن اوّل یارادیلمیش «پارتیزان» کلوب¬لاری رادیکال و وقتی یئتیشمه¬میش شعارلارلا فعالیته باشلادیغیندان، کوتله¬نی آرخاسینا آپارا بیلمه¬دی و چوخ یاشامادی (جمعی 2 – 3 آی). دولت مأمورلاری و یئرلی ارتجاع «پارتیزان» کلوب¬لاری¬نین لغوینه تئز نایل اولا بیلدی. «پارتیزان کلوب¬لاری»ندان فرقلی اولاراق «آذربایجان جمعیتی» داها گنیش ضیالی کوتله¬سینی و بازار اهلینی اؤز اطرافینا توپلایا بیلدی. جمعیت تبریزده یارادیلدیغیندان، باشقا یئرلره نسبتاً داها گوجلو ایدی. اونون تشبثو ایله تبریزده بیر سیرا یئرلرین تاریخی آدلاری برپا ائدیلمیش، خیابان و کوچه¬لرین آدلاری آذربایجان ملّی قهرمان¬لاری¬نین و تاریخی شخصیت¬لرین آدینا وئریلمیشدی. ایستر «آذربایجان جمغیتی» رهبرلری¬نین، ایسترسه ده جمعیتین اورقانی «آذربایجان»دا ملّی مسأله¬نین قویولوشو، آذربایجانا قارشی پهلوی حاکمیتی¬نین ائتدیگی ظلم و آیری ـ سئچکی¬لیک سیاستی افشا ائدیلیر، کوتله بو روحدا مبارزه¬یه کؤکله¬نیردی. آذربایجان زحمتکش¬لر تشکیلاتیندان و «پارتیزان» کلوب¬لاریندان فرقلی اولاراق «آذربایجان جمعیتی» مبارزه تاکتیکینده معتدل¬لیگه، معارفچی¬لیگه اوستونلوک وئریردی. جمعیتین یئرلرده¬کی تشکیلات¬لاری تبریزده¬کینه نسبت چوخ ضعیف ایدی. بونون دا بیر مهم سببی مرکزه نسبتاً ولایت¬لرده ایشین ضعیف سازمان وئریلمه¬سی، هم ده جمعیتین تبریزده داها چوخ ملّی روحلو ضیالی¬لاری کوتله¬نی اؤز سیرالارینا جلب ائتمه¬سینه گؤستردیگی سعیله باغلی ایدی.
«آذربایجان جمعیتی»نین یارادیجی¬لاریندان بیری اولان اسماعیل شمس کانادادا چیخان «ایلدیریم» زورنالی¬نین مخبری¬نین سوآلینا جوابدا گؤستریر: «آذربایجان جمعیتی» آذربایجان شوروی طرفیندن اشغال اولوناندان بیر نئچه گون سونرا یاراندی. او نه ایران¬دان آیریلماق و نه ده ایران مشروطه¬سی¬نین قانون اساسی¬سینه ضد اولماق فیکرینده ایدی. بو جمعیتین ایستگی مشروطه قانونوندا قید اولونموش ملّی حقوقون، ایالت و ولایت انجمن¬لری حقده قانونون یئرینه یئتیریلمه¬سی ایدی.» [243، ص. 29]. آلمان فاشیزمی¬نین 1320 – 1321 نجی ایل¬لرده جبهه بویو موفقیت¬له ایره¬لی¬لمه¬سی و گئتدیکجه آلمان نظامی قوّه¬لری¬نین جنوبی آذربایجان و ایران سرحدلرینه یاخین¬لاشماسی عموم¬ایران مقیاسیندا فاشیست¬پرست¬لری سئویندیریب، اونلارین مترقی و ملّی قوّه¬لره قارشی گنیش هجومونا رواج وئردی. اؤلکه¬نین هر یئرینده، او جمله¬دن آذربایجان¬دا ارتجاع، ژاندارم و پولیس قوّه¬لری¬نین طغیان ائتمه¬سی یئنیجه باش قالدیران آذربایجان زحمتکش¬لر تشکیلاتی، «آذربایجان جمعیتی» کیمی ملّی روحلو و آزادلیق اوغروندا مبارزه آپاران تشکیلات¬لارین قاپانماسینا سبب اولدو. همین دورو کاراکتریزه ائدن محمد بی¬ریا اؤزباشینالیق ائدن ژاندارما قوّه¬لرینه قارشی یازدیغی شعرلرین بیرینده دئییردی:
«قوچاغیم امینه¬لر میدان سیزیندی، قورخمایین
ملک سیزین، ملکان سیزی، دوران سیزیندیر قورخمایین» [264، ص. 19].
1320 نجی ایلین شهریورینده یارانمیش «آذربایجان جمعیتی» ارتجاعین زوراکی¬لیغی قارشی¬سیندا تاب گتیره بیلمه¬دی، 1321 نجی ایلین فروردین آییندا مرکزده و یئرلرده فعالیتینی دایاندیرماق مجبوریتینده قالدی. جمعیتین عضولری¬نین چوخو آنتی فاشیست «آزادلیق جبهه¬سی»نده اؤز سیاسی فعالیت¬لرینی دوام ائتدیرمگه باشلادی. «آذربایجان جمعیتی» فعال¬لاری و رهبرلیگی رژیم مأمورلاری، یئرلی ارتجاع طرفیندن تعقیب اولوندوغوندان، بیر مدّت گیزلنمک، حتا خارجه مهاجرت ائتمک مجبوریتینده قالدی¬لار.
20 نجی ایل¬لرین اوّل¬لرینده ایران¬دا گوجلو فعالیت گؤسترن سیاسی تشکیلات¬لاردان بیری «آزادلیق جبهه¬سی» اولموشدور. «آزادلیق جبهه¬سی» بوتون آنتی¬فاشیست و آزادلیق¬سئور قوّه¬لری اؤز سیراسیندا واحد جبهه¬ده بیرلشدیرن تشکیلات ایدی. بو تشکیلاتین آذربایجان¬داکی شعبه¬سی داها گوجلو فعالیت گؤستریردی. فاشیزمه قارشی مبارزه¬نی اؤز پروقرامیندا اساس توتدوغوندان تشکیلاتی ایران دولت اورقان¬لاری رسماً قیدیاتدان کئچمگه مجبور اولموشدور.
«آزادلیق جبهه¬سی» مرام، عقیده و دنیاگؤروشوندن آسیلی اولمایاراق، بوتون آنتی¬فاشیست قوّه¬لری بیر جبهه¬ده بیرلشدیرمگه و اؤلکه¬نی دموکراتیک¬لشدیرمه استقامتینده یؤنه¬لتمگه چالیشیردی. آذربایجان¬داکی دیگر تشکیلات¬لار کیمی «آزادلیق جبهه¬سی» ده غلافلی دولت جاسوس¬لاریندان، خیانتکار و پوزوجولاردان آزاد ائدیلدی. اونلاری افشا ائتمکده «آژیر»، «رهبر»، «مردم»، «ظفر»، «ندای ایران»، «دماوند» آدلی مترقی غزئت¬لرین مهم رولو اولموشدور. «آژیر» غزئتی¬نین سردبیری سید جعفر پیشه¬وری «آزادلیق جبهه¬سی»نین یارادیجی¬لاریندان و فعال¬لاریندان بیری اولموشدور. اونون بو دورده «آژیر»ده چیخان مقاله¬لرین «آزادلیق جبهه¬سی»نین هدفه دوغرو دوزگون استقامت گؤتورمه¬سینده و جبهه سیرالارینا سوخولموش خائن¬لرین افشاسیندا مستثنا رولو اولموشدور. آذربایجان دموکرات فرقه¬سی یارانان وقت آذربایجان¬داکی «جبهه»نین فعال¬لاری آذربایجان¬نین یارادیلماسیندا و فدائی دسته¬لری¬نین تشکیلینده دقته¬لایق رول اوینامیش¬لار.
20 نجی ایل¬لرین اوّل¬لرینده آذربایجان¬دا ملّی و دموکراتیک یؤنلو مطبوعات و اجتماعی فیکرین فورمالاشماسیندا و ملّی اویانیشدا «آزادلیق جبهه¬سی»نین اهمیتلی رولو خصوصی قید ائدیلمه¬لی¬دیر.
1320 نجی ایلین شهریوریندن 1324 نجو ایلین آذرینه قدر آذربایجان¬دا 4 ایل مدتینده 21 آددا غزئت نشر ائدیلمیشدی [52]. شوروی اوردوسو اوچون آذربایجان دیلینده چیخان «وطن یولوندا» (تبریز)، «قیزیل عسگر» (اورمیه)، «آذربایجان»، «ستارۀ آذربایجان»، «خاورنو»، «یومروق» و سایر غزئت¬لرین صفحه¬لرینده یئرلی مؤلف¬لرله یاناشی میرزا ابراهیموف، جعفر خندان، ق موسایئف، عوض صادق، سلیمان رستم و باشقا شمالی آذربایجانلی یازیچی و روزنامه¬نویس¬لرین مقاله¬لری جنوبی آذربایجان¬ین او زمانکی سیاسی، علمی و مدنی دوروموندا مهم، اویادیجی رول اوینامیشدیر. 20 نجی ایل¬لرین اوّل¬لرینده جنوبی آذربایجان¬دا یارادیلمیش جمعیت¬لرین، تشکیلات¬لارین عضولری¬نین چوخو و گنیش اجتماعیت جنوبون دردلرینه شریک اولان شمالی آذربایجانلی مؤلف¬لرین یازی¬لارینی بؤیوک هوسله اوخویوب استقامت¬له¬نیردی.
استالین¬قراد اطرافیندا آلمان قوشون¬لاری¬نین آغیر مغلوبیته اوغراماسی ایران¬داکی آلمان¬پرست و ارتجاعی قوّه¬لری، ائله¬جه ده یئرلرده¬کی رژیم مأمورلارینی چوخ مأیوس ائتدی. عموم¬اؤلکه اوزره ملّی و دموکراتیک قوّه¬لرین دیرچه¬لیشینده و فعالیتینده بیر جانلانما حس اولماغا باشلادی. بئله بیر شرایطده 14 نجو مجلس انتخاباتی¬نین باشلانماسی اؤلکه¬ده¬کی سیاسی وضعیتی داها آرتیق کسکین¬لشدیردی. 1321 نجی ایلین قیشیندا آذربایجان¬دا «دموکراسی اوجاغی» آدلی تشکیلات فعالیته باشلادی. بو تشکیلاتین بانی¬لری خلیل آذربادگان، س. اخگری، م. هلال ناصری، ح. رضوان، ح. روحی و باشقالاری اولموشدور [39، 137، 171]. «دموکراسی اوجاغی»نین مبارزه¬سینده اساس هدف «ایران قانون اساسی¬سینده یازیلمیش دموکراتیک آزادلیق¬لارین حیاتا کئچیریلمه¬سی، آذربایجان¬دا ایالت انجمن¬لری¬نین برپاسی و ائله¬جه ده آذربایجان¬ین اقتصادی و مدنی انکشافینا دولتین داها آرتیق دقت آییرماق طلبی ایدی. همین دورده حادثه¬لرین جانلی شاهدی اولموش و سونرا اونلاری قلمه آلمیش ح. حسنوف¬ یازیر کی، «دموکراسی اوجاغی»نین فعالیتی تبریزین یاخین¬لیغیندا یئرلشن اسکو شهرینده داها گوجلو ایدی [18، ص. 17]. 1323 نجو ایلین سونوندا «دموکراسی اوجاغی» حزب توده¬نین آذربایجان تشکیلاتی ایله بیرلشدی و اؤز فعالیتینی اونون سیرالاریندا دوام ائتدیردی.
آذربایجان دموکرات فرقه¬سی یارانانادک آذربایجان¬دا فعالیت گؤسترمیش مترقی سیاسی حزب و جمعیت¬لر حقینده دانیشارکن سید جعفر پیشه¬وری اونلاری 20 نجی ایل¬لرده¬کی «آذربایجان¬داکی ملّی حرکاتین پیشاهنگ¬لری» آدلاندیرمیش و قید ائتمیشدیر کی، بو تشکیلات¬لار چوخ تئز آرادان گئتسه¬لر ده، کوتله¬لرین اویانماسیندا، اجتماعی، سیاسی مسأله¬لره جلب اولونماسی ایشینده اهمیتلی رول اوینامیش¬لار. بونونلا بیرلیکده او قید ائدیر کی، او وقت سؤز خلقی قانع ائتمیر، ایش¬لر ده لنگ گئتدیگی اوچون خلق ایله جمعیت¬لر آراسیندا محکم علاقه یارانا بیلمیردی. «خلق جمعیتین باشچی¬لارینداآرزو ائتدیگی بیلیک و باجاریغی گؤره بیلمیردی. مشروطه انقلابیندا ستارخان¬ین انقلابا رهبر سئچیلمه¬سینده اونون شجاعتی، 1297 – 1299 نجو ایل¬لرده ملّی دموکراتیک حرکاتدا شیخ محمد خیابانی¬نین بیلیک و دوشونجه¬سی اساس رول اوینامیشدی. آذربایجان¬داکی تشکیلات¬لاردا بئله رهبرلر اولمادیغیندان، بو تشکیلات¬لارین آردینجا گئدن¬لر تئز بیر زماندا گئری چکیلمگه مجبور اولدلار» [39، ص. 11].
«آذربایجان جمعیتی»، «آذربایجان زحمتکش¬لر تشکیلاتی»، «دموکراسی اوجاغی» و سایر بو کیمی ملّی روحیه¬لی و رژیمه قارشی مبارزه¬ده بیر قدر ده رادیکال تشکیلات¬لارین فعالیتی دایاندیغی بیر وقتده آذربایجان¬دا توخونولماز قالان یگانه بیر تشکیلات «آذربایجان ضدفاشیست» تشکیلاتی ایدی. فاشیزمه قارشی مترقی قوّه¬لرین بیرلیگیندن یارانمیش بو تشکیلات اؤز مبارزه¬سینده ملّی طلب¬لری فاشیزمه قارشی مبارزه طلب¬لری ایچری¬سینده میدانا آتیلیب، کوتله¬لری فاشیزمه و اونو ایران¬دا مدافعه ائدن قوّه¬لره قارشی مبارزه¬یه جلب ائدیردی. سیرالاریندا محمد بی¬ریا، میررحیم ولائی، بالاش آذراوغلو، میرمهدی اعتماد کیمی تانینمیش مبارز ضیالی¬لاری بیرلشدیرن بو تشکیلات آذربایجان¬دا داها گوجلو بیر اؤزه¬ک یارادا بیلمیشدی. تشکیلاتین اورقانی اولان «یومروق» اؤز صفحه¬لرینده آلمان فاشیزمی¬نین ماهیتینی و اونون ایران¬دا مدافعه ائدن¬لرین ایچ اوزونو آچیب گؤستریردی. «یومروق» غزئتی¬نین ائله نومره¬سی اولموردو کی، اوندا فاشیزم علیهینه شعر، کاریکاتور و کسکین یازی اولماسین. «آذربایجان جمعیتی»نین و آذربایجان زحمتکش¬لر تشکیلاتی¬نین، حزب توده¬نین آذربایجان¬داکی تشکیلات¬لاری و اونلارین یئرلرده¬کی اؤزه¬ک¬لری تعقیب اولونوب باغلانیلدیغی بیر شرایطده «آذربایجان ضدفاشیست» تشکیلاتینا ارتجاع و رژیمین مأمورلاری توخونماغا جسارت ائتمیردی¬لر. حتا اونون رسمی دولت قیدیاتیندان کئچمه¬ین «یومروق» غزئتی اؤز فعالیتینی دوام ائتدیره بیلمیشدی.
20 نجی ایل¬لرین اوّل¬لرینده شاهلیق رژیمی¬نین و اونون خدمتینده قوللوق گؤسترن ارتجاعین ملّی و دموکراتیک قوّه¬لره قارشی مبارزه¬سینده ایدئولوژی واسطه¬لریندن ده گنیش استفاده اولونموشدو. آذربایجان¬داکی خلق حرکاتی «شوروی¬نین ایشی¬دیر» بهتانی ایله دامغالانیردیسا خلقین ملّی طلب¬لری، آزادلیق و انسان حق¬لرینه حرمت ایستگینی «تجزیه طلب»، یعنی جنوبی آذربایجانی ایران¬دان آییریب شوروی آذربایجان¬ینا بیرلشدیرمک کیمی اساسی اولمایان اویدورما ایله علاقه¬لندیریردی¬لر. بو ایشده تهران شوونیست دایره¬لری¬نین تشبثو ایله 1321 نجی ایلده یارادیلمیش «ایران بیدار» حزبی¬نین فعالیتی داها چوخ دقتی جلب ائدیر. اؤز سیرالاریندا شاه¬پرست¬لری، دموکراسی و آزادلیق ایسته¬ین قوّه¬لر علیهینه، خصوصاً ملّی طلب¬لر ایره¬لی سورن ناحیه¬لره قارشی داها امان¬سیز اولان عنصرلری بیرلشدیرن «ایران بیدار» حزبی مرکزله بیرلیکده آذربایجان¬داکی سیاسی تشکیلات و جمعیت¬لرین ایچری¬سینه اؤز جاسوس¬لارینی گؤندرمکده و اونلاری داخلدن پارچالاییب لخلتمکده آز ایش گؤرمه¬میشدی. مالی جهتدن وارلی مرتجع¬لره و دولته سؤیکه¬نن بو تشکیلات اؤزونون «فریاد» غزئتی ایله یالان شایعه¬لر یایماق، دموکراتیک قوّه¬لری قارشی ـ قارشیا قویماق، «واحد»، «پارچالانماز» ایران آدی آلتیندا اؤلکه¬ده باش قالدیران ملّی آزادلیق میل¬لرینی بوغماق و ارتجاع ایله شوونیست¬لرین واحد بیرلیگینی یاراتماق اوچون الیندن گله¬نی ائتمیشدی.
آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارانماسی و «21 آذر» حرکاتی¬نین باش وئرمه¬سی زمینه¬سی¬نین حاضرلانماسیندا مهم رول اوینایان اجتماعی تشکیلات¬لاردان بیری ده جنوبی آذربایجان زحمتکش¬لرینی اؤز سیراسیندا بیرلشدیرن، استثمارا، ارتجاعا و فاشیزمه قارشی مبارزه آپاران آذربایجان اتحادیه¬سی ایدی. آذربایجان اتحادیه¬سی شوروی قوشون¬لاری¬نین جنوبی آذربایجانا کئچمه¬سیندن آز سونرا یارادیلان تشکیلات ایدی. بو تشکیلاتین آذربایجان¬دا ایلک مؤسسه¬لری پیشه¬وری¬نین یازدیغینا گؤره، غلام آدم¬پور، قدرت کلکته¬چی و «فولاد ایران» کرخاناسی¬نین قاباقجیل کارگرلری اولموش¬لار. آذربایجان¬دا، خصوصاً تبریزده اتحادیه آز مدتده چوخ سرعتله ایره¬لی¬لدی، اونون سیرالارینا کارگر و زحمتکش¬لرین بؤیوک آخینی باشلادی [90]. بو دیرچه¬لیش بیر طرفدن دولته سؤیکه¬نن ایری استحصال مؤسسه¬لری صاحب¬لری¬نین اؤزباشینالیق و زوراکی¬لیغی، کارگر و زحمتکش¬لری تنگه گتیرمه¬سی ایله باغلی ایدیسه، دیگر طرفدن اتحادیه¬نین ایره¬لی سوردوگو تکلیف و طلب¬لرده ملّی مسأله¬نین، ملّی ظلم، بو ساحه¬ده¬کی دولت زوراکی¬لیغینا قارشی مبارزه¬نین قاباردیلماسی ایله باغلی ایدی.
آذربایجان¬دا اتحادیه عضولری¬نین مبارزه¬یه فعال قوشولماسی و رادیکال شعارلاری اورتایا آتماسی شاه و مرکزی دولتی لاپ ایلک گوندن داها چوخ ناراحات ائتدیگیندن، اونلاری تعجیلی تدبیرلره ال آتماغا مجبور ائتدی. بو ساحه¬ده تبریزده حکومتی تمثیل ائدن حیله¬گر و تجربه¬لی استاندار فهیمی باشدا اولماقلا دولت آذربایجان اتحاده¬سینی داخلدن پارچالاماق و اونون استقامتینی اؤز خیرینه یؤنه¬لتمک اوچون خلیل انقلاب آذر آدلی وقتی ایله رضا شاه زندانیندا یاتمیش، 20 نجی ایل¬لرده آرتیق دولته ساتیلمیش پول¬گیر و آزادلیق حرکاتینا پوزغونلوق سالماقدا ماهر اولان بیر شخصی «کارگر رهبری» آدی ایله آذربایجانا گؤندردی. حکومتدن کفایت قدر مادی یاردیم آلمیش خلیل تبریزه چاتار ـ چاتماز کوتله¬نین دقتینی جلب ائدن رادیکال شعارلار و شیرین وعده¬لرله چیخیش ائتمگه باشلادی. او، هر یئرده اؤزونون آذربایجانچی¬لیغینی گؤزه سوخور و یئری گلدیکده قاباقجیل آدام¬لاری پول¬لا آلماغا چالیشیردی. آذربایجان¬دا، خصوصاً تبریزده خلق کوتله¬سی¬نین مبارزه احوال ـ روحیه¬سی ائله بیر سویّه¬ده ایدی کی، خلیل انقلاب آذر تهران رژیمینه وئردیگی وعده¬لری یئرینه یئتیرمکده عاجز قالدی.خلیل¬ین آذربایجانا گلمه¬سیندن سونرا آز مدتده اونون محبوب اولماسینا سبب اولان اساس وزیر دارائی دوکتور شیخی¬نین تبریزه گلمه¬سی و تهرانا قاییتدیقدان سونرا کارگرلرین خیرینه آلدادیجی بعضی گذشت¬لرین ائدیلمه¬سی اولدو. بونون نتیجه¬سینده کارگرلرین امک حقی بیر قدر آرتدی، اونلار صاحبکارلارین حسابینا حتا مجانی چؤره¬ک و یاناجاقلا تأمین اولوندولار. کارگرلره گذشت¬لر ائدیلمه¬سینه باخمایاراق خلیل انقلاب آذر اؤز اربابی فهیمی¬نین اعتمادینی تام دوغرولدا بیلمه¬دیگیندن او، فهیمی¬نین گؤستریشی ایله تبریزدن اوزاقلاشدیریلدی. «فهیمی اؤز الی ایله اؤز باشینا بلا آچدیغینی تئز بیر زماندا حس ائتمگه باشلادی. قید اولونان خطادان (خلیل انقلاب آذرین تبریزه گؤندریلمه¬سیندن) قورتارماق اونون اوچون چوخ دا چتین دگیلدی. چونکی او اؤزو تامام عمرونو فتنه ـ فساد ایله کئچیرمیش کهنه جنوارلاردان ایدی». (سید جعفر پیشه¬وری)
آذربایجان¬دا اتحادیه¬نین بعضی فعال¬لارینی اله کئچیرمیش خلیل انقلاب آذر تکجه استاندار فهیمی¬نین یوخ، هم ده آذربایجان¬لی¬لارین نظرینده گؤزدن دوشدو، اونون دولتله گیزلی رابطه¬سی اوزه چیخدی. بوتون بونلارین هامیسی 1321 نجی ایلین دی آییندا باش وئرمیشدی. خلیل¬ی تبریزدن چیخارتماق، اونون یئرینه دولته داها یارالی شخصی تاپیب گتیرمک اوچون باشدا استاندار فهیمی اولماقلا تبریزده¬کی شاه¬پرست قوّه¬لریندن (تقی بیت¬الله، کروبی، ابوالقاسم جوان و سایر) استفاده اولوندو. خلیل¬ی رشوتخورلوقدا گناه¬لاندیران¬لارا باشچی¬لیق ائدن ایری خالچا کرخاناسی¬نین صاحبی ابوالقاسم جوان خلیله قارشی قصداً شانتاژ تشکیل ائدیب اونو دؤیدورتدوکدن سونرا شهره «شولوقلوق» سالماقدا متهم ائتدی¬ و اوندان تبریز فرماندارلیغینا یازیلی شکایت ائتدی. خلیل حبس ائدیلدی، سونرا ایسه تهرانا «سورگون» ائدیلدی و اتحادیه¬نین قاپی¬لاری قاپادیلدی. خلیل انقلاب آذردن سونرا آذربایجان¬دا اتحادیه¬نین رهبرلیگینی یوسف افتخاری اله کئچیردی. بو ایشده دولت مقام¬لاری یوسف افتخاری¬یه لازمی کؤمک¬لیک گؤستردی¬لر. تبریزده مرکزی دولتی تمثیل ائدن استاندار فهیمی¬نی اوندان داها تجربه¬لی نظامی مقدم عوض ائتدی. یوسف افتخاری اونونلا اساسلی رابطه یارادیب اتحادیه¬نین اطرافیندا کوتله¬لری داها گنیش سازمان وئرمک اوچون «فعالیته» باشلادی. یوسف افتخاری ساواد جهتدن خلیل انقلاب آذردن گئری قالسا دا، تبلیغات و شعارچی¬لیقدا چوخ دیلمانج بیر آدام ایدی. او، آذربایجان¬دا 10 مین نفردن چوخ عضوو اولان اتحادیه¬ده چوخ گنیش تبلیغات و جلب¬ائدیجی شعارلارلا تکجه کارگرلری دگیل، ضیالی¬لاری دا بیرلیگه جلب ائتمگه باشلادی. استاندار مقدم مرتجع¬لیکده آد چیخارمیش سرتیب¬زاده ایله گیزلینده سیخ علاقه ساخلایان، اونلاردان مصلحت¬لر آلان افتخاری اؤزونو مستقل آدام کیمی تانیتدیرماغا چالیشیردی. او، حزب توده¬نین و آذربایجان¬داکی دیگر تشکیلات¬لاردان اوزاقدا دایانیر و یئری گلدیکده اونلارا قارشی شانتاژلار ائدیب، آوانتوریست فیکیرلر سؤیله¬مکدن چکینمیردی. بئله بیر دورده مجلس شورای ملّی اوچون (14 نجو مجلسه) انتخابات باشلاندی. اوردو باشچی¬سی اولموش مقدم و سرتیب¬زاده¬نین نماینده¬لری قیده آلان کومسیونا باشچی¬لیق ائتدیک¬لریندن نماینده¬لیگه نامزدلرین چوخوندان کلّی مقداردا رشوت آلمالاری همین دورون مطبوعات صفحه¬لرینده قید اولونور. یوسف افتخاری ده مجلسه مجلس نماینده¬لیگینه اؤز نامزدلیگینی ایره¬لی سورمک ایسترکن، مقدم و سرتیب¬زاده¬یه رشوه وئرمه¬دیگیندن اونون نامزدلیگی¬نین قیده آلینماسینا امکان وئریلمه¬دی. بو حادثه یوسف افتخاری ایله مقدم ـ سرتیب¬زاده آراسیندا جدّی ناراحاتلیق یاراتدی. بئله اولان تقدیرده یوسف افتخاری کارگرلری مادّی وضعیت¬لرینی یاخشی¬لاشدیرماق و حقوق¬لارینی قوروماق اوغروندا تظاهراتا چیخاردا بیلدی. یوسف افتخاری¬یه اینانیب تظاهراتا چیخان کارگرلره آتش آچیلدی، بیر نفر اؤلدو و بیر نئچه نفر یارالاندی. تبریزده¬کی حادثه¬لر مرکزی دولتی تشویشه سالدیغیندان، معیّن حیله و تضییق¬له یوسف افتخاری ده خلیل انقلاب آذر کیمی اتحادیه رهبرلیگیندن اوزاقلاشدیریلیب تهرانا آپاریلدی [39، ص. 19].
حزب توده¬نین آذربایجان¬داکی تشکیلاتی اتحادیه¬نی اؤز نظارتی آلتینا آلماغا سعی ائتسه ده، اتحادیه سیرالارینا سوخولموش دولت آدام¬لاری و آلمان¬پرست قوّه¬لر اتحادیه¬نین استقامتینی دولت منافعینه دوغرو یؤنه¬لدیردی¬لر. یوسف افتخاری¬نین تبریزدن گئتمه¬سی و یارانمیش شرایط حزب توده¬نین آذربایجان¬داکی تشکیلاتینا اتحادیه¬نی اله کئچیرمک امکانی وئردی. بئله بیر شرایطده «دموکراسی اوجاغی» رهبرلیگی «اوجاغی» حزب توده¬نین تشکیلاتی ایله بیرلشدیرمک حقده قرارا گلدی. بو آددیم حزب توده¬نین آذربایجان تشکیلاتینی داها آرتیق قوّتلندیرمیش اولدو و اونون سیرالارینی، رهبر اؤزه¬گینی یئرلی کادرلار و ضیالی¬لار حسابینا محکم¬لتدی. حزب توده¬نین تبریز تشکیلاتی رهبرلریندن امیرخیزی و و آرداشس آوانسیان ایش بیلن، یئرلی شرایطه و آدام¬لارا یاخشی بلد اولان فعال¬لارلا مصلحت¬لشمه¬دن 1323 نحو ایلین فروردین¬ین 26 دا غفلتاً اتحادیه¬نین یوسف افتخاری طرفدارلاریندان آزاد اولونموش بناسینی ضبط ائتدی¬لر. یوسف افتخاری¬یه گووه¬نن قوّه¬لرین، ائله¬جه ده اله آلینمیش کارگرلرین تضییقی ایله بنا حزب توده¬چی¬لرین اشغالیندان آزاد ائدیلدی. بو حزب توده¬نین تبریز کومیته¬سینه آغیر معنوی ضربه اولماقدان علاوه، یوسف افتخاری کیمی آوانتوریستین ایماژینی یئنیدن محکم¬لتمیش اولدو. اصلینده یوسف افتخاری ایله استاندار مقدم آراسیندا مناسبت¬لرین پیسلشمه¬سی، یوسف افتخاری¬نین تبریزدن «قوغولماسی»، بئله بیر شرایطده «دموکراسی اوجاغی» کیمی بیر یئرلی و نفوذلو تشکیلاتین حزب توده¬نین تبریز ایالت کومیته¬سینه قاتیلماسی حزب توده¬نین تبریز تشکیلاتی اوچون چوخ بؤیوک شانس آچیردی. رهبرلیگین سرشته¬سیزلیگی اوزوندن بو امکان الدن بوراخیلدی.
همین دورو قیمتلندیره¬رکن سید جعفر پیشه¬وری سونرالار بو حقده یازیردی کی، حزب توده خیرینه بئنی الوئریشلی شرایط یارانمیشدی. «تهران¬دا حزب توده¬نین مرکزی کومیته¬سی¬نین باشیندا دوران¬لارا آذربایجان زحمتکش¬لری اینانمادیغیندان، او، تبریزده¬کی فرصتدن لایقینجه استفاده ائده بیلمه¬دی. دیگر طرفدن، اتحادیه¬یه یول تاپان آوانتوریست¬لر آراسیندا آلمان جاسوس¬لاری و دولتین ارتجاع قوّه¬لری بوش دایانمیردی¬لار» [39].
آذربایجان اتحادیه حرکاتینا ایستر خلیل انقلاب آذر، ایسترسه ده یوسف افتخاری¬نین آز زمان ایچری¬سینده محبوبلاشمالارینا سبب اونلارین آذربایجان¬دا کارگر و زحمتکش¬لرین اوره¬گیندن کئچن¬لره شیرین وعده¬لر و شعارلارلا جواب وئرمه¬سی اساس اولسا دا، اونلارین ملّیتجه تورک اولمالاری دا آز رول اوینامامیشدی. جنوبی آذربایجان¬دا، خصوصاً تبریزده کوتله¬لرین تشکیلینده بو عامل همیشه مهم رول اوینایان عامل¬لردن ساییلیر.
حزب توده¬نین تبریزده¬کی رهبرلری امیرخیزی و آرداشس آوانسیان فعالیتده اولان اتحادیه¬یه یول تاپیب اونون تمثیل ائتدیک¬لری حزبین تأثیر دایره¬سینه سالا بیلمه¬دیک¬لری مقامدا، توده¬چی اسرافیل قادری، کاظم هاشم¬نیا و عباسعلی زنوزی و سایر کیمی ملّی قوّه¬لره آرخالانان اتحادیه فعال¬لاری واسطه¬سی ایله یئنی مستقل اتحادیه یاراتماغا جهد ائتدی¬لر. خلیل انقلاب آذر، یوسف افتخاری و اونلارین استناد ائتدیگی قوّه¬لر بو جهدی تام پوزماغا نایل اولا بیلمه¬دی¬لر. تبریزده¬کی وضعیتی دقتله ایزله¬ین حاکمیت خلیل انقلاب آذر و یوسف افتخاری¬نین تکلیفی ایله رحیم همدادی، ابراهیم علی¬زاده¬نی تبریز اتحادیه¬سینه رهبرلیگه گؤندردی¬. اونلار آز زمان ایچری¬سینده اتحادیه¬ده¬کی ایش¬لری نظاما سالیب موقتی اولسا دا، تبریزده¬کی حزب توده ایله ده رابطه یاراتمالی ایدی¬لر. بو رابطه 14 نجو مجلس سئچکی¬لری عرفه¬سینده دموکراتیک قوّه¬لر اوچون الوئریشلی ایدی. خلقین، حزب توده¬نین و اتحادیه فعال¬لاری¬نین تبریزدن 14 نجو مجلسه نماینده کاندیدا گؤستردیک¬لری سید جعفر پیشه¬وری 16 مین سئچیجی¬نین رأیینی قازانما امکانی الده ائتدی [104، ص. 262]. سئچکی¬لرده بؤیوک تقلب¬لر و یئرلی ارتجاع قوّه¬لری¬نین مانعی اولماسایدی، تبریزدن آزادلیق و دموکراتیک جبهه¬سیندن کاندیدا اولان 9 نماینده¬نین هامیسی مجلسه نماینده سئچیله بیلردی. بو ایسه یئرلی حزب توده¬ده¬کی سست¬لوق هر شئیی یئرلی خصوصیت نظره آلینمادان تهران¬داکی رهبرلیگین بویروغو ایله حلّ ائتمک میلی و ملّی ـ دموکراتیک قوّه¬لری بیر آرایا گتیره بیلن شعارین یوخلوغو و اتحادیه¬نین داخلینده¬کی پارچالانما آذربایجان¬داکی خلق حرکاتی¬نین ایره¬لی¬له¬ییشینی لنگیدیردی. بونونلا علاقه¬دار سید جعفر پیشه¬وری یازیر: «اتحادیه اگر ساغلام فیکیرلی و دوزگون دوشونجه¬لی پاک آدام¬لارین الینده اولسایدی، وقتینده ارتجاع¬نین قارشی¬سینی آلماقلا ملّی نهضتیمیز داها تئز میدانا چیخاردی» [39، ص. 19]. آذربایجان اتجادیه¬سینده¬کی وضعیتی تحلیل ائده¬رک پیشه¬وری داها سونرا یازیردی: «تأسف کی، اوّلدن ایش نالایق آدام¬لارین الینده اولدوغوندان بو بؤیوک تشکیلات اوزون مدت آذربایجان زحمتکش¬لرینی هدف¬سیز بیر شکیلده آوانتوریست عمل¬لره سوق ائتمیشدی» [39، ص. 19].
ایران مجلس¬ینه (14 نجو مجلس) سئچکی¬لر عرفه¬سینده خلیل انقلاب آذر حزب توده رهبرلیگینه یاخین¬لاشیر، اونلارین رهبر اؤزلوگونده بعضی¬لری¬نین قیلیغینا گیریب 1323 نجو ایلین پاییزیندا یئنیدن (3 نجو دفعه) تبریزه گلیر و اتحادیه¬نین رهبرلیگینی شریک¬سیز (یوسف افتخاری¬دن اوزاقلاشماقلا) اله آلماغا موفق اولور. او، بوتون واسطه¬لرله آذربایجان¬دا ملّی احوال ـ روحیه¬لی مستقل اتحادیه یاراتماغا جهد ائدن¬لره قارشی مبارزه آپاریر، اونلارین تعقیب اولونماسیندا یئرلی دولت مأمورلاریندان و پوزوجو قوّه¬لردن استفاده ائدیر.
نوبتی دفعه تبریزه گلن و بورادا اتحادیه¬نین رهبرلیگینی یئنیدن اله آلان خلیل انقلاب آذر 1284 نجو ایلده روسیه¬ده کشیش قاپونون رولونو اویناماغا باشلادی. او، کارگرلرین و زحمتکش¬لرین حقوق¬لارینی مدافعه آدی آلتیندا 1323 نجو ایل تیرین 22 سینده تبریزده کارگرلرین ازدحاملی تظاهرات و مینینقینی تشکیل ائتدی. او، بو حقده اوّلجه¬دن تبریز شهربانی رئیسی داورله علاقه یارادیب، کارگرلره دیوان توتماق نقشه¬سی¬نین حاضرلانماسیندا یاخیندان اشتراک ائتمیشدی. داور کارگر و زحمتکش¬لرین میدانا چیخیب اؤز حق¬لرینی طلب ائتمه¬لرینی تبریزده¬کی ایری مؤسسه صاحب¬لرینه (جورابچی، کلکته¬چی، صدقیانی و سایر)، وارلی آدام¬لارا قارشی تضییق واسطه¬سی کیمی استفاده ائتمیش، اونلاردان حرکاتی یاتیرماق، حرکات رهبرلرینی جزالاندیرماق اؤترو کفایت قدر رشوه آلا بیلمیشدی. (گویا توخوجولوق کرخاناسیندا و دیگر مؤسسه¬لرده چالیشان کارگرلر همین مؤسسه¬لره صاحب چیخاماق ایسته¬ییرلر) [15، ص. 23].
3 گون دالبادال دوام ائدن کارگر تظاهراتینی سلاح گوجونه داغیتماقلا داور بیر طرفدن قان تؤکمک¬له تبریزده «آسوده¬لیک» یارادیب اؤزوندن یوخاریدا دوران¬لارین تشویقینی قازانا بیلدی. «22 تیر» حادثه¬سینده دینج کارگر تظاهراتی آتشه توتولموش، 9 نفر گناه¬سیز کارگر هلاک اولموش، 22 نفر آغیر یارالانمیش، کوتلوی حبس¬لر آپاریلمیشدی [199، 29 تیر، 1324].
یوخاریدا قید ائتدیگیمیز کیمی، «22 تیر» حادثه¬سی روسیه¬ده¬کی 1905 نجی ایلین 9 ژانویه ـ مشهور کشیش قاپون حادثه¬سی خاطرلادیردی. فرق اوندا ایدی کی، تبریزده¬کی کشیش قاپون خلیل انقلاب آذر ایدی. او، حادثه¬نین قتل و قان¬لا بیته¬جگینی اوّلجه¬دن بیله ـ بیله کوتله¬نی بو بدبخت¬لیگه سوروکلنمکده اصراری اولموشدور. «22 تیر» حادثه¬سی خلیل انقلاب آذرین و اونو حمایت ائدن¬لرین خیانتکارلیغینی و رژیمه ساتیلمیش اوزونو آچیق ـ آیدین گؤستردیگیندن، آذربایجان¬دا کارگر حرکاتی¬نین سونراکی دورونده بو حرکاتدا اونلارا یئر اولمادی. بو ایشده مستقل آذربایجان اتحادیه یاراتماق ایسته¬ین اؤزه¬گین و اونون اطرافینداکی فعال¬لارین بؤیوک امگی اولموشدور. آذربایجان¬داکی خلق حرکاتی¬نین بیر قولو اولان اتحادیه تدریجاً حزب توده¬نین آذربایجان¬داکی ساغلام قانادی¬نین طرفینه کئچدی. اونلار آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارادیلماسیندا و سونراکی دورده فرقه¬نین حرکت¬وئریجی قوّه¬لردن بیری اولدو.
1323 نجو ایلین اردیبهشت آیینادک ایران¬دا، او جمله¬دن جنوبی آذربایجان¬دا اتحادیه حرکتی دئمک اولار کی، پارچالانمیش حالدا ایدی. دولتین، سید ضیا و سرتیب¬زاده کیمی مرتجع قوّه¬لرین باشچی¬لیق ائتدیگی دسته اتحادیه حرکاتینا پارچالانما سالماقدا و اونو رادیکال آددیم¬لاردان اوزاقلاشدیرماقدا «اشتریکبرئخر»چی¬لردن: یوسف افتخاری¬دن، خلیل انقلاب آذردن و باشقالاریندان یئترینجه استفاده ائتمیش¬لر. مرتجع قوّه¬لرین الی ایله یارادیلمیش «اتحادیه» باشچی¬لاری¬نین و مزدور فعال¬لارین هر جهتدن افشا اولونماسی (بو ایشده مترقی مطبوعاتین مستثنا رولو اولموشدور) زحمتکش¬لرین منافعی¬نین حقیقی مدافعه¬چی¬سی اولان واحد و بیرپارچا تشکیلاتین یارانماسینی سرعتلندیردی. نتیجه¬ده ساحه اتحادیه¬نین بیر مرکزده بیرلشمه¬سی نتیجه¬سینده 1323 نجو ایلین خرداد آییندا «شورای متحده» یارادیلدی. بوندان آز سونرا 1323 نجو ایلین شهریور آییندا تبریزده بوتون ساحه اتحادیه¬لری بیر تشکیلاتدا ـ «آذربایجان کارگر و زحمتکش اتحادیه¬لری شوراسی»ندا بیرلشدی¬لر [15، 2. 23]. کاظم هاشمی¬نیا، اسرافیل قادری، عباسعلی زنوزی، حسین جدّی، غلام آدم¬پرا، میرمهدی چاووشی، غلام بابائی و باشقالاری آذربایجان اتحادیه¬سی¬نین یارانماسیندا و استقامت¬لندیریلمه¬سینده اهمیتلی رول اوینامیش¬لار [90]. «... اعتراف ائتمک لازمدیر کی، آذربایجان کارگر و زحمتکش¬لر اتحادیه¬سی ایستر ملّی نهضت (21 آذر نظرده توتولور) زمانی، ایسترسه ده نهضتدن قاباق، همیشه آزادیخواه دسته¬لرین قاباغیندا گئدن جمعیت اولوب و خصوصاً ملّی نهضت زمانی آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین محکم آرخاسی اولموشدور» [39، ص. 21].
آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارادیلماسیندا، «21 آذر» نهضتی¬نین تشکیلینده و آذربایجان ملّی حکومتی¬نین فعالیتینده وقتی ایله حزب توده سیرالاریندا فعالیت گؤسترن آذربایجانلی ملّی قوّه¬لر مهم رول اوینامیش¬لار. اصلینده عمومیتله حزب توده¬نین یارانماسیندا و اؤلکه¬ده نفوذلو بیر تشکیلاتا چئوریلمه¬سینده آذربایجانلی و سیراوی عضولرین بؤیوک زحمتی اولموشدور.
متفق قوشون¬لاری¬نین ایرانا داخل اولماسیندان سونرا «اؤلکه¬ده شرق و غرب طرفدارلاری اولان حزب¬لر یاراندی. انگلستانا آرخالانان قوّه¬لر سنگرین بیر طرفینده، شوروی¬یه آرخالانان¬لار ایسه سنگرین دیگر طرفینده موضع توتموش¬لار» [99، ص. 199]. شوروی قطبونا سؤیکه¬نن سیاسی تشکیلات¬لاردان اوّلینجی¬سی 1320 نجی ایل شهریورین 29 دا یارانان حزب تودۀ ایران ایدی. حزبین یارادیلماسیندا مشهور «53 نفر» و «قصر قاجار» زندانیندان آزاد اولموش سیاسی خادم¬لرین بیر چوخو اهمیتلی رول اوینامیش¬لار. حزبین ایلک یارادیجی هیأتینه سیلمان میرزا اسکندری، دوکتور فریدون کشاورز، ایرج اسکندری، رضا روستا، عبدالحسین نوشین، محمد یزدی، علی امیرخیزی، سونرالار ایسه نورالدین کیانوری، احمد قاسمی، تقی فداکار و باشقالاری داخل ایدی¬لر. سید جعفر پیشه¬وری، تقی شاهین، ممی نونکرانی (دهقانی)، سلام¬الله جاوید، صادق پادگان، جعفر کاویان، میرقاسم چشم¬آذر، میرزا علی شبستری، میر رحیم ولائی و دیگر آذربایجانلی سیاسی خادم¬لر حزب توده¬نین یارادیلماسیندا و اونون فعالیتی¬نین ایلک دورونده فداکارلیق¬لا اشتراک ائتمیش¬لر. حزب توده موقتی پروقرامیندا (1320) و بیرینجی قورولتای طرفیندن (1323) قبول ائدیلمیش مرامنامه¬سینده ایران¬دا یاشایان غیرفارس خلق¬لرین مختاریتی، ملّی حقوق¬لاری و انسان حقوق¬لاری¬نین «پرولتار بین¬المللچی¬لیگی» شعاری کؤلگه¬سینده قویولماسی آذربایجانلی سیاسی فعال¬لارین بیر چوخونو، او جمله¬دن سونرا آذربایجان ملّی حکومتینه رهبرلیک ائتمیش آدام¬لاری دا اینجیک سالدی و اونلارین حزب توده رهبرلیگیندن اوزاقلاشماسینا گتیریب چیخارتدی. حزب توده¬نین آذربایجان¬داکی تشکیلاتینا آذربایجان مختاریت علیهینه اولان آدام¬لارین رهبر گؤندریلمه¬سی موجود ناراضی¬لیغی داها دا آرتیرمیش اولدو. حزب توده آذربایجان¬دا اؤز تشکیلات¬لارینی یارادانادک، یوخاریدا قید اولوندوغو کیمی آذربایجان¬دا ملّی یؤنلو مترقی سیاسی تشکیلات¬لار فعالیت گستریردی¬لر.

اکرم رحیملی (بیژه)

جنوبی آذربایجاندا ملّی ـ دموکراتیک
حرکات 1320 – 1325

علمی رئداکتورلار:
شوکت تقی یئوا

جنوبی آذربایجاندا حزب توده¬نین ایلک تشکیلات¬لاری 1320 نجی ایلین پاییزیندا تبریز کومیته¬سی¬نین یارادیلماسی ایله باشلانمیشدی.1321 نجی ایل عرضینده آذربایجان¬ین مختلف شهرلرینده، او جمله¬دن اردبیل، اورمیه، خوی، مرند، سلماس، سراب، مراغا، زنجان، آستارا میانا، اهر و سایر بؤلگه لرده حزب توده¬نین تشکیلات¬لاری یارادیلمیشدی. 1322 نجی ایلین قیشیندا آذربایجان¬ین بوتون اراضی¬سینده حزب توده¬نین اؤزه کلری گنیش خلق کوتله¬سینی مبارزه¬یه قوشا بیلمیشدی [4، ص. 21]. 1321 نجی ایلین پاییزیندا حزب توده تبریز تشکیلاتی¬نین بیرینجی کونفرانسی 12 نفردن عبارت تبریز شهر کومیته سینی سئچدی. کومیته آذربایجان ایالت کونفرانسینا قدر حزب ایشینه رهبرلیک ائتمک تاپشیریلدی. آز مدت ایچری¬سینده حزب توده¬نین آذربایجان تشکیلاتی حزبین چوخ قدرتلی و نفوذلو مرکزلریندن بیرینه چئوریلدی. حزب توده¬نین ایلک رهبر نماینده¬سی تبریزه گلنه قدر آرتیق بورادا «تودۀ آذربایجان» آدلی تشکیلات یارانمیشدی. حزب توده تبریز تشکیلاتی یارانان زمان «تودۀ آذربایجان»ین عضولری اوتوماتیک اولاراق حزب توده¬نین سیرالارینا داخل اولدولار.
حزبین آذربایجان¬داکی دیگر اؤزه¬ک¬لریندن فرقلی اولاراق تبریز تشکیلاتینا پوزوجولوق مقصدی ایله سرتیب¬زاده¬نین آدام¬لاری دا عضو اولموش، حتا اونلار ولایت کومیته¬سینده¬کی رهبرلیگه ده سوخولا بیلمیشدی¬لر. سرتیب¬زاده آذربایجان¬داکی ملّی ـ آزادلیق حرکاتینی لکه¬لمک و اونون خارجدن استقامتلندیریلدیگینی گؤسترمک مقصدی ایله 1320 نجی ایلین قیشیندا «پارتیزان تشکیلاتی» آدی آلتیندا جنوبی آذربایجان¬ین بیر نئچه بؤلگه¬سینده (قره¬داغ، مرند، جلفا و سایر) دولت علیهینه سلاحلی قیام تؤره¬تمک نیتینده اولموشدو. او، آذربایجان¬داکی قیامی ایله بورادا شوروی اصول اداره¬سی یاراتماغا، قیرمیزی بایراق قالدیرماغا و بونونلا دا آذربایجان¬داکی خلق حرکاتی علیهینه بؤیوک بیر فتنه¬کارلیق تؤره¬تمگه جهد ائتمیش، لاکن اونون بو جهدی دموکراتیک قوّه¬لرین ساییق¬لیغی نتیجه¬سینده باش توتمامیشدی. 1321 نجی ایلین قیشیندا تبریز تشکیلاتیندا آپاریلان یوخلاما و تمیزلمه نتیجه¬سینده «سرتیب¬زاده¬لر» حزب سیراسیندان کنار ائدیلدی.
1322 نجی ایلین پاییزیندان باشلایاراق مجلس شورای ملّی¬نین 14 نجو دوره¬سی¬نین انتخاباتی باشلاندی. مرکزین و محلّی ارتجاع قوّه¬لری¬نین یاراتدیق¬لاری چوخ¬سایلی مانع¬لره باخمایاراق، آذربایجان¬دان 3 نفر، او جمله¬دن سید جعفر پیشه¬وری ده تبریزدن نماینده¬لیگه کاندیدا گؤستریلدی. انتخابات اصلینده سیاسی قوّه¬لرین خلق ایچینده¬کی نفوذونا باخیش اولدو.
14 نجو مجلس انتخاباتی تبریزده ملّی و دموکراتیک قوّه¬لرین اوستونلوگو اله کئچیردیگینی و ملّی اویانیشین وسعت آلدیغینی آچیق ـ آیدین گؤستردی. بؤیوک مانع¬لره، شانتاژ و تقلب¬لره باخمایاراق، سید جعفر پیشه¬وری تبریزده 16 مین رأی توپلادیغی حالدا اقتصادی و مالی جهتدن چوخ گوجلو اولان و دولتدن دستک آلان جورابچی جمعی 6000 رأی توپلایا بیلمیشدی.
1322 نجی ایلین بهمن آییندا ایشه باشلایان 14 نجو مجلس¬ینه اؤز مرتجع¬لیگی ایله ایران تاریخینده ایز قویموش سید ضیا باشچی¬لیق ائدیردی. بؤیرک اکثریتی شاه¬پرست¬لردن و ارتجاع قوّه¬لریندن عبارت اولان 14 نجو مجلسی دوکتور مصدق حقلی اولاراق «اوغرولار یوواسی» آدلاندیرمیشدی.
تبریز اهالی¬سی طرفیندن انتخاب اولموش سید جعفر پیشه¬وری¬نین اعتبارنامه¬سی اوّلجه¬دن دوزه¬لدیلمیش مختلف حیله و بهانه¬لرله ردّ ائدیلدی. ایران مجلس¬ینه آذربایجان¬دان ملّی روحلو، سؤزونو دئمگی باجاران جسارتلی انسان¬لارین یول تاپماسی همیشه مسأله اولموش و بو گون ده هله¬لیک مسأله اولاراق قالیر. 14 نجو مجلس طرفیندن قبول اولونماسینا باخمایاراق، سید جعفر پیشه¬وری اوستالیقلا مجلس¬ین تریبونوندان استفاده ائدیب بؤیوک منطقه سؤیکه¬نن سؤزلرینی دانیشدی. او سونرالار اؤزو بو حقده یازیردی: «بیلیردیم کی، مجلس کرسی¬لرینی غصب ائدن خاین¬لر ایله منیم سویوم بیر ارخه گئتمه¬یه¬جک و حس ائدیردیم کی، بو یول¬کسن¬لر دسته¬سی منیم آرالارینا گیرمگه آسانلیق¬لا راضی اولمایاجاق¬لار. اونا کؤره فرصتدن استفاده ائدیب سؤزلریمی دئدیم. منی 16 مین رأی ایله انتخاب ائدیب، مجلسه گؤندرن آذربایجان حلقی¬نین احتیاج¬لارینی ساییب سؤیله¬دیم، سؤزلریمی بؤیرک بیر دقت و درین بیر سکوت ایله ائشیدیب تصدیق ائتدی¬لر. لاکن بو تصدیق¬لر خیانت¬لرینی گیزلتمک اوچون قره بیر پرده¬دن باشقا بیر شئی دگیلدیر. فرصت ال¬لرینه دوشن کیمی ده بو «آذربایجانلی راحات اوتوران آداما بنزه¬میر، بونو بورادان اوزاقلاشدیرماق لازمدیر» دئیبب، اعتبارنامه¬یه تولکولره یاراشان آلچاقلیق ایله مخالفت ائتدی¬لر» [137، ص. 31].
1322نجی ایلین بهمن آییندا 14 نجو مجلس¬دن 16 مین تبریزلی¬نین رأیینی قازانماقلا آذربایجان¬دان انتخاب اولان سید جعفر پیشه¬وری کیمی بیر شخصیتین اوزاقلاشدیریلماسی آذربایجان¬داکی ملّی اویانمانی و خلقین اؤز آزادلیغی اوغروندا داها فعال حرکاتا قوشولماسینی سرعتلندیردی. بونو 1322 نجی ایلین بهمن آییندان 1324 نجو ایلین اورتالارینا کیمی قدر جنوبی آذربایجان¬ین دئمک اولار کی، هر یئرینده کئچیریلن فاصله¬سیز تظاهرات¬لار، میتینق¬لر و حتا آرا ـ سیرا دولت مأمورلارینا، پولیس و ژاندارم¬لارا گؤستریلن مقاومت (سراب، قره¬داغ، مرند، مراغا، مشکین و سایر شهرلرده) آچیق ـ آیدین گؤستریردی [137، ص. 31].
مرکزین آذربایجانا اؤگئی مناسبتی و فعال¬لاشان شوونیست سیاستی آذربایجان¬داکی حرکاتین استقامتینی داها آرتیق ملّی آزادلیغا دوغرو یؤنه¬لتدی. حقیقی وضعیت و ائله¬جه ده حزب توده رهبرلیگی¬نین بعضی عضولرینده پان¬ایرانیزم و شوونیست احوال ـ روحیه¬نین تظاهرلری آذربایجان خلقینه اؤز دردلرینه اؤزو علاج ائتمه¬سی احتیاجینی داها آرتیق گوندمه گتیرمیش اولدو. «قید ائتمک لازمدیر کی، حزب تودۀ ایران هئچ وقت آذربایجان¬دا رهبرلیک ائتمک مقامینا نایل اولا بیلمه¬میشدی. حتا اونون ان قدرتلی گون¬لرینده بئله آذربایجان خلقی حزب تودۀ ایران¬ین باشچی¬لارینا اعتناسیز اولوب، گؤستردیک¬لری ایش¬لره ده تنقیدی یاناشمیش¬لار. قید ائتدیگیمیز کیمی، بونون اساس سببی حزبین تهرانا باغلی اولماسی ایدی» [227، نومره 11، ص. 5]. حزب توده¬نین آذربایجان¬داکی تشکیلات¬لاری بورادا فعالیت گؤستردیک¬لری 3 ایل یاریم مدتینده (1321 نجی ایلدن 1324 نجو ایلین اورتالارینادک) آذربایجان¬داکی بوتون ملّی قوّه¬لری لازمی سویّه¬ده اؤز سیرالارینا جلب ائده بیلمه¬دی. بونون باشلیجا سببی یوخاریدا قید ائتدیگیمیز کیمی حزبین 1320 نجی ایلده قبول ائتدیگی موقتی مرامنامه¬ده و سونراکی قورولتای سندلرینده ایران¬دا یاشایان غیرفارس خلق¬لرین اؤز مقدراتینی حلّ ائتمک حقوقوندان بحث ائدیلمه¬مه¬سی، ملّی ظلمون کؤکونو کسمک یول¬لاری¬نین واقعی گؤستریلمه¬مه¬سی ایله باغلی ایدی.
آذربایجان او دورده زراعت اؤلکه¬سی ایدی. اهالی¬نین بؤیرک اکثریتی زراعت ایله مشغول اولوردو. تورپاق¬سیز و آز تورپاق¬لی کندلی¬لره مالک¬لر، دولت مأمورلاری طرفیندن ائدیلن ظلم و اؤزباشینالیق، چوخ سایلی بهره¬لر آذربایجان کندلی¬سینی طاقتدن سالیب، دیلنچی¬لشدیرمیشدی. زراعت مسأله¬سی حزب توده¬نین پروقرام سندلرینده چوخ اؤته¬ری قید اولوندوغوندان، گنیش کندلی کوتله¬سی¬نین اکثریتی مبارزه¬دن کناردا قالیردی.
1320 – 1324 نجو ایل¬لرده ایران¬دا غیرفارس خلق¬لرین، او جمله¬دن آذربایجانلی¬لارین رژیم علیهینه مبارزه¬سینده دیل مسأله¬سی اهمیتلی یئر توتوردو. بو اراضی¬ده یاشایان خلق¬لر رژیمین آسیمیلاسیا سیاستینه قارشی اولماقلا یاناشی، آنا دیل¬لرینده مکتوب، مطبوعات و سایرین اولماماسی، ملّی دیل¬لرین حاکم طبقه طرفیندن قصداً و پلانلی شکیلده سیخیشدیریلیب آرادان آپاریلماسی ایله ده باریشا بیلمیردی¬لر. بو مسأله طبقاتی منسوبیتدن، دنیاگؤروشوندن، جامعه¬ده توتدوغو موضعدن آسیلی اولمایاراق آذربایجان¬داکی بوتون ملّی قوّه¬لری بیر جبهه¬ده بیرلشدیریردی. حزب توده¬نین پروقرامیندا بو مهم هدفین نظره آلینماماسی و اوسته¬لیک حزبین رهبرلیگی سیراسیندا غیرفارس خلق¬لرین ملّی ایستک¬لری علیهینه چیخماق جهد¬لری کوتله¬نی تکجه حزب توده¬دن یوخ، رژیم علیهینه واحد مبارزه جبهه¬سینده بیرلشدیرمکدن ده اوزاقلاشدیریردی. «.. بیزیم ملّی حرکات یاخین¬لاشان گون¬لرده خلیل ملکی، دوکتور جودت، علی امیرخیزی، آرداشس آوانسیان، احمد اصفهانی و غیرلری¬نین جدّی اولاراق مرکزپرست اولمالاری حزب تودۀ ایران¬ی آذربایجان¬دا تمامیله گؤزدن سالمیشدی» [227، نومره 11، ص. 5].
حزب توده جنوبی آذربایجان¬دا، اونون مرکزی شهری تبریزده یارادیلارکن یئرلی اهالی¬نین تانیمادیغی تهران¬دان گلمیش آدام¬لار، او جمله¬دن ملیتچی ارمنی آرداشس آوانسیان حزبین تبریز کومیته¬سینده رهبر وظیفه¬یه تعیین ائدیلمیشدی. دیندار و مسلمانچی¬لیقدا رادیکال اولان بیر شهرده خلقی آزادلیغا آپارماق نیّتینده اولان بیر حزبین باشیندا مسیحی ارمنی¬نین دایانماسی «توده»نین آذربایجان¬داکی گله¬جک فعالیتی اوچون میدانی دارالتی. هم ده اهالی¬سی¬نین یوزده هشتاددان چوخو او زمان کندلی¬لردن عبارت اولان جنوبی آذربایجان¬دا کوتله¬نی آرخاسیندا آپارماق ایسته¬ین حزب توده¬نین مرامنامه¬سینده و رهبر سندلرینده زراعت مسأله¬سی، خصوصاً آذربایجان کندلی اوچون ماراق دوغوران تورپاق اصلاحاتی¬نین اولماماسی حزب توده¬نین کوتله ایچری¬سینده محبوبلاشماسینا امکان وئرمه¬دی. آذربایجان¬دا آذربایجان خلقی¬نین ایستک و آرزولارینا، اونون سیاسی، ملّی، اقتصادی و مدنی طلب¬لرینی نظره آلان، خلقین مبارزه¬سینده اساس استقامتی بو هدف¬لره چئویرمگی باجاران اؤندر مرکزه ـ حزبه احتیاج آیدین دویولوردو. ایران زحمتکش¬لری¬نین اراده¬سینی تمثیل ائتمک ادعاسیندا اولان حزب توده¬نین پروقرامیندا چوخ¬ملّت¬لی اؤلکه اولان ایران اوچون ملّت¬لرین حقوق برابرلیگی و اؤز مقدراتینی تعیین ائتمکده سربست¬لیک اختیاراتی¬نین اوزه¬ریندن سکوتلا کئچمک باغیشلانماز سهو ایدی. بو مسأله حزب توده سیرالارینا داخل اولموش 50 مین¬دن چوخ آذربایجانلینی و اونلارین آوانقارد دسته¬سینی ناراحات ائتمگه بیلمزدی. ملّی مسأله¬نی «بین¬المللچی¬لیک» و «بوتون اؤلکه¬لرین پرولتارلاری بیرلشین!» کیمی بالشویک شعاری¬نین کؤلگه¬سینده هضم ائدن حزب توده و اونون رهبرلیگینده حاکم ملّتچی¬لیگه رواج وئرن آدام¬لارین خط حرکتی آذربایجان¬داکی ملّی قوّه¬لری عموم¬خلق مبارزه¬سیندن اوزاقلاشدیریردی. «1320 نجی ایلدن 1324 نجو ایله¬دک دوام ائدن کشمکش¬لی، مرکّب و نتیجه¬سیز مبارزه آذربایجان آزادیخواه¬لارینی یوردوغو حالدا، اونلارا واحد بیر تشکیلاتین ضروریتینی حس ائتدیرمیشدی» [39، ص. 26].
آمریکا و انگلستان¬ین ایران¬داکی نظامی قوّه¬لری¬نین سونگوسونه سؤیکه¬نن محمدرضا شاه و اونون رژیمی 1322 نجی ایلین پاییزیندان باشلایاراق اؤلکه¬ده¬کی خلق حرکاتینا قارشی داها امان¬سیز اولدو. پولیس و ژاندارم قوّه¬لری¬نین زوراکی¬لیغی و اؤزباشینالیغی آذربایجان¬دا گنیش وسعت آلدی.
آذربایجان¬داکی ملّی ـ آزادلیق حرکاتینی شوروی ایله باغلایان آمریکا بو حرکاتداکی دموکراتیک، ملّی طلب¬لره گؤز یوموردو. 1321 نجی ایل آتلانتیک منشورونو امضالایان، خلق¬لرین حقوق و آزادلیق¬لارینا طرفدار چیخان، دنیانین متمدن دولت¬لرینی بو منشورداکی پرنسیپ¬لره قوشولماغا چاغیران آمریکا و انگلستان¬ین ایران¬داکی نظامی ـ کشفیات قوّه¬لری واسطه¬سی ایله شاه رژیمینی مدافعه ائتمه¬سی و 1324 نجو ایل «21 آذر» حادثه¬لرینه شاه قوّه¬لرینی دستک¬لمه¬سی همین دولت¬لرین او زمانکی سیاستی¬نین قره لکه¬لری¬دیر.
1322 -1323 نجو ایل¬لرده بوتون ایران¬دا ارتجاعین فعال¬لاشماسیندا، دموکراتیک و ملّی قوّه¬لره قارشی زور ایشلتمه¬سینده جنوبی آذربایجان دا کناردا قالمامیشدی. بو دورده آذربایجان¬دا، خصوصاً آذربایجان کندلرینده دولت نماینده¬لری، یئرلی خان¬لار و مالک¬لرله یوخسول و اورتاباب کوتله آراسیندا مناسبت¬لر کسکین حدّه چاتمیشدی. ژاندارم قوّه¬لری¬نین اؤزباشینالیغی آذربایجان کندلی¬سی ایله یاناشی گنیش کوتله¬نی جانا گتیرمیش و اونلارین رژیم علیهینه غضب و نفرتینی آرتیرمیشدی. همین دورده آذربایجان¬داکی وضعیتین جانلی شاهدلریندن بیری یازیر کی: «ایران ارتجاعی¬نین بوتون ایران¬دا، خصوصاً آذربایجان¬دا آزادلیق سئوه¬ر قوّه¬لره قارشی گنیش مقیاسلی هجومو اولدو. مترقی تشکیلات و کلوب¬لارا باسقین ائدیلدی، اؤلن¬لرین و یارالانان¬لارین سایی آرتدی. بو واقعیت¬لری همین دوره عاید ایران¬دا چیخان «رهبر»، «خاورنو»، «ظفر»، «مردم» غزئت¬لری اعتراف ائدیرلر. 1323 نجو ایل اسفندین 25 ده تبریز و بوتون آذربایجان¬دا ارتجاعین آزغین¬لیغینا قارشی اعتراض گونو اعلان اولوندو» [15، ص. 55].
آذربایجان¬دا ضدیت¬لرین چولغالاشدیغی و خلقده دؤزوم و صبرین توکندیگی بئله بیر آغیر شرایطده حزب توده آذربایجان¬داکی ملّی و وطن¬پرور قوّه¬لرین اکثر حصّه¬سینی اؤز آرخاسینجا آپارا بیلمه¬دی و اونلاری واحد جبهه¬ده بیرلشدیرمگه نایل اولمادی. بونون مهم سبب¬لریندن بیری و بلکه ده باشلیجاسی حزب توده رهبرلیگی¬نین آذربایجان محیطینده گنیش خلق کوتله¬سی¬نین عمده آرزو و طلب¬لری ایله یاخیندان تانیش اولماماسی، آذربایجان تشکیلات¬لارینا تهران¬دان گؤندریلمیش «کومیسارلارین» باشچی¬لیق ائتمه¬سی ایدی. حزب توده یاراندیغی گوندن اونون رهبرلیگینده و آپاریجی ایش¬لرینده ائله آدام¬لار وار ایدی کی، اونلار «پرولتار بین¬المللچی¬لیگی» شعاری آرخاسیندا آذربایجانلی¬لارین و غیرفارس خلق¬لرین ملّی حقوق و حق¬لرینه بیگانه¬لیک گؤستریر، یئری گلدیکده اونلاری ملّتچی¬لیکده اتهام ائدیردی¬لر. بو حقده چوخ سایلی واقعیت¬لر حزب توده¬نین مطبوعاتیندا، آیری ـ آیری رهبر خادم¬لرین چیخیش¬لاریندا و یازی¬لاریندا سس¬لندیریلیردی. ملّی¬لیک بین¬المللچی¬لیگه دشمن ایده کیمی قیمتلندیریلیردی. 1324 – 1325 نجی ایل¬لرده حلّ¬ائدیجی دورده حزب توده رهبرلیگی باشلیجا هدفه یؤنه¬لن استقامتی معیّن¬لشدیرمکده، اؤلکه¬ده¬کی اوضاع و احوالی دوزگون قیمتلندیرمکده یکدل دگیلدی. 1325 نجی ایلده قوام¬السلطنه کیمی مرتجع بیر حکومتده وزارت پست¬لارینی توتماق حزب توده رهبرلیگی¬نین باغیشلانماز گناهی ایدی. قوام حکومتی¬نین ماهیّتینی بیله ـ بیله اونون حکومت کابینه¬سینه داخل اولماغا راضی¬لیق وئرمک خیانت حدّینه یوکسه¬لن بیر عمل ایدی. حزب توده¬نین سیرالاریندا توپلانمیش ساغلام و ساوادلی آدام¬لارین فیکیر و ملاحظه¬لرینه چوخ وقت لاقید یاناشیلیردی. ملّی دوشونجه¬یه سؤیکنمک عوضینه «یولداش¬لارین» بزه¬کلی مصلحت و گؤستریش¬لرینه سؤزسوز عمل ائتمک حزب توده رهبرلیگی¬نین فاجعه¬سی ایدی. بو وضغیت حزب توده¬نی تکجه ملّی اوجقارلاردا یوخ، ائله مرکزده ده مسأله و سارسینتی¬لارلا اوزلشدیریردی، اونو افلاسا آپاریردی.
محض بو وضعیت و بونونلا باغلی باشقا عامل¬لر آذربایجان¬داکی ملّی و وطن¬پرور قوّه¬لرین حزب توده اطرافیندا کوتله¬وی شکیلده بیرلشمک، اونا رغبت بسلمک میلی¬نین آرتماسینا مانع اولوردو. همین دورده سید جعفر پیشه¬وری حزب توده¬ده دموکراتیک روحون اولماماسیندان، سولچولوق دوشونجه¬سی¬نین اونو بورودوگوندن و خلقی اؤز آرخاسینجا آپارماق امکانیندان اوزاق دوشدوگدن ناراحات اولوب، شکایت¬له¬نیردی. حزب توده¬نین یارادیلماسیندا، اونون ایلک دور فعالیتینده بؤیوک زحمتی، تشکیلاتچی¬لیغی اولموش سید جعفر پیشه¬وری، اونون سلاحداش¬لاری حزبین خط¬حرکتینده¬کی اگینتی و قصورلاری گؤروب اونو آذربایجان خلقی¬نین دردلرینه علاج ائده بیلمه¬یه¬جگینی یقین¬لشدیردیکدن سونرا آذربایجان¬دا فعالیت گؤسترن «آذربایجان جمعیتی»، «دموکراسی اوجاغی»، «آزادلیق جبهه¬سی»، »ضدفاشیست جمعیت»، «کارگر و زحمتکش¬لرین اتحادیه¬سی» و سایر تشکیلات و جمعیت¬لرده فعالیت گؤسترن ملّی قوّه¬لرین قاباقجیل دسته¬لرینه منسوب اولان آدام¬لاری دا دوشوندوروردو. آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارادیلماسی ایده¬سینی خارجین قویروغونا باغلاماق ایسته¬ین¬لرین ان بؤیوک تحریف و قباحتی اوندادیر کی، اونلار همین دورده آذربایجان¬داکی رئال وضعیتی، بوراداکی انسان¬لارین آرزو و ایستک¬لرینی کؤلگه¬ده قویوب، تأثیرائدیجی عامل¬لری حلّ ائدیجی سبب کیمی گؤسترمگه چالیشیرلار. آذربایجان دموکرات فرقه¬سینه و «21 آذر»ه آچیق دشمن مناسبت بسله¬ین¬لرله یاناشی، بعضی مؤلف¬لر باش وئرن¬لرین تام مضمونونو دوزگون قیمت¬لندیره بیلمه¬دیک¬لریندن، جدّی یانلیش¬لارا یول وئریرلر. البته حزب توده کیمی، آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارانماسیندا و فعالیتینده، ائله¬جه ده آذربایجان ملّی حکومتی¬نین مغلوبیتینده شوروی¬نین «بارماغینی» انکار ائتمک اولماز (بونو چوخ¬سایلی سندلر ده ثبوت ائدیر). لاکن 1324 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبداکی ملّی آزادلیق حرکاتینی بوتؤولوکده شوروی¬نین آدینا چیخماق، اوراداکی حادثه¬لرین آنجاق خارجی «نسخه» ایله یاراندیغینی سؤیلمک ان آزی انصاف¬سیزلیق¬دیر، حرکاتدا خلقین رولونو انکار ائتمگه گؤستریلن یئرسیز جهددیر.
سون ایل¬لرده تاریخچی عالم جمیل حسنلی¬نین آرشیو سندلری اساسیندا یازیلمیش اثرلری، ائله¬جه ده آذربایجان¬دا، ایران¬دا، آمریکا و غربی اوروپا اؤلکه¬لرینده چاپ اولونموش کتاب¬لار، سندلر توپلوسو، خاطره و یازی¬لار 1324 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬داکی خلق حرکاتی¬نین ماهیّتینی و حرکت¬وئریجی قوّه¬لرین منبعینی دوزگون معیّن¬لشدیرمکده و کؤلگه¬لی مسأله¬لری آیدین¬لاشدیرماقدا بو موضوع ایله مشغول اولان تدقیقاتچی¬لارا، او جمله¬دن بیزه اهمیتلی یاردیم گؤسترمیشدیر.


آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یاراناسی عرفه¬سینده
آذربایجان¬دا اجتماعی ـ اقتصادی وضعیت

20 نجی ایل¬لرین اورتالاریندا جنوبی آذربایجان¬دا ملّی روحلو، آیدین مراملی، مختلف طبقه¬لری، فرقلی باخیش¬لاری اؤز سیراسینا توپلاماغی باجاران کوتله¬نی واحد هدفه یؤنه¬لتمک قابلیتینده اولان بیر تشکیلاتا بؤیوک احتیاج دویولوردو. نه حزب توده، نه ده یوخاریدا آدلارینی چکدیگیمیز جمعیت¬لر، تشکیلات و بیرلیک¬لر بو احتیاجی یئته¬رینجه تأمین ائده بیلمیردی¬لر. اؤلکه واقعی اولاراق ایکی یول آیریجیندا قالمیشدی. سید جعفر پیشه¬وری¬نین دئدیگی کیمی: «یا موجود وضعیتله راضی¬لاشیب شرط¬سیز اولاراق ارتجاعا تسلیم اولماق، یا دا خلقین ناراضی¬لیغینی و مبارزه روحیه¬سینی نظره آلیب، اونلاری تشکیلاتلاندیریب، ارتجاع قوّه¬لرینه قارشی سفربر (بسیج) ائتمک لازم ایدی. اوچونجو یول یوخ ایدی! 1320 نجی ایلدن 1324 نجو ایلین پاییزینادک کشمکش¬لی، مرکّب و نتیجه¬سیز مبارزه آذربایجان آزادیخواه¬لارینی یوردوغو حالدا، اونلارا واحد بیر تشکیلاتین ضروریتینی حس ائتدیرمیشدی» [39، ص. 26]. آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارانماسی عرفه¬سینده آذربایجان¬دا تکجه اقتصادی وضعیت دگیل، سیاسی دوروم دا بیر چوخ جهتدن آغیر و مرکّب ایدی. 1324 نجو ایلین اکین موسمینده چکیرتگه¬لرین گؤرونمه¬میش شکیلده اکین ساحه¬لرینه هجومو و نتیجه¬ده حاصل اولاجاق تاخیلین و دیگر دنلی بیکی¬لرین زوالا معروض قالماسی تاخیل جهتدن اون¬سوز دا کورلوق چکن آذربایجان اهالی¬سینی داها آغیر امتحانا چکدی. آذربایجانا اوز وئرمیش گؤزله¬نیلمز طبیعی فلاکت تهرانی نه اینکه ناراحات ائتمیردی، عکسینه، آذربایجان¬دا آجلیق و قیت¬لیغی شدتلندیرمک اوچون مرکز بوتون واسطه¬لردن استفاده ائدیردی. بو حقده دولتین آدینا عنوانلانمیش چوخلو سای¬دا شکایت و عریضه¬لر مرکزی حکومت طرفیندن تبریزه گلمیش سرلشکر جهانبانی¬نین باشچی¬لیق ائتدیگی نماینده هیأتینه تقدیم اولونموشدو [266، ص. 63]. خام¬مالین و تکنیکی آوادانلیغین گتیریلمه¬سینه صنعی مانع¬لر تبریز، اورمیه، میانداب، خوی، اردبیل و سایر شهرلرده¬کی صنایع مؤسسه¬لری¬نین و کارگاه¬لارین باغلانماسینا سبب اولور و یا تام گوجو ایله ایشله¬یه بیلمه¬سینه امکان وئرمیردی. «پشمینه»، «بوستان»، «شایان» کیمی توخوجولوق کرخانالاری، «ایران گون ـ دری کرخاناسی» استحصالی دایاندیرماق مجبوریتینده قالدی. همین دورده آذربایجان¬ین استانداری اولموش داور 1324 نجو ایلین اردیبهشت¬ینده تهران¬دا کئچیریلن مطبوعاتی کونفرانسیندا اعتراف ائتمگه مجبور اولموشدو کی، «اقتصادی بحران و ایش¬سیزلیگین باش وئرمه¬سی ایله علاقه¬دار آذربایجان کرخانالارینا حکومت قطعی فیکیر وئرمه¬دی. عملی طرح¬لر حاضرلانیب تهرانا گؤندریلسه ده، تأسف¬لر اولسون کی، هئچ بیر جواب وئریلمه¬دی» [198، 14 اردیبهشت 1324].
1324 نجو ایلین باهاریندا محمدرضا شاه¬ین دستگی ایله نخست وزیر وظیفه¬سینه گلمیش محسن صدر (صدرالاشراف) اؤز کابینه عضولری ایله بیرلیکده شاه¬ین قصرینده تشکیل اولونموش گؤروشده اشتراک ائتمیش، آذربایجان¬داکی وضعیت خصوصی مذاکره اولموشدور [99، صص. 145 – 148]. بو گؤروشده آذربایجان¬داکی سیاسی دوروما قارشی تدبیرلر پاکتی حاضرلانمیشدی. بو تدبیرلردن بیرینجی¬سی بو اولدو کی، آذربایجان خلقینه قارشی غدّارلیغی و شوونیست احوال ـ روحیه¬سی ایله فرقله¬نن محتشمی تبریزه استاندار تعیین ائدیلدی. محتشمی¬نین تبریزه گلیشی ایله علاقه¬دار تبریزده و آذربایجان¬ین دیگر یئرلرینده سیاسی وضعیت داها دا کسکین¬لشدی. دولت مأمورلاری¬نین، ژاندارم و پولیس قوّه¬لری¬نین آزادلیق ایسته¬ین ملّی قوّه¬لره قارشی زوراکی¬لیق و اؤزباشینالیغی حدّینی آشدی.
قاجارلار حاکمیتی دورونده ایران¬ین سای ـ سئچمه ولایت¬لری تبریز، اورمیه، اردبیل و سایر، پهلوی خاندانی دورونده مملکتین هر جهتدن گئری قالمیش اوجقارلارینا چئوریلمیشدی. ایران¬ین مرکز شهرلرینده دمیر و شوسه یول¬لاری، تونل¬لر، بندرلر ـ بونلار هامیسی آذربایجان¬دان ایش دالینجا جنوبا اوز توتان¬لارین آغیر زحمت و امگی ایله سالینمیش، تکمیل¬لشمیش و استفاده¬یه حاضر وضعیته گتیریلمیشدی. مرحوم میرزا کوچک خان دئمیش «تهران آباد اولماق اوچون بوتون ایران برباد ائدیلمیشدی» [137، ص. 34]. پهلوی حاکمیتی دورونده جنوبی آذربایجان¬داکی وضعیتی اوره¬ک آغریسی ایله تصویر ائدن سید جعفر پیشه¬وری «بیزی اؤز حالیمیزا قویسون¬لار» آدلی مقاله¬سینده یازیردی: «آذربایجان تهران¬دان بیر شئی ایسته¬ییر: اونو حالینا قویسون¬لار کفایتدیر. اونا امکان وئرسه¬لر، اؤز الی ایله اؤز ایش¬لرینی اداره ائتسین، بسدیر. تهران بیزی فلک و متل ائتمیشدیر. گؤز آچماغا یول وئرمیر. خیردا ایش گؤرمک ایسته¬سک نفسیمیزی کسیر، ال ـ قولوموزو باغلاییر. هر گون بیر اوغرونو استاندار، فرماندار عنوانی آلتیندا بؤیوک بیر چمدان وئریب اوستوموزه گؤندریر. تازا و ایتی بیر اولگوج ایله مین دفعه¬لرله قیرخیلمیش باشیمیزی قیرخماقدان اوتانمیرلار» [137، ص. 77].
1324 نجو ایلین باهاریندا و یاییندا جنوبی آذربایجان¬دا اجتماعی ـ سیاسی و اقتصادی وضعیتین آغیرلاشدیغی، یئنی چتین¬لیک¬لرین گون¬به¬گون اورتایا چیخدیغی بیر زماندا آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارادیلماسینا قارشی حزب توده رهبرلیگی¬نین بعضی دایره¬لرینده یارانان قیسقانجلیق موجود وضعی داها دا مرکّب¬لشدیریردی. حزب توده¬نین، آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارانماسینا ایلک گون¬لرده مناسبتینی عکس ائتدیرن معلومات¬لارین بیرینده اوخویوروق: «جنوبی آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارانماسی استقامتینده آپاریلان ایش¬لردن تهران توده¬چی¬لری خبر توتموشدولار.اونلار بوتون واسطه¬لرله بو ایشی پوزماغاچالیشیردی¬لار. مردادین اورتالاریندا حزب توده رهبرلریندن آرداشس آوانئسیان، علی امیرخیزی و حسین نوری (فلسطین منشاءلی یهودی ـ ج. ح.) تبریزه گلدی¬لر. باش کونسول¬لا گؤروشده آوانئسیان بیلدیردی کی، حزب توده مرکزی کومیته¬سی¬نین فیکرینجه، کند یئرلرینده مالک¬لره قارشی فعال چیخیش ائتمگین وقتی آرتیق چاتمیشدی. بیر نئچه گوندن سونرا تهران¬دان گلمیش توده¬چی¬لر حزب توده¬نین کندلی کومیته¬لری نماینده¬لری¬نین مشاوره¬سینی گئچیردی¬لر و زنگین طبقه¬یه قارشی چیخیش ائتمک باره¬ده گؤستریش وئردی¬لر» [18، ص. 110]. حزب توده¬نین تبریزه گلمیش رهبرلری طرفیندن وئریلمیش بو گؤستریشین یئرلرده¬کی رئال وضعیتله (کندلرده¬کی سیاسی و روحیه وضعیتله) هئچ جور تطبیق ائتمه¬مه¬سی بیر طرفده قالسین، فرقه¬نین یارادیلماسی عرفه¬سینده عمله گلن بیلن قاتماقاریشیق¬لیق، ثابت¬لیگین پوزولماسی دولته و ارتجاع قوّه¬لرینه فرقه¬نی قونداغینداجا بوغماغا گنیش امکان یارادیردی. آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارادیلماسی عرفه¬سینده سید جعفر پیشه¬وری¬نین بوتون یازی¬لاریندا و چیخیش¬لاریندا ثابت¬لیگین یارادیلماسی، قانون¬لارا رعایت اولونماسی، تحریک¬لره یول وئریلمه¬مه¬سی، ملّی قوّه¬لره تمکین¬لی و صبرلی حرکت ائتمک دؤنه ـ دؤنه توصیه اولونوردو [137، صص. 36 – 37]. بئله بیر شرایطده آذربایجانا گلمیش حزب توده نماینده¬لری¬نین خلقی یئرسیز عصیانا قالدیرماق و مجلس شورای ملّی¬نین (14 نجو مجلس) تریبونوندان حزب توده رهبری¬نین «قانا قان!» چاغریشی آذربایجان¬داکی سیاسی وضعیتی دشمنین خیرینه دگیشمگه امکان یارادیردی.
پیشه¬وری باشدا اولماقلا آذربایجان دموکرات فرقه¬سی منسوب¬لاری و فرقه¬نین یارادیلماسینی واجب سایان¬لار وار قوّه ایله تبریزده و آذربایجان¬دا ثابت¬لیگی قورویوب ساخلاماغا چالیشدیق¬لاری بیر وقتده حزب توده¬نین تبریزه گلمیش «کومیساری» ـ آرداشس آوانئسیان و علی امیرخیزی توده عضولری و فعال¬لاری اولان رضا رضوان و میر ابوالفضل هاشمی¬نین باشچی¬لیغی آلتیندا بیر دسته سولچو توده¬چی¬نی یئرلی مالک¬لر علیهینه میتینق تشکیل ائتمک اوچون لیقوان کندینه گؤندریر. لیقوانلی¬لار طرفیندن حمایت اولمایان سولچولار دؤیولوب، گئری قایتاریلیر. بونا جواب اولاراق توده¬چی «کومیسار»لار ایکی گون سونرا، 1324 نجو ایل مردادین 19 دا 100 نفرلیک بیر دسته ایله لیقوانا گلیب قانلی توققوشما تؤره¬دیرلر. نتیجه¬ده 3 نفر توده¬چی و 3 نفر لیقوانلی، او جمله¬دن 90 یاشلی وارلی آغ¬سققل حاجی احتشام، اونون بؤیوک اوغلو و نوکری قتله یئتیریلیر. حادثه¬دن استفاده ائدن «توده» عضولریندن بعضی¬لری تالان و اوغورلوغا ال آتماقدان دا چکینمیرلر. بو حقده موجود رسمی و باشقا یازی¬لاردان آیدین اولور کی، حاجی احتشام زنگین مالک اولسا دا، بیر سیرا مسأله¬لرده، او جمله¬دن شمال نفتی¬نین روس¬لارا وئریلمه¬سینده و 14 نجو مجلس سئچکی¬لرینده تهران¬داکی مرتجع¬لرین علیهینه اولان قطب¬دا دایانمیشدی. لیقوان¬داکی یئرسیز قانلی حادثه¬نی تؤره¬تمک¬له کفایت¬لنمه¬ین آوانسیان و امیرخیزی لیقوان¬دا هلاک اولان¬لارین دفنی ایله باغلی اعتراض علامتی اولاراق تبریزده بازار ـ دوکان¬ین باغلادیلماسینا و اهالی¬نین کوچه¬لره تؤکولمه¬سینه جهد ائتمیش¬لر [39]، [18، صص. 110 – 111].
لیقون¬داکی حادثه¬نی شیشیریب آز قالا بین¬الملل بیر ترورا چئویرمگه چالیشان تهران حاکم دایره¬لری حادثه¬نی تحقیق ائتمک اوچون سرتیب جهانبانی¬نین باشچی¬لیغی آلتیندا خصوصی بیر استنطاق کومیسیونونو تبریزه گؤندردی.
آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارانماسی عرفه¬سینده لیقوان کندینده نؤره¬دیلمیش قتل حادثه¬سی، غارت و تالان¬لار حزب توده¬یه، اونون تبریز تشکیلاتینا آغیر ضربه اولماقدان علاوه، اونون آذربایجان¬داکی فعالیتینه کؤلگه سالدی. لیقوان حادثه¬سیندن چوخ جدّی ناراحات اولان سید جعفر پیشه¬وری بو حادثه¬نی قیمتلندیره¬رکن گؤسترمیشدیر کی، خلقی کوتله¬وی ایش¬لره حاضرلایان بیر تشکیلاتین یوروش ائدیب، اورادا یارانمیش مسأله¬نی گوج ایله حلّ ائتمه¬سی دوزگون بیر سیاست دگیلدی. بو موجود مسأله¬نی حلّ ائتمک عوضبنه حزب توده اوچون یئنی مسأله¬لر اورتایا چیخارتمیشدی. لیقوان¬داکی قانلی حادثه¬نین اشتراکچی¬سی اولموش هاشمی 1381 نجی ایلده نشر ائتدیردیگی خاطره¬لرده سید جعفر پیشه¬وری¬یه استثناد ائده¬رک یازیر: «او، (پیشه¬وری) بو ایشده سردرود کومیته¬سینی گناهکار حساب ائدیب دئدی: بو ایشین بیزه هئچ بیر دخلی یوخدور. هاشمی و اونون «قویروق¬لاری» لیقوانا اینک آلوئرینه گئدیب بو حادثه¬نی قصداً تؤره¬تمیش¬لر» [171، صص. 34 – 35].
بئله¬لیک¬له تهران¬ین آذربایجان¬داکی مأمورلاری، یئرلی ارتجاع قوّه¬لری، توده¬نین یئرسیز و وقت¬سیز چاغریشینی اجرا ائتمک ایسته¬ین¬لر آذربایجان¬دا، خصوصاً تبریزده آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارادیلماسی¬نین قاباغینی آلماغا جهد ائتمیش¬لر. 1320 - 1324 نجو ایل¬لرده آذربایجان¬دا ملّی اویانیش، ساوادلی، مبارزه میدان¬لاریندا برکیمیش وطن¬پرور ضیالی¬لارین حرکاتا قوشولماغی شمالی آذربایجان¬دان شوروی اوردوسو سیراسیندا جنوبا گلن¬لرین معنوی قارداشلیق یاردیمی، ائله¬جه ده همین دورون تاریخی شرایطی ملّی مراملی یئنی سیاسی بیر تشکیلاتین ـ آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارادیلماسینا امکان و شرایط یاراتدی.


آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارادیلماسی

«آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین تشکیلی ایله آذربایجان خلقی¬نین انقلابی مبارزه تاریخینده یئنی بیر دور آچیلدی».
12 شهریور 1324 نجو ایل
آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین خلقه مراجعتیندن

آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارادیلماسی عرفه¬سینده اهالی¬نین آذربایجان¬داکی اجتماعی ـ اقتصادی وضعیتی¬نین آغیرلیغی، ایش¬سیزلیک، باهالیق، دولت مأمورلاری¬نین، خصوصاً امنیه قوّه¬لری¬نین زوراکی¬لیغی، اؤزباشینالیغی و یئرسیز تعقیب¬لری حقده شاها، نخست¬وزیره، مجلسه سای¬سیز ـ حساب¬سیز عریضه، شکایت و مراجعت¬لری جواب¬سیز قالیردی. «خلق نخست¬وزیر بیاتا مراجعت ائتمیشدی. نخست¬وزیر بیات ایسه بونون مقابلینده دئمیشدی: «من رادیو واسطه¬سی ایله خلقه مراجعت ائتمیشم. خلق عریضه و تلقراف واسطه¬سی ایله اؤزونه آرتیق زحمت وئرمه¬سین». سونراکی نخست¬وزیر صدر ایسه بیلدیرمیشدی: «بیر تلقراف اولماسین مین تلقراف اولسون، من بو کیمی بوش سؤزلره جواب بئله وئرمه¬یه¬جگم» [137، ص. 32].
بئله¬لیک¬له، 20 نجی ایل¬لرین اورتالاریندا جنوبی آذربایجان¬داکی اقتصادی و اجتماعی وضعیت، گؤروندوگو کیمی، حدّدن آرتیق آغیر و دؤزولمز ایدی. بئله بیر شرایطده یوخاریدا حقینده بحث ائتدیگیمیز تشکیلات و جمعیت¬لرده وطنین آزادلیق و قورتولوشو اوغروندا مبارزه آپاران¬لارین قاباقجیل دسته¬سی، خصوصاً آچیق فیکیرلی ضیالی¬لار رژیمه قارشی واحد و ملّی مراملی بیر تشکیلاتین یارادیلماسینا احتیاج دویوردولار. بو مقصدله شاه رژیمینه قارشی آغیر مبارزه یولو کئچمیش بیر نئچه نفر عمرونون 10 ایلینی شاه زندانیندا کئچیرمیش و همین ایل¬لرده تهران¬دا یاشایان سید جعفر پیشه¬وری ایله مصلحت¬لشمگه گئتدی¬لر. سید جعفر پیشه¬وری اؤزو بو حقده یازیر: «... خلقین الی ایله ایشه باشلاماق، خلقین یومروغونون گوجو ایله آزادلیغی تأمین ائتمک ـ بو شعارلا من تبریز آزادیخواه¬لاری¬نین تکلیفی اوزره تهران¬دان آذربایجانا حرکت ائتدیم» [137، ص. 32].
سید جعفر پیشه¬وری تهران¬داکی فعالیتی دورونده بورادا یاشایان آذربایجانچی قوّه¬لری «آژیر» غزئتی و یارادیجی¬لاریندان بیری اولدوغو «آزادلیق جبهه¬سی» اطرافینا توپلایا بیلمیشدی. تبریزله یاناشی تهران¬داکی آذربایجانچی دسته ده موجود شرایطده چیخیش یولونو خلقی واحد هدفه یؤنه¬لده بیلن ملّی مراملی یئنی بیر تشکیلاتین یارانماسیندا گؤروردو [92]. هله 1322 نجی ایلین پاییزیندا 14 نجو مجلس¬ین انتخاباتیندا تبریزدن کاندیدا اولان پیشه¬وری بیر نئچه دفعه آذربایجانا گلمیش و دئمک اولار کی، آذربایجانی باشدان ـ ایاغا گزمیش، اؤلکه¬نین و خلقین احتیاج¬لاری ایله یاخیندان تانیش اولموشدو. او، «قصر قاجار» زندانیندا یاتاندا دا، کاشان¬دا سورگونده اولاندا دا، تهران¬دا یاشایاندا دا هئچ وقت آذربایجان¬لا علاقه¬سینی کسمه¬دیگینی اؤز یازی و خاطره¬لرینده دؤنه ـ دؤنه قید ائدیر.
آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارادیلماسی عرفه¬سینده تبریزله یاناشی اورمیه، اردبیل، سراب، خالخال، زنجان، مرند، خوی، مراغا، اهر و دیگر بؤلگه¬لرده اولان سید جعفر پیشه¬وری یئرلرده¬کی سیاسی وضعیتله، خلقین گذرانی، ایستک و آرزوسو ایله بیر داها یاخیندان تانیش اولدوغوندان سونرا تشکیلاتلانمانین مبارزه¬نین گوندمینده دوردوغونا شبهه ائتمه¬دی. او، تاریخین وئردیگی فرصتدن دوزگون و باجاریقلا استفاده ائتمگین اهمیتینی قید ائده¬رک «آیری بیر یول یوخدور» آدلی مقاله¬سینده یازیردی کی، «فرصتدن استفاده ائده بیلمک اؤزو بؤیوک استعداد و لیاقت ایسته¬ییر. بیز فرصتی الدن وئرمگه راضی اولا بیلمه¬ریک» [92، ص. 219]. زمان، مکان و تاریخی شرایطین وئردیگی امکاندان استفاده ائدن جنوبی آذربایجان¬داکی ملّی قوّه¬لر 1324 نجو ایل شهریورین 12 ده آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یاراندیغینی «آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین مراجعتنامه¬سی» آدلی تاریخی سندله بیان ائتدی¬لر [137، صص. 1- 12].
آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارانماسی و ملّی حکومت¬ین قورولماسینی شرح ائتمزدن اوّل، 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬داکی خلق حرکاتی ایله باغلی شوروی عاملی اوزه¬رینده دایانماق ضروری و قاچیلمازدیر.
ایکینجی جهان ساواشی باشلاندیغی زماندان (شهریور 1318) اعتباراً بالتیک¬یانی اؤلکه¬لر، ائله¬جه ده «بؤلونموش خلق¬لر»ین طالعی بهانه ائدیله¬رک غربی بلاروس، غربی اوکراین و بسارابی ضبط ائدیلدیکدن سونرا (سونونجو موافق جمهوری¬لرینه بیرلشدیریلدی) استالین¬ین اشغالچی نقشه¬لرینده نوبتی هدف کیمی جنوبی آذربایجان خصوصی یئرلردن بیرینی توتوردو. ایران¬داکی شوروی جاسوس¬لاری بوراداکی وضعیت حقینده لازمی معلوماتی وقت¬آشیری مسکو شهرینه چاتدیریردی. استالین جنوبدا اؤز ملّی، انسانی حقوق¬لاری اوغروندا مبارزه¬یه قاتیلماق اوچون حاضر اولان اجتماعی ـ سیاسی قوّه¬لرین موجودلوغوندان خبردار ایدی. اونو معلوماتلاندیرماقدا میر جعفر باقروف¬ون خصوصی رولو قید اولونمالی¬دیر.
شوروی اوردوسونون ایران¬ین شمالینا داخل اولماسی، رضا شاه¬ین حاکمیتدن گئتمه¬سی، جنوبی آذربایجان¬داکی وطن¬پرور ضیالی¬لارین ملّی دیرچه¬لیش یولوندا فعالیته باشلاماسی، عین زماندا شمالداکی قارداش¬لارلا، هموطن¬لرله یاخین¬لیغا جان آتماسی و بونا گوجلو میلین اولماسی (ایران¬داکی شوروی عاملی آرتیق بونا منسوب شرایط یارادیردی) استالین¬ین جنوب حقینده دوشونولموش گیزلی نقشه¬لرینه تام جواب وئریردی. قیزیل اوردونون ایرانا یئریدیلمه¬سی ایله عین زماندا استالین طرفیندن او وقتکی شوروی آذربایجان¬ی، میر حعفر باقروف باشدا اولماقلا اونون رهبر حزب و دولت ایشچی¬لری، ضیالی¬لاری، نظامی قوللوقچولاری و سایر اوزه¬رینه فوق¬العاده و صلاحیتلی بیر مأموریت ـ جنوبی آذربایجان¬دا ملّی ـ مدنی و سیاسی دیرچه¬لیشه یاردیم وظیفه¬سی ده قویولدو. 1320 نجی ایل مهرین 20 سیندن تبریزده آذری تورکجه¬سینده «وطن یولوندا»، اورمیه¬ده ایسه «قیزیل عسگر» غزئت¬لری نشره باشلادی (رسماً هر ایکی غزئت شوروی اوردوسونداکی آذربایجانلی افسر و عسگرلر، اصلینده ایسه محض عرب الفباسیندا اولماقلا یئرلی اهالی اوچون نظرده توتولموشدو). تقریباً عین وقتده (مهرین آخرلاریندا) آذربایجان اوپرا و بالت تئاتری¬نین و مختلف موسیقی دسته¬لری¬نین قاسترول¬لاری و هر بیری ملّی حسّ¬لره گوجلو تکان وئرن بو کیمی اونلارلا دیگر تدبیرلر ملّی اویانیشدا مهم رول اوینامیشدیر. یوخاریدا آدی چکیلن «آذربایجان» غزئتینه گؤستریلن یاردیم، ملّی روحلو ضیالی¬لارین تشویق اولونماسی، گنج یازیچی¬لارین استقامتلندیریلمه¬سی و سایر، آذربایجان¬ین جنوبو اوچون او زمان سون درجه اهمیتلی تشبث¬لر ایدی. بو ایش¬لر آذربایجان¬دا سید جعفر پیشه¬وری¬نین باشچی¬لیغی ایله اشاغیدا قید ائدیله¬جک آذربایجان ملّی حکومت¬ین یارادیلماسیندان (21 آذر 1324 نجو ایل) سونرا داها گنیش وسعت آلمیشدی.
1324 نجو ایلین یاییندا جنوبی آذربایجان¬دا ملّی فرقه¬نین یارادیلماسی ضرورتی میدانا گلدیکده بو ایش بیر «... نئچه کاندیدا ایچری¬سیندن سید جعفر پیشه¬وری¬یه حواله ائدیلدی. مسأله ایله باغلی او، مرداد آییندا باکی¬دا اولموش، بورادا تشکیلاتین آدی و مرامنامه¬سی لایحه¬سی¬نین مذاکره¬سی کئچیریلمیش و بگنیلمیشدی». [18، ص. 104]. آرشیو سندلرینده¬کی یازی¬لارا اینانساق، قارداشلیق باخیمیندان بونا طبیعی باخماق اولار، لاکن پرده آرخاسیندا کرملین جنوبا نسبت بزه¬ک¬لی دوشونجه¬لری مقابلینده بو مصلحت¬لشمه¬ده¬کی یانلیش¬لیق خصوصی قید اولونمالی¬دیر.
شوروی آذربایجانی واسطه¬چی اولماقلا شوروی¬نین یاردیمی ایله جنوبی آذربایجان¬دا فوق¬العاده مهم حادثه¬لره حاضرلیق ایش¬لری گئدیردی. او زمانکی شرایطده جنوبدا ملّی آزادلیق حرکاتی¬نین زیروه¬سینه دوغرو یولدا شوروی¬نین یاردیمیندان و شمالداکی شورا رهبرلیگی¬نین مصلحت¬لریندن ـ زمانین و طالعین وئردیگی نادر شانسدان استفاده اولونماسی، شک¬سیز، مقبول حرکت ایدی. بیر ده اونا گؤره مقبول ایدی کی، بوتون مصلحت¬لشمه¬لر و یاردیم¬لار جنوبلولارا دوست ـ دوغما اولان شمال¬لی هموطن¬لرین الی ایله ائدیلیردی. تمناسیز ائدیلن بو قارداش یاردیم¬لاریندان امتناع اؤزو بؤیوک و باغیشلانماز یانلیش¬لیق اولاردی. بونونلا یاناشی، خصوصی وورغولانمالی¬دیر کی، شوروی¬نین حرکاتی اؤز ایسته¬دیگی مجرایا یؤنه¬لتمک جهدلرینه باخمایاراق، 1320 – 1325 نجی ایل¬لرحرکاتی جنوبی آذربایجان¬ین اؤز اجتماعی ـ سیاسی زمینه¬سینده یارانیب انکشاف ائتمیش و حرکاتین رهبری سید جعفر پیشه¬وری اوّلدن آخره¬دک اؤز مستقل¬لیگینی چوخ چتین¬لیک¬له ده اولسا، قورویوب ساخلاماغا چالیشمیشدی. سید جعفر پیشه¬وری ده بعضاً «مصلحت و گؤروش¬لری» قبول ائدیب، لاکن، اؤز دوشونجه¬سی ایله حرکت ائتمگی داها اوستون توتوب. بو حال شوروی رهبرلیگینه بللی اولدوغوندان او، تضییق¬لره معروض قالیر و چوخ وقت ایزله¬نیلیردی. خسرو معتضد اؤزونون «شاه اوردوسونون اوره¬گی» «قلب ارتش شاه» کتابیندا 1324 – 1325 نجی ایل¬لرده سید جعفر پیشه¬وری ایله ایشله¬ین¬لرین اعتراف¬لارینا اساسلانیب یازیر کی، «... تبریزده¬کی شوروی کونسولو کراسنیک جناب¬لاری¬نین گؤستریشی ایله شوروی خفیه¬سی¬نین تبریزده¬کی نماینده¬سی واسطه¬سی ایله پیشه¬وری¬نین ایش اوتاغینا و ائوینه مخفی سس یازان دستگاه (ضبط صوت) قویولموشدور. پیشه¬وری اؤزه بونو حسّ ائتدیگیندن بعضی جدّی و حساس صحبت¬لری اؤز همکارلاری ایله یا کاغاذ اوزه¬رینده یازماقلا و یا اوتاقدان کناردا آپاریردی» [129، صص. 444 – 445].
آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارادیلماسی، فعالیتی و «21 آذر» نهضتی ایله باغلی شوروی عاملی اوزه¬رینده دایانماغا اونا گؤره احتیاج واردیر کی، سون 50 ایل عرضینده جنوبی آذربایجان¬داکی 1320 – 1325 نجی ایل¬لر ملّی آزادلیق حرکاتی حقینده¬کی حقیقت¬لر هم ایران¬دا، هم کئچمیش شوروی¬ده (حتا مستقل آذربایجان جمهوری¬سینده)، هم ده غربده رئال حقیقت¬لر بعضاً شبهه آلتینا سالینیر و اونا مختلف چالارلاردا رنگ¬لر وئریلیر. بعضاً جنوبداکی حرکاتین شوروی رهبرلیگی¬نین گؤستریشی و ایران¬داکی شوروی اوردوسونون گوجو ایله یاراندیغی، حرکاتین رهبرلری، او جمله¬دن سید جعفر پیشه¬وری¬نین آنجاق شوروی¬نین دیکته¬سی ایله حرکت ائتدیگی سؤیله¬نیلیر. حقیقتدن اوزاق اولان و بیر چوخ حالدا بهتان کاراکتری داشییان بو نظریه¬لرین صاحب¬لری هر شئیدن اوّل 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبداکی خلق حرکاتی¬نین رئال مضمونوندان، حرکاتا عاید سندلر و حادثه¬لردن یا خبرسیزدی¬لر و یا هر هانسی بدخواهین سفارشی، سطحی مطالعه و دوشونجه ایله حکم وئریرلر. حوشبخت¬لیکدن سون ایل¬لرده کئچمیش شوروی¬ده آشکارلیغا یول وئریلمه¬سی، مخفی آرشیولرین آچیلماسی ایله باغلی جنوبی آذربایجان¬داکی شوروی عاملی¬نین حلّ¬ائدیجی یوخ، تأثیرائدیجی مقام¬لارینا عاید بیر سیرا واقعیت¬لر و سندلر ایشیق اوزو گؤره بیلدی.
1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬داکی خلق حرکاتیندا، خصوصاً «21 آذر» نهضتینده و ملّی حکومت¬ین فعالیتینده شوروی عاملی ایله علاقه¬لی بعضی حقیقت¬لری انکار ائتمک ده مومکون دگیل. لاکن آیری ـ آیری عامل¬لری و حادثه¬لری عمومی¬لشدیرمک، خلقین مبارزه تاریخینی باشدان ـ ایاغا لکه¬لمک انصاف¬سیزلیق، عدالت¬سیزلیک و غیر علمی¬لیکدن باشقا بیر شئی دگیلدیر. تعجب¬لو جهت اودور کی، بو ایشی تکجه حرکاتی اوزاقدان سیر ائدن¬لر دگیل، حرکاتدا رهبر وظیفه¬ده اولموش دؤنوک¬لر ده ائدیرلر [166].
بوتون اجتماعی حرکات¬لاردا اولدوغو کیمی 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬دا باش وئرمیش خلق حرکاتی دا تام ایدئال، قصورسوز و عنیت¬لردن خالی دگیلدیر. بونلارین بیر چوخونون همین دورون تاریخی شرایطی، زمان، مکان و دیگر عامل¬لرله باغلی اولماسینا شکّ یوخدور. لاکن بونلار عین زماندا ملّی زمینه اساسیندا یارانمیش حرکاتین خلقی¬لیگینه، ملّی آزادلیغین ماهیتینه کؤلگه سالانمامالی¬دیر.

«12 شهریور» مراجعتی

جنوبداکی 1324 – 1325 نجی ایل¬لرده¬کی ملّی آزادلیق مبارزه¬سی تاریخینه «12 شهریور مرجعتنامه¬سی» کیمی داخل اولان بو سند، اصلینده، یئنی یارانان آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین فعالیت پروقرامی ایدی. مراجعتنامه¬نی امضالایان¬لارین (77 نفر) چوخو ستارخان (1285- 1290) و خیابانی حرکاتی¬نین (1299) اشتراکچی¬لاری و یا اونلارین اولاد و قوهوم¬لاری ایدی [136]. مراجعتنامه 3 بؤلومدن عبارت ایدی: فرقه¬نین یارادیلماسینی ضروری ائدن عامل¬لر؛ فرقه¬نین شعارلاری؛ مراجعتی ائدن¬لرین امضاسی.
مراجعتده دنیانین بین¬الملل وضعیتی شرح ائدیلدیکدن سونرا ایالت و ولایت انجمن¬لرینه فعالیت اوچون اجازه وئریلمه¬سی ایره¬لی سورولور. مراجعتده انجمن¬لرین تازا بیر فیکیر اولمادیغی و اونون «ملّی اختیارات و فدراسیون اصولونو سطحی و ساده» فورمو اولدوغو قید ائدیلیر و دولتدن انجمن¬لرین فعالیته باشلاماسینا اجازه وئریلمه¬سی طلب اولونور. «بیز ایسته¬ییریک کی، ایران¬ین استقلالیتینی و تمامیتینی حفظ ائتمک¬له برابر، اؤز داخلی ایش¬لریمیزی اداره ائتمکده مختار و آزاد اولاق» [137، ص. 5]. فرقه¬نین یارادیلماسی ایله یئنی بیر دورون باشلادیغی اعلان اولونور. مراجعتده بیلدیریلیر کی، آلمان فاشیزمی¬نین مغلوبیتی ایله باغلی بیر ملّتین باشقا بیر ملّت اوزه¬رینده آغالیغینا سون قویماق وقتی¬نین چاتدیغی بیر زماندا، آذربایجان خلقی¬نین آزادلیق مبارزه¬سینه رهبرلیک ائتمک اوچون محکم و انتظاملی بیر تشکیلاتا احتیاج اولدوغوندان آذربایجان دموکرات فرقه¬سی بو احتیاجدان دوغولموش بیر تشکیلاتدیر [137، ص. 6]. مراجعتده آذربایجان دموکرات فرقه¬سی طبقاتی مبارزه¬نی قبول ائتمه¬دن، بوتون وطن¬پرور ملّی قوّه¬لری فرقه اطرافیندا آذربایجان¬ین آزادلیغی و حقوق¬لاری اوغروندا بیرلشمگه چاغیریر.
بو چاغیریشلا علاقه¬دار آذربایجان دموکرات فرقه¬سی اشاغیداکی طلب¬لری (12 شعاری) ایره¬لی سورور. همین طلب¬لرین قیسا مضمونو بئله¬دیر:
ـ ایران¬ین اقتصادیات و بوتؤولوگو ساخلانیلماقلا آذربایجانا داخلی آزادلیق و مختاریتین وئریلمه¬سینی،
ـ ایالت و ولایت انجمن¬لرینه دموکراتیک سئچکی¬لرین باشلانماسینی؛
ـ آذربایجان مکتب¬لرینده اوچ کلاسا قدر درس¬لرین آنجاق آذربایجان دیلینده آپاریلماسی، سونراکی کلاس¬لاردا تدریس آنا دیلی ایله برابر فارس دیلینده آپاریلسین و ملّی دارالفنون¬ون آچیلماسینا سعی ائدیلسین؛
ـ صنایعی انکشاف ائتدیرمک، ال و ماشین صنایعینی گنیشلندیرمک، یئنی صنایع مؤسسه¬لری یاراتماق، ایش¬سیزلیگین آرادان گؤتورولمه¬سینه چالیشماق؛
داخلی و خارجی تجارتین انکشافی و بو ساحه¬یه مرکزی دولت طرفیندن تؤره¬دیلن صنعی مانع¬لرین آرادان قالدیریلماسی؛
ـ آذربایجان شهرلری¬نین آبادلاشدیریلماسی و بونون اوچون شهر انجمن¬لری¬نین مستقل فعالیتینه میدان وئرمک، تبریزین آبادلاشدیریلماسینا و سو تجهیزاتی¬نین یاخشی¬لاشدیریلماسینا چالیشماق؛
ـ کندلرین احتیاج¬لارینی تأمین ائتمک اوچون اساسلی آددیم¬لار گؤتورولسون، ارباب ـ کندلی مناسبت¬لری نظاما سالینسین، یئرسیز وئرگی¬لر لغو ائدیلسین، خالصه¬لرین و آذربایجان¬دان قاچان مالک¬لرین تورپاق¬لاری عوض¬سیز اولاراق کندلی¬لر آراسیندا بؤلوشدورولسون، کندلی¬لر تورپاق و اکین وسایط¬لری ایله تأمین ائدیلسین؛
ـ آذربایجان اوچون بؤیوک فلاکت اولان ایش¬سیزلیگین قاباغینی آلماق اوچون تأثیرلی تدبیرلر لایحه¬سی حاضرلانماق و اجرا ائتمک، کارگاه، کرخانا، تجارت، اکینچی¬لیک، یول¬لارین چکیلیشی او درجه¬ده سرعتلندیریلمه¬دیر کی، ایش¬سیزلرین ایشله تأمین اولونماسینا کؤمک گؤسترسین؛
ـ مجلسه سئچکی¬لر آزاد و دموکراتیک قایدادا کئچیریلسین، آذربایجان اهالی¬سی¬نین سایینا گؤره نماینده¬لرین هئچ اولماسا اوچده بیری آذربایجان¬دان اولمالی¬دیر، حالبوکی، آذربایجانا جمعی 20 یئردن آرتیق وئریلمیر؛
ـ آذربایجان¬دان توپلانان وئرگی¬لرین یاری¬دان چوخو آذربایجان¬ین احتیاج¬لارینا صرف اولونسون و غیرمستقیم وئرگی¬لر اهمیتلی درجه¬ده آزادیلسین؛
ـ آذربایجان دموکرات فرقه¬سی بوتون دموکراتیک دولت¬لرله یاخشی مناسبتین یارادیلماسینی ایسته¬ییر، بو ایشه مانع اولان شخص¬لر دولت ایش¬لریندن کنارلاشدیریلسین و اونلارین اجتماعی و سیاسی فعالیت¬لرینه میدان وئریلمه¬سین.
مراجعتین آخریندا اونو امضالایان¬لار امین اولدوق¬لارینی بیلدیریرلر کی، ایستر داخلده¬کی و ایسترسه ده خارجده¬کی وطن¬سئور آذربایجانلی¬لار بو مقدس مقصده چاتماقدا اونلارلا همرأی اولاجاق¬لار. «بیز اوّل اؤز ائویمیز اولان آذربایجان¬دان باشلاییریق و اینانیریق کی، آذربایجان¬ین اصلاح و ترقی¬سی طبیعی اولاراق ایران¬ین ترقی¬سینه سبب اولاجاقدیر و وطنیمیز بو واسطه ایله قولدورلارین و مرتجع¬لرین چنگ¬لریندن نجات تاپاجاقدیر» [137، ص. 10].
مراجعتدن آیدین گؤرونور کی آذربایجان دموکرات فرقه¬سی یاراندیغی گوندن ایران¬ین اراضی بوتؤولوگو داخلینده انجمن¬لرین فعالیتینه امکان وئرمک چرچوواسیندا آذربایجانا مختاریت ایسته¬میشدی. مراجعتده مختاریتین فدراتیو دولت سویّه¬سینه قالدیریلماسی آرزولانیر، بیر سیرا چوخ¬ملّت¬لی دموکراتیک اؤلکه¬لرده ملّت¬لرین فدراتیو دولت سیستمینده یاشادیق¬لاری قید اولونور. «... ملّی اختیارات و فدراسیون اصولونو گؤزله¬مک¬له ملّت¬لرین تام فردلری مملکتین مقدراتینی حلّ ائتمک و دولت ایش¬لرینه مداخله ائتمگه موفق اولموش» [137، ص. 1]. ملّت¬لرین اؤز داخلی ایش¬لرینی اؤزلری¬نین حلّ ائتمگه مرکزی دولته ضربه اولاجاغینی ادعا ائدن¬لره جواب اولاراق مراجعتده دئییلیر کی، «... مشروطه¬خواهلیق جریانینی وجودا گتیرن¬لر و ایران قانون اساسی¬سینی یازان¬لار ایالت و ولایت انجمن¬لرینی ایره¬لی چکیب، چالیشمیش¬لار کی، بو واسطه ایله عموم¬ایران خلقینی مملکتین مقدراتینی تعیین ائتمکده شریک ائتسین¬لر. ... ایالت و ولایت انجمن¬لریندن سکوت ایله کئچیلمه¬سی ایران ملّت¬لری¬نین اجتماعی حقوقدان محروم ائدیلمه¬سی دئمکدیر» [137، صص. 1 – 2]. داها سونرا مراجعتده گؤستریلیر کی، ایران¬داکی رژیم بو مملکتده یاشایان ملّت¬لرین حقوقونا حرمت ائتمه¬ییب، اونلارا مختاریت وئرمه¬سه، اونلار «ظلم و فشاردان، یوخسوللوقدان و بیچاره¬لیکدن یخه قورتارا بیلمه¬یه¬جک¬لر» [137، صص. 1 – 2].
بئله¬لیک¬له، آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارانماسی ایله باغلی مراجعت مختلف اجتماعی ـ سیاسی، اقتصادی و مدنی طلب¬لرله یاناشی، اؤلکه¬ده ایالت و ولایت انجمن¬لری¬نین آزاد و مستقل فعالیتینه اجازه وئریلمه¬سی طلبی، غیرفارس خلق¬لره مختاریت وئریلمه¬سی و یا فدراتیو دولت یارادیلماسی تکلیفی ایله تامام¬لانیر.
جنوبداکی حادثه¬لرین (1320 – 1324) جانلی شاهدی اولموش گؤرکملی عالم و ادبیات¬شناس جعفر خندان اؤزونون «اوغورلو یول» کتابیندا یازیر کی، 12 شهریور حادثه¬سی «... نه¬اینکی ایران مرتجع¬لرینی، حتا اونلارین خارجی هاوادارلارینی دا بؤیوک تشویشه سالیر... یاشادیغیمیز عصرده باش وئرن انقلاب¬لارین هامی¬سینا شرق اؤلکه¬لری ایچری¬سینده بیرینجی دفعه جواب وئرن آذربایجان اولموشدور... او، بو دفعه داها متشکل بیر شکیلده اؤز استقلالیتی اوغروندا مبارزه¬یه گیرمیشدی» [19، ص. 127]. داها سونرا مؤلف یازیر: «تبریز، خوی، رضائیه و باشقا شهرلرده دیوارلارا وورولان بو مراجعتنامه¬نی اوخوماق و دینله¬مک اوچون توپلانان آدام¬لارین سایینی معیّن¬لشدیرمک چوخ چتین ایدی. دموکراتیک مطبوعات درحال بو مراجعتنامه حقینده معلومات وئریر، غزئت¬لرین چوخو اونون اساس یئرلرینی درج ائدیردی¬لر» [19].
آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬ین یارادیلماسی ایله باغلی رادیکال ملّی طلب¬لرله مرکزی حکومته عنوانلانان مراجعتنامه عموم¬ایران¬دا، او جمله¬دن آذربایجان¬دا ارتجاع قوّه¬لرینی غضب¬لندیرمک¬له یاناشی، هم ده چاشدیرمیشدی. آذربایجان¬داکی حادثه¬لره رغبت گؤسترن و «12 شهریور» مراجعتنامه¬سی حقده تهران¬دا و دیگر ایری شهرلرده معلومات وئرن غزئت¬لر دولت طرفیندن باغلانیلدی. ناشرلر تعقیب اولونماغا باشلاندی. حتا ایش او یئره چاتدی کی، تهران¬دا یئرلشن «بیرلشمیش مطبوعات شوراسی» 1324 نجو ایل شهریورین 25 ده ایران رژیمی¬نین اؤزباشینالیق و زوراکی¬لیغی حقده لندنه متفق دولت¬لرین خارجی ایش¬لر وزیرلری شوراسینا شکایت تلقرامی ایله مراجعت ائتمک مجبوریتینده قالدی [203، 30/6/1324].
تهران رژیمی¬نین و ارتجاع قوّه¬لری¬نین آذربایجان¬داکی حادثه¬لرین قاباغینی آلماق اوچون بوتون واسطه¬لره (ترور، حبس، تعقیب، آلداتما و سایر) ال آتماسینا باخمایاراق، ملّی، دموکراتیک و آزادلیق شعارلاری اطرافیندا گنیش کوتله¬نین بیرلشمه¬سی و مبارزه¬یه قوشولماسی¬نین قارشی¬سی آلینا بیلمه¬دی.
1324 نجو ایل شهریورین 12 ده آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین اساسینی قویان گؤرکملی آذربایجانلی شخصیت¬لرین امضاسی ایله آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارادیلماسی حقده مراجعتنامه ایله یئنی بیر سیاسی تشکیلاتین ـ آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارادیلدیغی اعلان اولوندو. آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین یارادیلماسیندا مشروطه انقلابی¬نین و شیخ محمد خیابانی حرکاتی¬نین فعال¬لاری، ائله¬جه ده مشهور «53 نفر»ین نماینده¬لری یاخیندان و فعال اشتراک ائتمیش¬لر. بونلاردان حاجی عظیم خان، نظام¬الدوله رفیعی، مستشارالدوله، سید جعفر پیشه¬وری، نورالله یکانی، نعمت آقاولی صمصام، شیخ برهانی، علی فطرت، علی قهرمانی، تقی شاهین، طسوجلو جمالی، میرکاظم اعلمی، جعفر ادبی، میرعبدالحسین فائقی و سایر بو کیمی مشروطه شخصیت¬لر حرکاتیندا و خیابانی قیامیندا، رضا شاه دیکتاتورلوغو علیهینه آغیر و مشقتلی مبارزه یولو کئچمیش مشهور انسان¬لار ایدی¬لر [262، 1380، نومره 11، ص. 9]. فرقه¬نین یارادیلماسی و اونون مراجعتنامه¬سینده ایره¬لی سورولن مدعالار ایلک گوندن آزادلیق تشنه¬سی اولان بیر ملّتین بوتون طبقه و زمره¬لری طرفیندن روح یوکسک¬لیگی ایله قارشی¬لاندی. بونو فرقه¬نین رهبرلیگی آدینا آذربایجان¬ین مختلف بؤلگه¬لریندن، مختلف پئشه صاحب¬لریندن: کارگر، کندلی، تاجر، مالک، ضیالی، روحانی و سایر، گلن چوخ سایلی تلقرام و مکتوب¬لاردان بیر داها آیدین گؤرمک اولور [188، 191، شهریور 1324]. فرقه¬نین یارادیلماسیندان 2 گون سونرا (14 شهریور) نشره باشلایان «آذربایجان» غزئتی 50 ایلدن چوخ بو فرقه¬نین مرکزی اورقانی کیمی چاپ اولونموش و کوتله¬لری فرقه اطرافیندا توپلاماقدا، مرام و مقصدی دوغما دیلده اونلارا چاتدیرماقدا عوض¬سیز رول اوینامیشدی. [52]. «12 شهریور» مراجعتنامه¬سیندن بیر هفته سونرا تبریزین «شیر و خورشید» تئاتری¬نین سالونوندا سید جعفر پیشه¬وری آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬ین تأسیسی و اونون شعارلاری ایله باغلی گنیش مضمونلو و احاطه¬لی نطق سؤیله¬میشدی. 90 دقیقه¬لیک بو نطق اصلینده یئنی یارانان حزبین فعالیت پروقرامی¬نین مفصل شرحی ایدی [137، صص. 30 – 45]. آذربایجان و آذربایجان خلقی¬نین دئمک اولار کی، بوتون احتیاج و مسأله¬لرینه توخونان و اونلارا منطق¬له آچیقلاما وئرن بو چیخیشین سونوندا سید جعفر پیشه¬وری دئییردی: «تکرار ائدیرم: بیز ایران¬ین استقلالینا کاملاً علاقه¬مندیک. اونون بیر قاریش تورپاغینی آیری بیر اؤلکه¬یه وئرمک فیکری ابداً میداندا یوخدور. بیزیم ایستگیمیز قانون اساسی¬نین بیزه وئردیگی داخلی حق و مختاریتدن عبارتدیر. دیل مسأله¬سی ده بونون جزوی¬دیر» [137، ص. 45]. «آزادلیغی وئرمزلر، آلارلار» شعارینا شریک چیخان سید جعفر پیشه¬وری «... حقی آلماق شاید آسان بیر ایشدیر، اونو ساخلاماق شرطدیر»، ـ دئمک¬له خلقی آلیناجاغی آزادلیغی الده ساخلاماغی باجارماغا چاغیریردی.
«12 شهریور» مراجعتنامه¬سی ایله یاراندیغینی اعلان ائدن آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین سیرالارینا ایلک گوندن آخین باشلاندی [4، صص. 53 – 56]. بونون باشلیجا سببی ایل¬لردن بری ملّی ظلم و اسارت آلتیندا یاشایان، حقوق¬لاری ال¬لریندن آلینمیش انسان¬لارین فرقه¬نین مراجعتینده¬کی مدعالاردا اؤز ایستک و آرزولاری¬نین حیاتا کئچیریلمه¬سی ایشیغینی گؤرمه¬سی ایدی.
1324 نجو ایل شهریورین 16 دا حزب توده¬نین آذربایجان ایالت تشکیلاتی گنیش کونفرانس چاغیردی. کونفرانسین گونده¬لیگینده بیر مسأله دوروردو: یئنی یارانمیش آذربایجان دموکرات فرقه¬سینه و «12 شهریور» مراجعتنامه¬سینده¬کی مدعالارا مناسبت. کونفرانس اشتراکچی¬لاری¬نین چوخ بؤیوک اکثریتی آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬ین آذربایجان خلقی¬نین احتیاج¬لارینا و ملّی ایستک و طلب¬لرینه دوزگون یاناشدیغینی قید ائتدیکدن سونرا حزب توده آذربایجان تشکیلاتی رهبرلیک و تشکیلاتی جهتدن حزب توده ایله علاقه¬نی کسیب، آذربایجان دموکرات فرقه¬سینه بیرلشدیگی (الحاق اولوندوغو) حقده قرار قبول ائدیرلر. بو قراردان 5 گون سونرا، 1324 نجو ایل شهریورین 21ده حزب توده¬نین آذربایجان¬داکی بوتون تشکیلات¬لاری آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین سیرالارینا داخل اولدولار [188، 23 شهریور 1324].
1324 نجو ایل شهریورین 22 ده تبریزده آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین ایلک کونفرانسی چاغریلدی. کونفرانسا بوتون بؤلگه¬لردن فرقه فعال¬لاری، آغیر مبارزه یولو کئچمیش شخص¬لر دعوت اولونموشدولار. کونفرانس¬دا آذربایجان¬دا و ایران¬دا سیاسی وضعیت مذاکره ائدیلدیکدن سونرا 11 نفردن عبارت مؤسس¬لر کومیته¬سی یاراندی و فرقه¬نین بیرینجی قورولتایینی چاغیرماق اونا حواله ائدیلدی. حزب توده¬نین آذربایجان ایالت تشکیلاتی¬نین باشچی¬سی صادق پادگان، شورای متحدۀ کارگران ایران¬ین آذربایجان اوزره صدری محمد بی¬ریا تمثیل ائتدیک¬لری تشکیلات¬لارین آدیندان بیانات وئره¬رک آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین سیرالارینا داخل اولماق آرزولارینی بیلدیردی¬لر. ملّی قوّه¬لرین واحد هدفه دوغرو بیرلیگینی یاراتماق ایشینده بو حادثه چوخ اهمیتلی ایدی. کونفرانسدا وطن و خلقین ملّی آرزولاری ایله باغلی میرمهدی اعتمادین، علی فطرت¬ین، بالاش آذراوغلونون، مدینه علی¬اکبرزاده¬نین(گلگون)، مظفر درفشانی¬نین، عاشیق حسین جوان¬ین اوخودوغو شعرلر کونفرانسین ملّی روحونو داها دا یوکسلتمیش اولدو. کونفرانس یکدل¬لیک¬له سید جعفر پیشه¬وری¬نی مؤسس¬لر کومیته¬سینه صدر، علی شبستری¬نی ایسه معاون سئچدی، قورولتایا حاضرلیق و قورولتایین چاغریلماسی ایشینی اونلارین باشچی¬لیق ائتدیگی کومیته¬یه تاپشیردی [136، ص. 22].
آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین بیرینجی قورولتایی چوخ شوقلا حاضرلیقدان سونرا 1324 نجو ایل مهرین 10 دا تبریزده فردوسی سالونوندا کئچیریلدی و ایکی گون دوام ائتدی. قورولتای¬دا آذربایجان¬ین بوتون بؤلگه¬لریندن فرقه عضولری طرفیندن سئچیلمیش 277 نفر نماینده اشتراک ائتمیشدی. نماینده¬لر اجتماعی ـ اقتصادی وضعیت¬لرینه گؤره بوتون طبقه و زمره¬لری تمثیل ائدیردی¬لر [136، ص. 22]، [4، صص. 60 – 61]. قورولتای فرقه¬نین مرامنامه و نظامنامه¬سینی قبول ائتدی [140]. بیرینجی کونفرانسدان کئچن قیسا مدتده مؤسس¬لر کومیته¬سی¬نین فعالیتینه یوکسک قیمت وئریب، اؤلکه¬ده¬کی اجتماعی ـ سیاسی و اقتصادی وضعیتی اطرافلی گؤتور ـ قوی ائتدی. فرقه¬یه خلقین کوتله¬وی آخینی ایله علاقه¬دار رژیم مأمورلاری¬نین، ارتجاع قوّه¬لری¬نین فعال¬لاشدیغی دا قید اولوندو. حتا قوام¬السلطنه کیمی مرتجع و حیله¬گر بیر آدامین الی ایله تهران¬دا «حزب دموکرات» آدلی آلترناتیو قوندارما تشکیلات یارادیلدی. مرتجع قوّه¬لرین قوام¬پرست قانادی بو تشکیلات اطرافیندا توپلاندی.
آذربایجان¬داکی حرکاتدا زراعت ـ کندلی مسأله¬سی¬نین اؤن پلاندا دوردوغونو باشا دوشن محمدرضا شاه 1324 نجو ایل مهرین 23 ده «رویتر» مخبری ایله مصاحبه¬سینده اؤلکه¬ده «عدالتلی» تورپاق اصلاحاتی آپارماق صحبتینی اورتایا گتیرمک¬له آذربایجان¬داکی حرکاتی بیر قدر ساکت¬لشدیرمک ایسته¬ییردی [188، 10 مهر 1324]. هله رضا شاه وقتی اورمیه¬ده استاندار اولارکن اؤز غدّارلیغی ایله آد قازانمیش مهدی فرخ¬ی محمدرضا شاه آذربایجانا استاندار گؤندرمک حقده امر وئریر. تبریزده «ثابت¬لیک» یاراتماق مقصدی ایله گلمیش مهدی فرخ بورادا ولکان کیمی پوسکورمگه حاضر اولان وضعیتی گؤروب گئری قاییتماق مجبوریتینده قالیر [188، 11 مهر 1324]. مرتضی قلی بیات کیمی ضدآذربایجانچی و مرتجع بیر شخصین آذربایجانا استاندار گؤندریلمه¬سی ده بیر فایدا وئرمه¬دی. سید جعفر پیشه¬وری¬نی صحبت اوچون کنار بیر ائوه [178، صص. 78 – 79؛ 177، ص. 308]. دعوت ائدن بیات صحبتین تام نتیجه¬سیز قورتاردیغینی اعتراف ائتمیشدی. بوتون بونلار آذربایجان¬داکی خلق حرکاتی¬نین یوکسه¬لیشی قارشی¬سیندا شاه¬ین و تهران رژیمی¬نین چاخناشمایا دوشمه¬سیندن خبر وئریردی.
آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین بیرینجی قورولتایی اؤزونون سون 6 نجی اجلاسیندا آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین مرکزی کومیته¬سی (42 نفر) و مرکزی تفتیش کومیته¬سینی (12 نفر) سئچدی. قورولتای عین زماندا فرقه¬نین تاکتیک و استراتژی¬سینه عاید بیر سیرا دگرلی تکلیف¬لرین عملی فعالیتده نظره آلینماسینی مصلحت گؤردو. بونونلا بیرلیکده بیرینجی قورولتای آذربایجان دموکرات فرقه¬سینی آذربایجان¬داکی خلق جرکاتینا رهبرلیک ائده¬جک یگانه و صلاحیتلی تشکیلات کیمی رسمی¬لشدیرمیش اولدو. بیرینجی قورولتایین آذربایجان دموکرات فرقه¬سی تاریخینده اهمیتلی یئر توتماسی¬نین مهم سبب¬لریندن بیری سیاسی بیر تشکیلات کیمی آذربایجان دموکرات فرقه¬سینی تصدیق ائدیب، اونون مرامنامه و نظامنامه¬سینی قبول ائتمکدن علاوه، مبارزه¬یه قالخمیش کوتله¬نی تشکیلاتلاندیرماق ایدی. قورولتای نماینده¬لری¬نین سون سؤزو بو اولموشدو کی، «بیز ایران و آذربایجان¬ین نجاتینی بو فرقه¬نین بایراغی آلتیندا گؤروروک. اونون مقدس شعارلارینی حیاتا کئچیرمک اوچون جانیمیز، مالیمیز و ناموسوموز ایله مبارزه ائده¬جه¬ییک» [137، ص. 89].
آذربایجان دموکرات فرقه¬سی بیرینجی قورولتایی¬نین مدارکینده و قبول ائدیلمیش مرامنامه¬ده هئچ بیر «ایسم»دن صحبت آچیلمیر. پرولتار دیکتاتورلوغوندان، «بوتون اؤلکه¬لرین پرولتارلاری بیرلشین!» عنعنه¬وی کومونیست شعارلاریندان و نه ده سوسیالیزم، کومونیزم¬دن، طبقاتی مبارزه¬دن آد بئله چکیلمیر. قورولتای آذربایجان جامعه¬سینی ملّی آزادلیق و دموکراتیک طلب¬لر اطرافیندا باشلیجا هدفه دوغرو واحد جبهه¬ده بیرلشدیرمگی اؤزو اوچون اساس استراتژی اولاراق قبول ائتمیشدی. آذربایجان دموکرات فرقه¬سی لیدرلریندن اولان دوکتور سلام¬الله جاوید تهران¬دا کوتله¬وی متینق¬لردن بیرینده دئمیشدیر: «آذربایجان خلقی¬نین رهبرلری باشا دوشموش¬لر کی، بوتون طبقه¬لرین وحدتینی یاراتماق لازمدیر. ایستر کارگر اولسون، ایستر مالک، ایستر تجار اولسون، ایستر کندلی اولسون فرقی یوخدور، اونلارین دشمنی بیردیر» [199].
آذربایجان¬دا و ایران¬دا سیاسی وضعیتین کسکین¬لشمه¬سی، آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین بیرینجی قورولتایی عرفه¬سینده و قورولتای¬دان سونرا ملّی قوّه¬لرین داها آرتیق اویانیشیندا دقتی جلب ائده¬جک درجه¬ده عمله گلن دیرچه¬لیش مرکزی دولتی داها آرتیق ناراحات ائتمگه باشلادی. دولت 15 نجی مجلس شورای ملّی¬نین انتخاباتینی تأخیره سالماق مجبوریتینده قالدی. او یاخشی بیلیردی کی، اگر بو شرایطده 15 نجی مجلسه انتخابات کئچیریلسئیدی، مجلس¬ده دموکراتیک قوّه¬لرین مطلق اوستونلوگو شک¬سیز اولاجاقدی.
1324 نجو ایل پاییزیندا جنوبی آذربایجان¬دا سیاسی حادثه¬لرین استقامتلندیریلمه¬سینده، خلق کونگره¬سی¬نین چاغریلماسینا حاضرلیقدا و نهایت سلاحلی خلق کؤنول¬لو¬لری ـ فدائی دسته¬لری¬نین یارادیلماسیندا 17 آبان 1324 نجو ایلده چاغریلمیش آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین ایکینجی گنیش پلئنومونون خصوصی رولونو قید ائتمک لازمدیر [137، صص. 290 – 296]. پلئنومون گئدیشینده انجمن¬لرین برپا ائدیلمه¬سی، داخلی مختاریتین الده اولونماسی، موجود شرایطده قوّه¬لر نسبتینه «زورا زورلوقلا» جواب وئریلمه¬سی اوچون زمانین یئتیشدیگینی خصوصی اولاراق قید ائدیلمیشدی. ملّی آزادلیق حرکاتیندا مناسب فرصتین اله دوشمه¬سینی قید ائده¬رک سید جعفر پیشه¬وری یازیردی کی: بیز بو فرصتی الدن وئرمگه راضی اولا بیلمزدیک [92، ص. 219]. ایکی گون دوام ائدن گنیش پلئنوم، اصلینده، قارشی¬دان گلن گون¬لرده حیاتا کئچیریله¬جک تدبیرلرین پروقرامینی وئرمیشدی. گنیش کوتله¬نین سیاسی فعال¬لیغی و خلق طرفیندن سئچیلمیش نماینده¬لرین اشتراکی ایله خلق کونگره¬سی¬نین چاغریلماسینا حاضرلیق ایکینجی پلئنومون قرارلاریندا خصوصی قید اولونموشدو.

عموم¬آذربایجان خلق کونگره¬سی

«بیز اوّل ایشه باشلادیقدا چوخ ساده بیر صورتده آزادلیغیمیزی تأمین ائتمک ایستگی ایله ایالت و ولایت انجمن¬لری شعارینی میدانا آتدیق. تهران و اونون باشچی¬سی دئدی: بیر تلقراف اولماسین، مین تلقراف اولسون، بیز بو حقی وئره بیلمه¬ریک. مسخره¬لی بو جواب خلقیمیزی بیر آددیم داها ایره¬لی گئدیب عملی اولاراق اؤز حقینی آلماغا، یئنی ملّی مجلسی و ملّی دولتی یاراتماغا وادار ائتدی».
سید جعفر پیشه¬وری
«قیزیل صحیفه¬لر»، تبریز، 1325


اؤلکه¬ده¬کی سیاسی وضعیته قیمت وئرمک، رژیم مأمورلاری¬نین، خصوصاً امنیه¬لرین زوراکی¬لیق [188، آبان ـ آذر نومره¬لری، 137، صص. 301 – 312]. و اؤزباشینالیغین قارشی¬سینی آلماقدان اؤترو گره¬ک¬لی تدبیرلرین گؤرولمه¬سی اوچون گنیش خلق توپلانتی¬سینا احتیاج دویولوردو. آذربایجان حقیقی اولاراق ایکی یول آیریجیندا ایدی: یا موجود آغیر وضعیتله راضی¬لاشماق و یا خلقین خیرینه وضعیتدن چیخیش یولو تاپماق. اوچونجو یول قالمامیشدی. اصلینده آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین ایکینجی گنیش پلئنومو چیخیش یولونون («یومروغا یومروق») وقتی¬نین آرتیق یئتیشدیگینی قید ائتمیشدی. بو حقده ایکینجی پلئنومون قبول ائتدیگی قرارین 5 نجی مادّه¬سینده قید اولونور کی، «... کندلرده قانونسوز اولاراق کندلی¬لرین اوزه¬رینه هجوم ائدن ژاندارمالارین عمومی جماعتین قوّه¬سی ایله قارشی¬سی آلینسین» [188، 8 آبان، 1324]. اصلینده بو چاغیریش زورا زورلا جواب وئرمکدن باشقا دیگر چیخیش یولونون قالمادیغینا اشاره ایدی. ایکینجی پلئنومون امرینه اساسلانان فرقه تشکیلات¬لاری آذربایجان اوزره خلق ائلچی¬لری¬نین عمومی مصلحت توپلانتی¬سینی کئچیرمک تکلیفی ایله فاصله¬سیز اولاراق 10 گون (19 – 29 آبان) عموم¬آذربایجان اوزره میتینق¬لر و ییغینجاق¬لار تشکیل ائتدی¬لر. موجود وضعیتی هرطرفلی نظره آلان فرقه رهبرلیگی عموم خلق توپلانتی¬سی¬نین ـ خلق کونگره¬سی¬نین چاغریلماسینی قرارلاشدیریردی. خلق کونگره¬سینه نماینده سئچکی¬لری باشلیجا اولاراق اوچ شعار آلتیندا کئچیریلدی:
1- رژیم مأمورلاری¬نین زوراکی¬لیق و اؤزباشینالیغی¬نین قارشی¬سینی آلماق؛
2- ایالت و ولایت انجمن¬لری¬نین دموکراتیک اساس¬لار اوزره فعالیتینه امکان وئرمک؛
1- ایران داخلینده آذربایجانا مختاریتین وئریلمه¬سی.
یوخاریداکی طلب¬لری مذاکره ائدیب رئال¬لاشدیرماق اوچون آذربایجان¬ین بوتون بؤلگه¬لریندن 724 نفر خلق کونگره¬سینه نماینده سئچیلمیشدی [221، 1364، نومره 2، صص. 12 – 13] 1324 نجو ایل آبان¬ین 29 دا تبریزده آذربایجان خلق گونکره¬سی تشکیل اولوندو [136، صص. 41 – 43]. کونگره ایکی گون دوام ائتمیش و اورادا بؤلگه¬لردن گلن نماینده¬لرین چیخیشی اساسیندا 14 مادّه¬دن عبارت قطعنامه قبول ائدیلمیشدی [136، صص. 41 – 43]. کونگره آذربایجان خلقی¬نین طلب¬لری ایله باغلی ایران شاهینا، ایران مجلس شورای ملّی رئیسینه مراجعت ائتمیشدیر [138، صص. 36 – 38]. آذربایجان خلق کونگره¬سی¬نین قبول ائتدیگی قطعنامه¬ده¬کی مادّه¬لرین قیسا مضمونو بئله¬دیر:
ـ آذربایجان خلق کونگره¬سی اؤزونو مؤسس¬لر مجلسی اعلان ائدیر؛
ـ ایالت انجمنی¬نین صلاحیتی بیر قدر آرتیریلیب، اونا آذربایجان ملّی مجلسی مقامی وئریلیر و بو ایران¬ین اراضی بوتؤولوگونه توخونمادان ایران اراضی¬سی داخلینده عمله گتیریلیر؛
ـ وقت ایتیرمه¬دن آذربایجان ملّی مجلسی چاغریلیر؛
ـ آذربایجان مختاریتینی اعلان ائدیر، مجلسه سئچکی¬لر اوچون فرمانی تهران یوخ، خلق اؤزو وئریر؛
مجلسه سئچکی¬لرده قادین¬لار کیشی¬لرله برابر حقوقا مالکدیر، 20 یاشینا چاتمیش هر کس (خلق دشمن¬لریندن باشقا) سئچمک و 27 یاشدان یوخاری سئچیلمک حقوقونا مالکدیر. مجلسه سئچکی¬لر مستقل، گیزلی، برابر و آزاد آپاریلیر؛
ـ آذربایجان خلق کونگره¬سی نماینده¬لریندن عبارت 39 نفر سئچیلمیش ملّی هیأت ملّی مجلس چاغیریب و ملّی حکومت قورولانادک آذربایجان خلق کونگره¬سی¬نین قرارلاری¬نین اجراسی و ملّی مجلس چاغریلماسی ایشی ایله مشغول اولمالی¬دیر؛
ـ ملّی هیأت آذربایجان¬داکی وضعیتله علاقه¬دار آذربایجان خلق کونگره¬سی قراری حقینده معلوماتی ایران خلقینه، ایران شاهینا، نخست وزیره، ایران مجلس شورای ملّی رئیسینه و ائله¬جه ده بؤیوک دولت¬لره چاتدیرمالی¬دیر.
39 نفرلیک ملّی هیأت علی شبستری¬نی صدر سئچدی. ملّی هیأت آذربایجان خلق کونگره¬سی قرار و گؤستریش¬لرینی اجرا ائتمگه باشلادی. ایلک تدبیر اولاراق آذربایجان خلق کونگره¬سی شاها، ایران عالی حاکمیت اورقان¬لارینا و بؤیوک دولت¬لره (آمریکا، شوروی، انگلیس، فرانسه و چین دولت¬لرینه) تلقراملا مراجعت ائتدی [138، صص. 42 – 48]، [188]. بو مراجعت¬لرده بیلدیریلیردی کی، «قوی بوتون دنیا بیلسین، متمدن دولت¬لر گؤزلرینی آچیب گؤرسون¬لر کی، تهران دولتی آذربایجان خلقیندن انتقام چکیر. اونا آزادلیق عوضینه جلادلاردان، قاتل¬لردن حمایت ائدن، اونلارین جنایت¬لری¬نین اوستونو اؤرتن خائن عدلیه مأمورلاری، جانی ژاندارم رئیس¬لری، وحشی و قان ایچن بخشدار و دهدارلار وئرمکده¬دیر» [188، 11 آذر 1324]. مراجعتده بؤیوک دولت¬لردن حقی تاپدالانمیش آذربایجان خلقینه اؤز حقوق¬لارینا و عادی انسانی حق¬لره صاحب اولماقدا کؤمک ائتمک خواهش اولونوردو. بؤیوک دولت¬لرله یاناشی ایران شاهی محمدرضایا و ایران مجلس شورای ملّی صدری سید محمد صادق طباطبائیه و نخست وزیر ابراهیم حکیمی¬یه ده کونگره اشتراکچی¬لاری آدیندان خصوصی مراجعت قبول ائدیلدی [129، صص. 385 – 388]. بو مراجعتده شاه و مرکزی دولتدن آذربایجان¬داکی اؤزباشینالیغا سون قویولماسی، آذربایجان خلقی¬نین طلب و احتیاج¬لارینا عملی ایشله جواب وئریلمه¬سی، بو بؤلگه¬نین حقی تاپدالانمیش خلقی¬نین عادی انسانی حقوق¬لاری¬نین برپا ائدیلمه¬سی و سایر طلب اولونوردو.
«جین بسم الله¬دان قورخان کیمی» تهران حاکم دایره¬لری، مرتجع قوّه¬لر، حتا «سول» مسلک¬لی بعضی رهبر خادم¬لر آذربایجان¬ین مختاریت ایسته¬مک طلبیندن قورخاراق تشویشه دوشوردولر. مختاریت طلبینی «تجزیه طلب»له عینی¬لشدیرن¬لر، اصلینده آذربایجان¬داکی حرکاتین ملّی آزادلیق ماهیتینی گیزلتمک¬له بو حرکاتی لکه¬لمک ایسته¬ییردی¬لر. تأسف¬له قید ائتمک لازمدیر کی، حزب توده رهبرلیگینده و سیراوی عضولری آراسیندا دا ایران ارتجاع¬سی طرفیندن اویدورولموش بو بهتانا اینان¬لار اولموشدور. «ایران مجلس شورای ملّی¬نین اکثر نماینده¬لری، او جمله¬دن توده¬چی وکیل¬لر آذربایجان¬داکی حرکاتی «تجزیه طلب¬لیک»ده اتهام ائتدی¬لر. سید جعفر پیشه¬وری آذربایجان دموکرات فرقه¬سینی «تجزیه طلب»لیکده اتهام ائدن¬لره دفعه¬لرله جواب وئرمیش و گؤسترمیشدی کی، بیزیم تهرانا ان برک و واقعی جوابیمیز بو اولموشدور کی، «تهران حکومتی گره¬ک بیلسین کی، او ایکی یول آیریجیندا دایانمیشدیر: آذربایجان اؤز یولونو انتخاب ائتمیش، او آزادلیق و دموکراسی اصول¬لا دوغرو گئده¬جکدیر. اگر ارتجاع یولونو انتخاب ائدیرسه، خداحافظ، بویوروب آذربایجان¬سیز یولونا دوام ائتسین» [137، ص. 17].
آذربایجان خلق کونگره¬سیندن سونرا و آذربایجان ملّی مجلسی¬نین چاغریلدیغی گون¬لرده الی هر یئردن اوزولن مرکزی دولت آذربایجان¬ین اجنبی¬لرین الی ایله ایران¬دان آیریلیب شوروی¬یه بیرلشه¬جگی حقده اویدورمایا داها آرتیق رواج وئردی. نخست وزیر ابراهیم حکیمی بو مسأله¬نی 14 نجو مجلس¬ین تریبونوندان سسلندیرمکدن بئله چکینمه¬دی. آذربایجان ملّی مجلسی¬نین چاغریلماسی، ملّی حکومت¬ین مختاریت شعاری آلتیندا تشکیلی و اونون سونراکی فعالیتی بو اویدورمانین اساس¬سیز اولدوغونو بیر داها گؤستردی. آذربایجان خلق کونگره¬سی طرفیندن سئچیلمیش ملّی هیأتین حاضرلادیغی سئچکی تعلیماتی اساسیندا 1324 نجو ایل آبان¬ین 16 دا تبریزده و آذربایجان¬ین بوتون بؤلگه¬لرینده آذربایجان ملّی مجلسینه سئچکی¬لر 5 گون عرضینده موفقیتله باشا چاتدی، 32 حوزۀ انتخابیه¬دن آذربایجان ملّی مجلسینه 100 نماینده سئچیلدی. قید ائتمک لازمدیر کی، 1324 نجو ایلین آبان آییندان آذرین 19 نا دک آذربایجان¬ین بوتون بؤلگه¬لری (تبریز و اورمیه¬دن باشقا) تهران رژیمیندن دئمک اولار کی، آزاد ائدیلمیشدی [97].. آذربایجان ملّی مجلسی¬نین آچیلیشی عرفه¬سینده تبریز یئرلی و قونشو بؤلگه¬لرین فدائی¬لری طرفیندن تام محاصره¬یه آلینمیش، شهربانی و ژاندارمری اداره¬لری توتولموشدو. ایش او یئره چاتدی کی، شاه¬ین گؤستریشی و مجلس شورای ملّی¬نین راضی¬لیغی ایله آذربایجان¬دا «ثابت¬لیک» یاراتماق مقصدی ایله تهران¬دان گلمیش بیات 20 آذرده تبریزدن قاچمالی اولدو.

آذربایجان ملّی مجلسی

1324 نجو ایل آذرین 21 ده تبریزده آذربایجان ملّی مجلسی آچیلدی مجلس اؤز ایشینی ملّی هیأت طرفیندن حاضرلانمیش و مجلس¬ین ایلک اجلاسیندا یکدل¬لیک¬له بگنیلمیش «داخلی نظامنامه» اساسیندا آپاردی. بو نظامنامه¬ده ایران¬ین اراضی بوتؤولوگو داخلینده آذربایجان مختاریتی ـ ملّی حکومت¬ین یارادیلماسی نظرده توتولوردو. ملّی حکومت¬ین ترکیبینده وزارت امور خارجه، وزارت جنگ و وزارت تجارت خارجی یوخ ایدی. بو او دئمک ایدی کی، آذربایجان ملّی حکومتی ایران¬ین دولت سیستیمینده مختار قوروم کیمی قالیر. بئله بیر مختاریت ایسه دموکراتیک و متمدن اؤلکه¬لرده او زمان دا، ایندی ده موجوددور.
آذربایجان ملّی مجلسی اؤزونون ایلک اجلاسیندا ملّی مجلس آدیندان فعالیت گؤستره¬جک و مجلسین چیخارتدیغی قانون و قرارلارین اجراسی ایله مشغول اولاجاق 9 نفرلیک ریاست هیأتی سئچدی. حاجی میرزا علی شبستری آذربایجان ملّی مجلسی ریاست هیأتی¬نین صدری سئچیلدی. ریاست هیأتی¬نین سئچیلمه¬سی 1324 نجو ایل آبان¬ین 30 دا آذربایجان خلق کونگره¬سی طرفیندن سئچیلمیش، عهده¬سینه دوشن ایش¬لری گؤرموش ملّی هیأتین فعالیتینه ختام وئردی. آذربایجان ملّی مجلسی 1324 نجو ایل آذرین 21 ده آذربایجان ملّی حکومتی¬نین تشکیلی حقده قرار قبول ائتدی و حکومتی تشکیل ائتمک آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین صدری سید جعفر پیشه¬وریه تاپشیریلدی [138، صص. 55 – 56].
آذربایجان ملّی مجلسی ده آذربایجان ملّی حکومتی سئچیلدیکدن سونرا مجلس تبریزده¬کی سربازخانانین امکان داخلینده قان تؤکمه¬دن صلح یولو ایله تسلیم ائدیلمه¬سینی سید جعفر پیشه¬وریه حواله ائتدی. آرتیق بو وقت (20 و 21 آذر سحر) تبریز شهربانی و ژاندارما اداره¬لری فدائی¬لر طرفیندن توتولموش، آجان و ژاندارم¬لار خلع سلاح ائدیلیب بوراخیلمیشدی¬لار. مرکزی حکومت هم تبریزده و هم ده اورمیه¬ده قارداش قانی آخیتماق اوچون بوتون واسطه¬لری ایشه سالسا دا، یئنی سئچیلمیش آذربایجان ملّی حکومت رهبرلیگی¬نین دوشونولموش و تمکین¬لی حرکتی تهران¬ین فتنه¬کار نیتی¬نین اجراسینا یول وئرمه¬دی. تبریز سربازخاناسی¬نین باشچی¬سی سرتیب علی اکبر درخشانی وضعیتین چیخیلماز اولدوغونو تهرانا بیلدیریب نه ائتمه¬لی اولاجاغینی سوروشدوقدا، تهران: «سرباز و افسرلرله سون دامجی قانینیز قالانا قدر ووروشمالی¬سینیز» جوابینی وئرمیشدی [129، ص. 407]. تهران¬ین نظامی¬لره قان تؤکمک مراجعتینه جواب اولاراق سید جعفر پیشه¬وری یازیردی: «سرباز جلاد دگیلدیر. او فقط اؤلکه¬نین سرحدلرینی مدافعه ائتمگه بورجلودور. اونو قارداش قانی تؤکمگه وادار ائتمک اولماز. بئله بیر امر وئریلسه، سرباز اؤز ملّی وظیفه¬سینه عمل ائدیب، خلق¬له بیرلشه بیلر. بو حادثه¬یه دنیانین بؤیوک ملّی حرکات¬لاریندا چوخ تصادف ائدیلمیشدیر [188، 30 آذر 1324].
آذربایجان¬داکی وضعیت تهرانی تشویشه سالدیغیندان همین تاریخی گون¬لرده فاصله¬سیز اولاراق اؤز ایشینی دوام ائتدیرن مجلس شورای ملّی، آذربایجان¬داکی وضعیتی مذاکره ائدن زمان آذربایجانلی (باخمایاراق اونلارین چوخو شاه¬پرست ایدی) نماینده¬لری مجلس اجلاسینا بوراخمامیش¬لار [188، 30 آذر 1324]. شاه¬ین آذربایجانا قارشی غضب¬لنمیش مأمورلاری آذربایجان شاعری خاقانی¬نین آدینی داشییان خیابانی اونون آدیندان سیلیب، انگلیس عالمی ادوارد براون¬ین آدینی وئرمیشدی¬لر. بو مناسبت¬له «آذربایجان» غزئتی یازمیشدی: «آقای تهرانیان! علم شما معلوم شد». «بیز بونو ائله اوّلدن بیلیردیک کی، سیز همیشه امکان اولدوقجا آذربایجانلی¬نین وار ـ یوخونو آلیب بیگانه¬لره وئرمگه حاضرسیز!» [188، 30 آذر 1324].
تبریزده¬کی سربازخانانی قارداش قانی تؤکولمگه تحریک ائدن رئیس ستاد سرهنگ ورهرام علی اکبر درخشانی¬نی سلاحلی توققوشما تؤرتمگه قیزیشدیریردی [129، ص. 407].
سرتیپ علی اکبر درخشانی اوّلجه سربازخاناداکی افسر و سربازلارین خلع سلاح ائدیلیب تسلیم اولمالارینی ایسته¬میردی. بونو او، خاطره¬لرینده ده اعتراف ائدیر. بئله بیر شرایطده سربازخانانی محاصره¬ده ساخلایان فدائی دسته¬لری¬نین سربازلارا مراجعتی مهم رول اوینامیشدی. «دامارلاریندا آذربایجانلی قانی اولان هر بیر سرباز و افسر گره¬ک آذربایجان¬ین و اونون خلقی¬نین آزادلیغینا کؤمک ائتسین. بسدیر ایندیه قدر تهران مرتجع حکومتی¬نین بیزه ائتدیگی طعنه و تحقیرلر. سیزین آنالاریزین سودو او وقت سیزه حلال اولا بیلر کی، سیز اونلارین ناموسونو حفظ ائده¬سیز... یاشاسین آذربایجان¬ین رشید مملکتینه، خلقینه و اؤز دوغما آتا و آنالارینا صادق قالان سرباز و افسرلر!» [137، ص. 330]. مراجعتنامه¬نین سربازخانایا اؤتورولمه¬سی و سس قوّتلندیریجی¬لرله (بلندگو) یاییلماسی سربازخاناداکی لار آراسینداکی پارچالانمانی گوجلندیردی. سرباز و افسرلرین خلقه آرتان رغبتی و باش قرارگاهین گؤستریش و امرلرینی اجرا ائتمکدن یایینماسی میلی¬نین گئتدیکجه آرتماسی و دیگر سبب¬لر سون حسابدا علی اکبر درخشانی¬نی گئری اوتورماغا مجبور ائتدی. سید جعفر پیشه¬وری باشدا اولماقلا دانیشیق آپارماق اوچون بیر نئچه مؤمن آغ¬سققل و ملّت وکیلی 22 آذر ساعات 20 حدوددندا تبریزده¬کی اوچونجو لشگرین سربازخاناسینا گلدی¬لر. نتیجه¬ده اوچونجو لشگرین تبریز سربازخاناسی¬نین باش فرماندهی سرتیپ درخشانی ایله سید جعفر پیشه¬وری آراسیندا 7 مادّه¬دن عبارت اولان قرارداد امضالاندی [138، صص. 61 – 62]. همین قرارداد اساسیندا سربازخاناداکی لشگر سلاحی یئره قویوب تسلیم اولدو. سربازخاناداکی سربازلارین، خصوصاً یوکسک رتبه¬لی افسرلرین تهلکه¬سیزلیگینی تأمین ائتمک و اونلارین شخصیتینه توخونمادان، احتراملا یولا سالماغی سید جعفر پیشه¬وری داخلی ایش¬لر ناظری سلام¬الله جاویده حواله ائتمیشدی [129، صص. 408 – 409]، [137، ص. 447]. سرتیپ علی اکبر درخشانی، سرهنگ ورهرام 7 نفر یوکسک رتبه¬لی افسرله بیرلیکده طیاره ایله تهرانا یولا سالیندیقدان سونرا تهران حکومتی اونلاری دولته خیانتده اتهام ائدیب، حبسه سالدیرمیشدی. سید جعفر پیشه¬وری تهران¬ین بو عملینه جواب اولاراق دئمیشدی: «سرتیپ درخشانی و افسرلر قروپونون حبس اولونماسی عقل¬سیز حرکتدیر. درخشانی اؤز اراده¬سی ایله تسلیم اولمادی. ساده¬جه اولاراق، اونون سرباز و افسرلری خلقه گوللـه آتماق ایسته¬میردی¬لر. [178، ص. 110]. بئله¬لیک¬له، تهران¬ین تبریزده قارداش قانی آخیتماق اوچون گؤستردیگی بوتون جهدلر بوشا چیخدی.
آذربایجان¬دا خلق حرکاتی¬نین سلاحلی عصیان سویّه¬سینه یوکسلمه¬سی هر شئیدن اوّل خلق اوچون باشقا چیخیش یولونون قالماماسی ایله باغلی ایدی. بو حقیقتی 14 نجو مجلس¬ین 1324 نجو ایل 18 آذر اجلاسیندا بؤیوک اجتماعی خادم دوکتور محمد مصدق اعتراف ائده¬رک دئمیشدی: «آذربایجان¬دا اولان¬لارین باشلیجا سببی خلقین حقلی شکایت¬لرینه باخیلماماسی، ژاندارم و مرتجع خان¬لار طرفیندن یوزلرله گناه¬سیز کندلی¬نین وحشی¬جه¬سینه اؤلدورولمه¬سی¬دیر... آذربایجان خلقی حسّ ائتمیشدیر کی، بو مجلس، بو دولت هئچ بیر زمان اونون دردلرینه چاره ائتمه¬یه¬جکدیر. اونا گؤره آذربایجان اؤزو ـ اؤزونه چاره یولو آختارماق اوچون ایاغا قالخمیشدی» [207، 15 مهر 1325]. بو فیکری 13 (20) نجو عصر ایران تاریخینده اؤز مرتجع¬لیگی ایله آد قویموش قوام¬السلطنه ده «رویتر» مخبری¬نین سوآل¬لارینا جواب وئره¬رکن تکرار ائتمیشدی.

آذربایجان ملّی حکومتی و اونون فعالیتی

1284 – 1290 نجی ایل¬لر ستارخان حرکاتی (مشروطه انقلابی) و 1299 نجو ایلده شیخ محمد خیابانی¬نین باشچیلیغی آلتیندا یارادیلمیش ملّی انجمن حاکمیتیندن سونرا 1324 نجو ایل 21 آذرده سید جعفر پیشه¬وری¬نین رهبرلیگی آلتیندا آذربایجان ملّی حکومتی¬نین یارادیلماسی جنوبی آذربایجان ملّی آزادلیق حرکاتی¬نین زیروه¬سی حساب اولونور. بیر ایل عرضینده بو حکومتین حیاتا کئچیردیگی تدبیرلر و گؤردوگو ایش¬لری مبالغه¬سیز دئمک اولار کی، پهلوی رژیمی اون ایل¬لرله حیاتا کئچیره بیلمه¬میشدی و بیله¬مزدی. بو حقیقتی مختلف عقیده¬یه منسوب اولان انسان ¬لار دفعه¬لرله تکرار ائتمیش¬لر.
آذربایجان ملّی مجلسی 1324 نجو ایل آذرین 12 ده کئچیردیگی اجلاسیندا سید جعفر پیشه¬ور¬یه آذربایجان ملّی حکومتینی تشکیل ائتمگی تاپشیردی. سید جعفر پیشه¬وری همین گون مجلس¬ین گون¬اورتادان سونراکی اجلاسیندا ملّی حکومت¬ین ترکیبینی اشاغیداکی کیمی مجلس¬ین مداکره¬سینه تقدیم ائتدی:
باش وزیر ـ سید جعفر پیشه¬وری
داخلی ایش¬لر وزیری ـ سلام¬الله جاوید
خلق قوشون¬لاری وزیری ـ جعفر کاویان
زراعت وزیری ـ دوکتور مهتاش
معارف وزیری ـ محمد بی¬ریا
صحیه (بهداری) وزیری ـ دوکتور اورنگی
مالیه وزیری ـ غلامرضا الهامی
عدلیه وزیری ـ یوسف عظیما
پوست تلقراف وزیری ـ میرزا ربیع کبیری
تبلیغات وزیری ـ بیات ماکو
تجارت و اقتصاد وزیری ـ رضا رسولی
یوخاریداکی ترکیب مجلس طرفیندن تصدیق¬له¬نندن سونرا زین¬العابدین قیامی عالی محکمه (دیوان عالی)نین رئیسی، فریدون ابراهیمی مدعی¬العموم (دادستان کلّ) وظیفه¬لرینه تعیین اولونموشدولار [188، 22 آذر 1324].
آذربایجان ملّی حکومتی¬نین فعالیتی¬نین باشلانغیجیندا جدّی چتین¬لیک تؤره¬دن مسأله¬لردن بیری آذربایجان¬ین ایکینجی بؤیوک شهری اورمیه (رضائیه)نین تهرانا تابع، دشمن الینده قالماسی ایدی. آذربایجان ملّی حکومتی اؤز فعالیتی¬نین ایلک گونوندن دشمن¬له مسأله¬نی دانیشیق¬لار یولو ایله، صلحه گئتمک¬له حلّ ائتمک نیتینده اولدوغوندان، امکان داخلینده نظامی توققوشمادان چکینمگه چالیشیردی. «بیلیردیک کی، ایش دعواسیز، دؤیوش¬سوز اؤتوشمه¬یه¬جک... چالیشیردیق سلاح ایشلتمکده اوّلینجی اولمایاق. بیزی سلاحلی دسته یاراتماغا مجبور ائدن تهران حکومتی¬نین ارتجاعچی روحیه¬لرینی بیلمگیمیز ایدی» (سید جعفر پیشه¬وری).
آذربایجان ملّی حکومتی¬نین تشکیلیندن کئچن بیر هفته عرضینده اهالی¬نین کؤمک¬لیگی و اشتراکی ایله فدائی دسته¬لری طرفیندن قره¬داغ ماحالی، اردبیل، خالخال، کلیبر و میانداب شهرلری و اطراف کندلری ایله بیرلیکده شاه¬پرست¬لردن آزاد ائدیلدی. «آپاریلان عملیات¬لار زمانی ایران اوردوسونون 5983 نفر سرباز و افسری خلع سلاح ائدیلمیش، اونلاردان 4 توپ، 1000 مرمی، 205 مسلسل، 3577 توفنگ، 22 توپانچا، 6 تانک، 2 مین آتان، 300 مین، 470000 فشنگ آلینمیشدی. تکجه رضائیه و اردبیل ژاندارم واحدلرینده 2800 نفره یاخین ژاندارم خلع سلاح ائدیلمیش، اونلارا مخصوص 565 توفنگ، 31000 فشنگ فدائی¬لر طرفیندن مصادره ائدیلمیشدی» [211، 28 آبان، 1381]. الی هر یئردن اوزولن تهران حکومتی اؤز امیدینی اورمیه¬ده¬کی (او زمان رضائیه) آغیر سلاح¬لارلا و بیر نئچه تانک¬لا تجهیز اولونموش دؤردونجو استان پادگانینا باغلادی. تبریزده قارداش قیرغینی سالماغا موفق اولمایان تهران¬ین ارتجاعچی قوّه¬لری قانلی صحنه¬نی اورمیه¬ده یاراتماق ایسته¬دی¬لر. بونون اوچون دؤردونجو استان ساییلان غربی آذربایجان¬ین فرماندارینی عوض ائدن و اورمیه پادگانی¬نین باشچی¬سی سرهنگ زنگنه¬یه هر جور کؤمک و شیرنیک¬لندیریجی وعده¬لر وئریلدی. اورمیه فدائی¬لری¬نین کؤمگینه گلمیش اطراف ناحیه¬لرین فدائی¬لری اورمیه¬ده¬کی پادگانی محاصره¬یه آلانادک، سرهنگ زنگنه¬نین امری ایله اورمیه¬ده و اطراف کندلرده اونلارجا وطن¬پروره دیوان توتولموشدو. اونلارلا آدام اعدام ائدیلمیش، ائولرینه اود وورولموشدو، اونا گؤره کی، اونلار آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین عضوو اولموش¬لار. «صدای اورمیه» غزئتی همین دورون حادثه¬لرینی خاطرلایاراق یازیردی: «رضائیه¬ده¬کی نظامی پادگانین فرماندهی و فرمانداری سرهنگ زنگنه بو شهرده ترور دستگاهی دوزلتمیشدی. ائله گون اولموردو کی، آدام اونون امری ایله قتله یئتیریلمه¬میش اولسون. معلوم اولور کی، هر کس «من دموکراتام» دئسئیدی قتله یئتیریلیردی» [211، 28 آبان، 1381]. پادگانین یئرلشدیگی اراضی¬نین هر طرفدن محاصره¬یه آلیندیغینی گؤرن زنگنه تانک¬لاری فدائی¬لرین اوستونه سوردوردو. عایله¬سینی حادثه¬دن خیلی اوّل شهردن چیخاریب خارجی اؤلکه¬نین کونسول¬لوغوندا یئرلشدیرن زنگنه اؤزونه ده سون ایاقدا اورادا یئر ائتمیشدی. بو خبر پادگان افسر و سربازلارینا چاتدیریلدیقدا، اونلارین چوخو سربازخانادان قاچماغا جان آتمیش، بیر حصّه ایسه فدائی¬لرین اوزه¬رینه هجوما کئچمک امرینی یئرینه یئتیرمکدن بویون قاچیرمیشدی.
زنگنه¬نین فرمانده¬لیگی آلتیندا اولان پادگان 26 – 27 آذر تام محاصره¬یه آلیندی. چیخیش یولونو آنجاق تسلیم اولماقدا گؤرن پادگان 28 آذر 1324 نجو ایلده تسلیم اولماق مجبوریتینده قالدی [211، 28 آبان، 1381]. بونونلا دا ایران آدلانان اؤلکه¬نین داخلینده یئرلشن قدیم آذربایجان تورپاق¬لاری¬نین تام اولماسا دا، زنجان¬دان جلفایا قدر، آستارادان ماکو و سلماسا قدر کند و شهرلری تهران¬ین اسارتیندن آزاد اولدو. بو 1206 (1828)نجی ایلدن ایران شاه¬لاری¬نین، 1304 نجو ایلدن ایسه پهلوی سلسله¬سی¬نین جایناغینا کئچیریلمیش بیر مملکتین ـ جنوبی آذربایجان¬ین ملّی آزادلیق مبارزه¬سینده قازاندیغی تاریخی غلبه ایدی.
آذربایجان ملّی حکومتی¬نین فعالیتی آذربایجان ملّی مجلسی¬نین تقدیم ائتدیگی برنامه لایحه¬سینده عکس اولونموشدو. ملّی حکومت¬ین بیر ایل¬لیک فعالیتی بو برنامه¬نین اجراسینا یؤنه¬لمیشدی. طبقاتی مبارزه¬دن امتناع ائدیب خصوصی مالکیته دولت مالکیتی قدر حقوق وئرن آذربایجان ملّی حکومتی اصلینده 1286 – 1299 نجو ایل¬لرده شمالی آذربایجان¬داکی جمهوریتدن سونرا آذربایجان¬دا یارادیلمیش یئنی بیر دموکراتیک اصول اداره ایدی. آذربایجان دموکرات فرقه¬سی رهبرلیگی آلتیندا فعالیت گؤسترن آذربایجان ملّی حکومتی¬نین بوتون قرارلاری و اجرا ائدیجی ایش برنامه¬سی خلقین منافعینه، اؤلکه¬نین ترقی و آبادلیغینا، معارف و مدنیتین سیویل استقامته یؤنه¬لتمک مرامینا خدمت ائتمیشدی. نظره آلماق لازمدیر کی، آذربایجان ملّی حکومتی فعالیتی تهران رژیمی و اونون آرخاسیندا دوران امپریالیست قوّه¬لرین فتنه¬کارلیغی و پوزوجولوغو، دیگر طرفدن باشی «نفت سوداسی» ایله قیزیشمیش شوروی رهبرلیگی¬نین آردیجیل تضییق¬لری شرایطینده اجرا ائدیلمیشدی [137، صص. 435 – 438]، [188، 22 آذر 1324]. بو باخیمدان آذربایجان ملّی حکومتینه و رهبرلیگینه دوشوندوک¬لری¬نین چوخونو سربست حیاتا کئچیرمگه امکان وئریلمه¬میشدی.
آذربایجان ملّی مجلسی¬نین 1324 نجو ایل 22 آذر تاریخلی اجلاسیندا تصدیق اولونموش آذربایجان ملّی حکومتی¬نین 20 مادّه¬دن عبارت اولان ایش برنامه¬سی اؤز دورونه گؤره او قدر گنیش و احاطه¬لی¬دیر کی، بورادا اوندان گنیش بحث آچماق امکان¬سیزدیر . آذربایجان مختاریتی¬نین دنیایا تانیتدیریلماسی، دموکراتیک اساس¬لارلا انجمن سئچکی¬لرینه باشلاماق و انجمن¬لری تشکیل ائتمک، شهر و کندلرین آبادلاشدیریلماسی، یئرلرده دولت وظیفه¬لرینه وطن¬پرور و وجدانلی آدام¬لاری ایره¬لی چکمک، عدالتلی وئرگی قانونو تطبیق ائتمک، فدائی دسته¬لری¬نین و خلق قوشون¬لاری¬نین تجهیزاتینا و تعلیمینه فیکیر وئرمک، تدریسین و بوتون اؤلکه¬ده یازیشمالارین آنا دیلینده آپاریلماسینا، ساوادسیزلیغین لغو ائدیلمه¬سینه نایل اولماق و ملّی دارالفنونون (دانشگاه) آچیلماسینی تئزلشدیرمک، اقتصادی تدبیرلر سیراسیندا عدالتلی تورپاق اصلاحاتی¬نین کئچیریلمه¬سی، ارباب ـ رعیت مناسبت¬لری¬نین نظاما سالینماسی، دایانمیش استحصال مؤسسه¬لری¬نین ایشه سالینماسی و یئنی صنایع مرکزلری¬نین انشاسی، ملّی صاحبکارلیغین دستک¬لنمه¬سی و تشویق ائدیلمه¬سی، زیربنانین نظاما سالینماسی و اونون آهنگدار ایشی¬نین تأمین ائدیلمه¬سی، ایش¬سیزلیگی آرادان قالدیرماق اوچون تأثیرلی تدبیرلرین حیاتا کئچیریلمه¬سی، مترقی ایش قانونو و بیمه¬نین تطبیقی، صحیه (بهداری) خدمتی¬نین یاخشی¬لاشدیریلماسی، آذربایجان¬دا یاشایان ملّی آزلیق¬لارا آذربایجانلی¬لارلا برابر حقوق وئریلمه¬سی و اونلارین ملّی دیل، مدنیت، عادت ـ عنعنه¬لری¬نین انکشافینا دولت سویّه¬سینده قایغی گؤستریلمه¬سی، ایران حکومتی¬نین آذربایجان¬ین ملّی منافعینه ضد اولمایان قرار و قانون¬لاری¬نین تانینماسی و سایر و ... بوتون بونلار هامیسی آذربایجان ملّی حکومتی¬نین فعالیت برنامه¬سی¬نین اساسینی تشکیل ائتمیشدیر. بونلارین هر بیری آیریجا بحثین موضوع¬سودور. بونونلا بئله دئمه¬مک موکون دگیل کی، اقتصادیات و قوروجولوق، ملّی مدنیتین انکشافینا گؤستریلن قایغی، ایلک نوبه¬ده آذربایجان دیلی¬نین رسمی دولت دیلی اعلان ائدیلمه¬سی و بوتون آذربایجان¬دا بو قانونون حیاتا کئچیریلمه¬سی، تبریزده دولت دانشگاهی، درام تئاتری و فیلارمونیانین آچیلماسی، شاعر و یازیچی¬لار بیرلیگی¬نین، بسته¬کار (آهنگساز) و معمارلار جمعیتی¬نین یارادیلماسی، چاپ ایشی¬نین یوکسک سویّه¬ده تشکیلی و ... ایش¬لر جنوبدا اصل معنادا اقتصادی دیرچه¬لیش و مدنی انقلابدان خبر وئریردی.
ایستر «12 شهریور» مراجعتینده و آذربایجان دموکرات فرقه¬سی¬نین دیگر سندلرینده، ایسترسه ده آذربایجان ملّی حکومتی¬نین فعالیت برنامه¬سینده عمده مسأله آذربایجانا ایران داخلینده مختاریت وئریلمه¬سی مسأله¬سی ایدی. آذربایجان اؤز مختاریتینی باشلیجا دولت¬لرین ضمانتی آلتیندا تهران¬دان ایسته¬ییردی. بو حقده 21 آذر نهضتیندن 17 گون سونرا، 1324 نجو ایل دی آیی¬نین 8 ده سید جعفر پیشه¬وری ایله آمریکانین تبریزه تازا گلمیش کونسولو روبرت روسو آراسینداکی صحبتده ده بحث اولونموشدور[258]. روبرت روسونون «اگر شاه سیزین مختاریتی¬نیزی تانیسا، آذربایجان دموکرات¬لاری بونا نئجه باخارلار؟» سوآلینا سید جعفر پیشه¬وری: «تکجه شاه¬ین تانیماسی آذربایجان ملّی مختاریتی¬نین موجودلوغو اوچون تأمینات اولا بیلمز. شاه اؤز قرارینی صاباح لغو ائده بیلر. آذربایجان خلقی اؤز قانونی طلب¬لرینه حقیقی تأمینات ایسته¬ییر کی، بو دا بوتون دموکراتیک دولت¬لرین ، او جمله¬دن آمریکا حکومتی¬نین یاردیمیندان و مدافعه¬سیندن عبارت اولا بیلر».
اؤته¬ری ده اولسا، آذربایجان ملّی حکومتی¬نین بیر ایل¬لیک عمری دورونده حیاتا کئچیردیگی تدبیرلرین و قوروجولوق فعالیتی¬نین بعضی¬لرینی نظردن کئچیرک.


اصلاحات¬لار
1- دموکراتیک اصلاحات¬لار

آذربایجان ملّی حکومتی اؤزونون بیر ایل¬لیک فعالیتینده (اصلینده 6 آی¬دان بیر قدر چوخ) دموکراسی ساحه¬سینده بیر سیرا مهم اصلاحات¬لاری و تدبیرلری حیاتا کئچیرمیشدیر. فردی آزادلیغی، سؤز، مطبوعات و وجدان آزادلیغی قانونلا قورونوردو. بو ساحه¬ده گؤرولموش مهم ایش¬لردن بیری ایران تاریخینده ایلک دفعه اولاراق دموکراتیک سئچکی قانونون قبول ائدیلمه¬سی اولموشدور. 46 مادّه¬دن عبارت اولان بو قانون ملّی حکومت¬ین فعالیته باشلادیغی ایلک گون¬لرده قبول ائدیلیب، قوّه¬یه مینمیشدی. قانوندا ملّی مجلس سئچکی¬لرین مستقیم، گیزلی و آزاد شرایطده آپاریلماسی نظرده توتولوردو و کناردان هر هانسی مداخله قانونلا قدغن ائدیلیردی. ایران سئچکی تاریخینده ایلک دفعه اولاراق سئچکی¬لرده قادین¬لارا کیشی¬لرله برابر حقوق وئریلمیشدی. اونلارین دا سئچیب، سئچیلمک صلاحیتی وار ایدی. قانون 20 یاشینا چاتمیش بوتون آذربایجان وطنداش¬لارینا سئچکی¬ده اشتراک ائتمک حقوقو وئریردی. 27 – 80 یاش آراسیندا آذربایجان¬دا یاشایان بوتون وطنداش¬لار ملّی مجلسه وکیل سئچیله بیلردی، بو شرطله کی، ایران تبعه¬سی و آذربایجان ساکنی اولموش اولسون. وطنداشلیغی اولمایان¬لار، هر هانسی جنایتی ائتدیگینه گؤره محکوم اولونموش¬لار، ملّی حکومت علیهینه چیخان¬لار سئچکی حقوقوندان محروم ائدیلمیش¬لر. مجلسه سئچیلن هر بیر شخصدن آذربایجان دیلینی بیلمک طلب اولونوردو. سئچکی قانونوندا سئچکی¬لرین قانون چرچوواسیندا کئچیریلمه¬سی اوچون بوتون امکان¬لار ایشه سالینمیش و دموکراتیک اساس¬لار معیّن¬لشدیریلمیشدی. آذربایجان ملّی مجلسی¬نین فعالیتی حقده مجلسین داخلی نظامنامه¬سی حقده، ایالت و ولایت انجمن¬لری¬نین حقوقو و صلاحیتی و بلدیه¬لر حقده و دیگر ساحه¬لره عاید قبول ائدیلمیش قانون¬لار دموکراتیک پرنسیپ¬لره سؤیکنمک¬له یاناشی، دنیاداکی مدنی قانون¬لاری نمونه کیمی قبول ائتمیشدی.
آذربایجان داخلینده ملّی مناسبت¬لرده ترازلیق یاراتماق و وجدان آزادلیغینا رعایت ائتمک آذربایجان ملّی حکومتی¬نین فعالیت برنامه¬سینده دقت مرکزینده ساخلانیلان مسأله¬لردن اولموشدور. آذربایجان¬دا یاشایان دیگر ملّت¬لر و ائتنیک قروپ¬لارا اؤز ملّی مدنیتینی انکشاف ائتدیرمک، آنا دیلینده مکتب¬لر آچماق و نشریات ایشی ایله مشغول اولماغا هئچ بیر قدغن و مجبوریت یوخ ایدی. مراسم¬لر کئچیرمک، عبادت¬لر ائتمک، زیارتگاه¬لارا گئتمک و سایر تام آزاد و مانع¬سیز ایدی و اونلارا دولتین حمایه¬سی وار ایدی.
آذربایجان ملّی حکومتی¬نین مرامینا ضد اولمایان و آذربایجان¬ین مختاریتی علیهینه یؤنه¬لمه¬ین سیاسی و ادبی قوّه¬لره سیاسی، علمی بیرلیک¬لره جمعیت و تشکیلات¬لارا فعالیت آزادلیغی وئرمیش، اونلارین حقوقو قانونلا قورونوردو. آذربایجان جامعه¬سینه یئنیجه داخل اولان دموکراسی آز مدتده مهم ایره¬لی¬له¬ییشه نایل اولموش و عموم ایران اوچون نمونه اولان آددیم¬لار آتمیشدیر.

2- اقتصادیات و قوروجولوق
ساحه¬سینده اصلاحات¬لار

جمعی بیر ایل عمری سورموش آذربایجان ملّی حکومتی¬نین اقتصادیات و قوروجولوق ساحه¬سینده گؤردوگو ایش¬لری بیر چوخ مؤلف¬لرین (او جمله¬دن آمریکالی جان فوران) یازدیغی کیمی رضا شاه رژیمی هئچ 20 ایلده ده یئرینه یئتیره بیلمزدی [100، ص. 411]. آذربایجان ملّی حکومتی¬نین اجرا ائتدیگی اقتصادی تدبیرلر سیراسیندا تورپاق اصلاحاتی، هئچ شبهه¬سیز کی، باشلیجا یئر توتموشدور.
معلوم اولدوغو کیمی «21 آذر» انقلابی غالب گلدیگی وقته قدر جنوبی آذربایجان اقتصادی انکشاف جهتدن ایران¬ین گئری¬ده قالمیش ایالت¬لریندن بیری ایدی. آذربایجان¬ین اقتصادیاتیندا، ملّی محصولون حجمینده و ملّی گلیرده زراعت آپاریجی موقعه مالک ایدی. همین دوره (1324 – 1325) عاید اولان آماردان معلوم اولور کی، آذربایجان¬دا یاشایان 5 میلیونلوق اهالی¬نین یوزده هشتاد بئشی¬نین دولانماسی زراعت¬له باغلی اولموشدور [159، ص. 41]. شهر و اطرافیندا یاشایان بیر میلیون دؤرد یوز مین اهالی¬نین اکثر حصّه¬سی¬نین دولانماسی دئمک اولار کی، زراعت¬له علاقه¬دار ایدی. اکینچی¬لیک مناسبت¬لرده حاکم اولان ارباب ـ رعیت قایداسی، استحصالین اورتا عصرلردن قالما اصولا اساسلانماسی، محصولدار تورپاق¬لارین و باشلیجا سو منبع¬لری¬نین وارلی مالک و منصب صاحب¬لری¬نین الینده جمع¬لنمه¬سی و باشقا سبب¬لر آذربایجان کندلی¬سی¬نین یاری¬آج ـ یاری¬توخ یاشاماسی¬نین باشلیجا سببی ایدی. «21 آذر» حرکاتیندا کندلی¬لرین حرکاتین آپاریجی قوّه¬لریندن بیری کیمی (او جمله¬دن فدائی دسته¬لرینده) تظاهر ائتمه¬سی کندلرده¬کی حق¬سیزلیک، زوراکی¬لیق و عدالت¬سیزلیک¬له باغلی ایدی. بو معنادا آذربایجان ملّی حکومتی¬نین فعالیت برنامه¬سینده زراعت مسأله¬سی¬نین اؤن پلانا چکیلمه¬سی تصادفی دگیلدیر.
«12 شهریور بیاننامه¬سینده وئریلمیش وعده¬لر اساسیندا آذربایجان ملّی حکومتی اکینچی¬لیک ساحه¬ده اوچ مهم قانون قبول ائتمیشدی: «مصادره تورپاق¬لار حقینده قانون»، «خالصه تورپاق¬لارین حقینده قانون» و «آرتیق و مصرف¬سیز تورپاق¬لارین بؤلونمه¬سی حقینده قانون» [188، 24 اسفند، 1324]، [99، صص. 10 – 12].
مصادره ائدیلیب تورپاق¬سیز و آز تورپاقلی کندلی¬لر آراسیندا بؤلوشدورولن تورپاق¬لار خلق حرکاتینا و آذربایجان ملّی حکومته خیانت ائدیب آذربایجان¬دان قاچمیش شخص¬لرین تورپاق¬لاری ایدی. بو حقده آذربایجان ملّی مجلسی ریاست هیأتی ¬نین قبول ائتدیگی 27 بهمن 1324 نجو ایل تاریخلی قانونوندا دئییلیر کی، «آذربایجانی ترک ائدیب تهرانا و سایر نقطه¬لره گئدیب، آذربایجان¬ین آزادلیغی و ملّی حکومت علیهینه تبلیغات آپاران¬لار ـ ایستر آذربایجانلی و ایسترسه ده غیرآذربایجانلی اولسون ـ اونلارین داشینان و داشینمایان (منقول و غیرمنقول) ملک، املاک و ثروتی خلقین و دولتین خیرینه مصادره ائدیلسین» [188، 4 اسفند 1324]. ملّی مجلس ریاست هیأتی¬نین «خالصه¬لرین بؤلونمه¬سی حقینده» قبول ائتدیگی باشقا بیر قانوندا ایسه دئییلیردی: «رضا شاه پهلوی¬نین سلطنت تاریخیندن 21 آذر 1324 نجو ایله قدر آذربایجان¬دا اولان خالصه¬لر و سو منبع¬لری کندلرده یاشایان کندلی¬لر آراسیندا عوض¬سیز اولاراق بؤلونمه¬لی¬دیر» [188، 4 اسفند، 1324]. بونلاردان باشقا مالک¬لرین اختیاریندا اولان، لاکن استفاده¬سیز قالان تورپاق¬لارین مالک¬لردن آلینیب تورپاق¬سیز کندلی¬لره وئریلمه¬سی حقده ده قانون قبول ائدیلمیشدی. مصادره اولونموش و خالصه تورپاق¬لارین سیاهه¬یه آلینماسی و کندلی¬لرین اختیارینا وئریلمه¬سی تدبیری داخلی ایش¬لر، عدلیه، مالیه و کشاورزی وزیرلیگی تماینده¬لری¬نین اشتراکی ایله اجرا اولونوردو. استفاده¬سیز قالمیش تورپاق¬لارین تورپاق¬سیز و آز تورپاقلی کندلی¬لره وئریلمه¬سی کند انجمن¬لرینه حواله ائدیلمیشدی.
یوخاریدا آدلاری چکیلن قانون¬لار آراسیندا آپاریلان تورپاق اصلاحاتی ایله 1324 نجو ایلین سونوندا 437 پارچا کندده¬کی خالصه تورپاق¬لاری یوخسول کندلی¬لرین اختیارینا وئریلمیشدی [221، 1394، نومره 2، ص. 25]. مالک¬لرین آرتیق تورپاق¬لاری حسابینا 380 مین هکتار اکین ساحه¬سی عوض¬سیز اولاراق کندلی¬لر آراسیندا بؤلوشدورولموشدو [221، 1384، نومره 2، ص. 25].
آذربایجان¬داکی 1324 – 1325 نجی ایل¬لر خلق حرکاتینا هئچ ده یاخشی مناسبت بسله¬مه¬ین آمریکالی مؤلف جان فوران¬ین بیر ایلده خلقین خیرینه اجرا ائتدیگی تدبیرلرین بؤیوک مقیاسدا اولدوغونو اعتراف ائده¬رک یازیر: «247066 هکتار اکین ساحه¬سی 209096 کندلی عایله¬سی آراسیندا عوض¬سیز بؤلوشدورولموش و اوسته¬لیک کندلی¬لرین صرف ائتدیک¬لری امک مقابلینده مالک¬لردن آلدیق¬لاری یوزده اوتوز محصول یوزده هشتاد بئشه قالدیریلمیشدی». مؤلف تبریزده¬کی انگلیس کونسولونون لندنه گؤندردیگی راپورتدان بئله بیر پارچانی مثال گتیره¬رک یازیر: «... تورپاق اصلاحاتی، ایش¬سیزلیگین آرادان قالدیریلماسینا یؤنه¬لدیلن تدبیرلر و بو استقامتده دیگر ایش¬لر آذربایجان¬دا خلق کوتله¬سی¬نین ملّی حکومت¬له همرأی¬لیگینی یاراتمیشدی» [100، ص. 411].
کندلی ایله مالک آراسیندا مناسبت¬لری نظاملایان و محصول بؤلگوسونده کندلی¬لره اولان عدالت¬سیزلیگی آرادان قالدیرماقدا 21 مادّه¬دن عبارت قانونون اهمیتی خصوصی قید اولونمالی¬دیر. بو قانونا قدر مالک تورپاغینی اکیب ـ بئجرن کندلی تکجه انجام وئردیگی امگینه گؤره پای آلیردیسا، یئنی قانون کندلی¬لردن آلینان بوتون وئرگی و رسوم¬لاری لغو ائتدی و هم ده ایش، توخوم و شوخوملاما پایی¬نین کندلیه، تورپاق و سو پایی¬نین مالکه چاتماسینی قانونی¬لشدیردی. بو بؤلگوده ایش اوچ پای، تورپاق بیر پای، شوخوملاماق 2 پای، توخوم بیر پای اولاراق قبول ائدیلمیشدی [189، 27 فروردین، 1325]. «تورپاق اصلاحاتی ایله باغلی مختلف آدلار آلتیندا کندلی¬لردن آلینان نقد و جنسی وئرگی و مکلفیت¬لر لغو ائدیلدی. مالک¬لرین کندلیه اجاره¬یه وئردیگی تورپاغی ایسته¬دیگی وقت گئری آلماسی، کندلی¬نین کنددن کؤچورولمه¬سی و سایر بو کیمی عدالت¬سیز حقوق¬لار فئودال¬لارین و خان¬لارین الیندن آلیندی» [26، 1998، نومره بیر ص. 25].
زراعت مسأله¬سینه عاید آذربایجان ملّی مجلسی¬نین قبول ائتدیگی و آذربایجان ملّی حکومتی¬نین اجرا ائتدیگی قانون¬لار دموکراتیک و انسانی مضمونونا گؤره یاخین و اورتا شرقده بو تاریخه قدر بنزری اولمایان تدبیرلر ایدی.
1324 – 1325 نجی ایل¬لرده دموکراتیک و عدالتلی اساس¬لار اوزره کئچیریلمیش تورپاق اصلاحاتی آذربایجان¬دا یوخ، بوتون ایران¬دا چوخ جدّی تأثیر بوراخمیشدی. آذربایجان ملّی حکومتی¬نین سقوطو عرفه¬سینده و اوندان سونراکی ایل¬لرده ایران¬ین مختلف بؤلگه¬لرینده اورتالیغا گتیریلن تورپاق اصلاحات¬لاری و بو ساحه¬ده گؤتورولموش آددیم¬لاردا آذربایجان ملّی حکومتی¬نین اکینچی¬لیک ساحه¬ده گؤردوگو تدبیرلرین تأثیری دانیلمازدیر.
آذربایجان¬دا هر جور شرایطین و امکان¬لارین (یئرآلتی، یئراوستو ثروت¬لر، خام¬مال، طبیعی و فیزیکی امکان¬لار و سایر) اولماسینا باخمایاراق، آیری ـ سئچکی¬لیک و شوونیست سیاستی نتیجه¬سینده آذربایجان صنایع جهتدن ایران¬ین گئری¬ده قالمیش اوجقارلاریندان بیرینه چئوریلمیشدی. اوّلکی صفحه¬لرده قید ائتدیگیمیز کیمی، 1310 نجو ایل¬لرین سونو، 1320 نجی ایل¬لرین اوّل¬لرینده آذربایجان¬دا معاصر سویّه¬لی بیر صنایع مؤسسه¬سی بئله تاپماق مومکون دگبلدی. «همین دوره عاید اولان آماردان بللی اولور کی، اؤلکه¬ده¬کی 69 توخوجولوق فابریکیندن جمعی اوچو، 8 مبوه ـ تره¬بار کونسرو کرخاناسیندان، 90 بیتکی یاغی چکن کرخانادان، 26 پامبیق تمیزلمه کرخاناسیندان هئچ بیری ده آذربایجان¬دا موجود دگیلدی... اؤلکه¬نین عمومی ملّی محصولوندا آذربایجان¬ین پایی باشقا ایالت¬لردن گئری قالمادیغی بیر تقدیرده، بو گلیرین آذربایجانا چاتان پای او قدر آز ایدی کی، بو پای¬لا تبریز اهالی¬سینی بئله دولاندیرماق مومکون دگیلدی» [227، 1379، نومره 9، ص. 25].
ملّی صنایعین دیرچه¬لیشینه نایل اولماق، ان اوّل ضروری ساحه¬لری ایشه سالماق، خلقین طلباتی¬نین هئچ اولماسا بیر حصّه¬سینی ملّی صنایع حسابینا تأمین ائتمک، بونونلا یاناشی ایش¬سیزلیگی و یوخسول¬لوغو قسماً ده اولسا آرادان قالدیرماق اوچون آذربایجان ملّی حکومتی¬نین قارشی¬سیندا چوخ جدّی و آغیر وظیفه¬لر دوروردو. بونونلا باغلی 1325 نجی ایل 19 فروردین تاریخلی قانون سجیّوی¬دیر [221، 1364، نومره 2، ص. 23]. 6 مادّه¬دن عبارت اولان بو قانوندا معدن¬لرین، یئرآلتی ثروت¬لرین، مئشه¬لرین ملّی¬لشدیریلدیگی اعلان اولونور، دولتین دستگی ایله صنایع تعاونی¬لری¬نین یارادیلماسینا، فعالیتی دایانمیش و یاریمچیق ایشله¬ین دولت صنایع مرکزلری¬نین آیری ـ آیری شخص¬لره اجاره¬یه وئریلمه¬سینه، ملّی صنایع صاحب¬لرینه خام¬مالین آلینماسیندا، وئرگی و رسوم¬لارین اؤده¬نیلمه¬سینده اهمیتلی گذشت¬لر نظرده توتولموشدور. اورتا و خیردا سویّه¬لی شخصی استحصال مؤسسه¬لری¬نین انکشاف ائدیلمه¬سی مقصدی ایله آذربایجان ملّی حکومتی اؤزونون 1325 نجی ایل بودجه¬سیندن بو جور مؤسسه¬لره مالی و تکنیکی یاردیم گؤسترمک¬له یاناشی اونلارین گلیریندن آلینان وئرگی¬لر اهمیتلی درجه¬ده آزالتمیشدی. بونونلا بیرلیکده خیردا و اورتا سویّه¬لی سرمایه¬سی محدود اولان صنایع مؤسسه¬لرینه خام¬مال تهیه ائتمک، مؤسسه¬نی گنیشلندیرمک و یا یئنی¬سینی تیکمک اوچون اونلارا گذشتلی تورپاق ساحه¬سی وئرمک، داخلی بازاردا و آذربایجان حدودلاریندان کناردا اؤز محصول¬لارینی ساتماغا شرایط یاراتماق ـ بوتون بونلار هامیسی قانوندا نظرده توتولموشدو. گؤرولموش تدبیرلر آز مدتده اؤزونون ایلک مثبت نتیجه¬سینی وئرمگه باشلادی. «پشمینه»، «کلکته¬چی»، «خسروی»، «بوستان»، «شایان»، «ایران» و سایر بو کیمی صنایع مؤسسه¬لری اؤز ایش آهنگینی برپا ائدیب، تام گوجو ایله ایشه دوشدو. ملّی حکومت¬ین تشبثی و وسایطی حسابینا تیکیلمیش «ظفر» توخوجولوق فابریکی اؤز محصول¬لاری ایله آذربایجان¬ین داخلی بازارینداکی طلباتی تأمین ائتمگه کؤمک¬لیک گؤسترمک¬له برابر اؤز مال¬لارینی قسماً ده اولسا ایران¬ین باشقا ایالت¬لرینه ده صادر ائدیردی [221، 1364، نومره 2، ص. 23]. آذربایجان ملّی حکومتی¬نین ملّی صنایعی دیرچلتمک و انکشاف ائتدیرمک برنامه¬سینده صنایعی اداره ائدن اوستا و تکنیکی کادرلارین حاضرلانماسینا، بو مقصدله صنعت مکتب¬لری¬نین و اوستالیق کلاس¬لاری¬نین تشکیلینه، تبریزله یاناشی بوتون بؤلگه¬لرده، اساساً، ال امگی ایله ایشله¬ین کارگاه¬لارین، دزگاه¬لارین ایشه سالینماسینا و اونلارا یئرلی انجمن¬لر طرفیندن لازمی کؤمک¬لیگین گؤستریلمه¬سینه خصوصی دقت وئریلمیشدی. اون مین¬لرله عایله¬نین دولانیشیغی اوچون باشلیجا مادّی گلیر منبعی اولان خالچاچی¬لیق، توخوجولوق و دیگر کوتلوی صنعت ساحه¬لری دولت حمایه¬سینه آلیندی. مترقی امک و بیمه قانونو، محتکرلیک¬له مبارزه، داخلی بازاردا عدالتلی قیمت سیاستی آذربایجان ملّی صنایعی¬نین اهمیتلی درجه¬ده دیرچه¬لیشینه کؤمک ائتمیش اولدو و سایر.
ملّی صنایعین دیرچه¬لیشینه یؤنه¬لدیلمیش تدبیرلرین اجراسیندا مالی وسایطی تاپماق اهمیتلی بیر مسأله ایدی. بو باخیمدان 1325 نجی بودجه ایلینده اجراسی نظرده توتولموش تدبیرلر آذربایجان ملّی حکومتی¬نین 20 بنددن عبارت فعالیت برنامه¬سینده¬کی مادّه¬لرین یاریدان چوخو اقتصادی مسأله¬لرین حلّینه یؤنه¬لدیلمیشدی. تهران¬ین حمایه¬دارلیغی ایله دشمن قوّه¬لر طرفیندن افلاس حالا سالینمیش مالیه¬نین دورومو تعجیلی شکیلده یاخشی¬لاشدیرماق، بودجه¬نین مداخل منبع¬لرینی ساغلاملاشدیرماق و آرتیرماق، بوشالمیش خزانه¬ده ییغیم یاراتماق و جریاندا پول بحرانینی (چاتیشمامازلیغی) آرادان قالدیرماق اوچون تأثیرلی اقتصادی ـ مالی تدبیرلرینه ال آتماق آذربایجان ملّی حکومتی¬نین مالی سیاستینده اهمیتلی یئر توتموشدو. آذربایجان¬داکی بانک¬لار اهالیه اولان 18 مین تومن بورجو اؤده¬مه¬لی اولدوغو حالدا، خزانه¬ده وور ـ توت جمعی 2 مین تومن پول قالمیشدی. بو وضعیت بانک¬داکی پول¬لارین (هم ده قیزیل، جواهر و سایر) «21 آذر» عرفه¬سینده تهرانا آپاریلماسی¬نین نتیجه¬سینده یارانمیشدی [227، 1379، نومره 9، ص. 25]. اقتصادی و مالی جهتدن سون درجه آغیر بیر دورده فعالیته باشلایان آذربایجان ملّی حکومت چوخ بؤیوک چئویک¬لیک¬له بو آغیر وضعیتی یونگول¬لشدیرمگه قسماً ده اولسا موفق اولدو. بانک¬لارداکی بوتون امانت¬لرین وئریلمه¬سی موقتی دایاندیریلدی، مرکزی خزانه¬یه داخل اولان وئرگی، رسوم و دیگر گلیرلرین تهرانا کؤچورولمه¬سی تام دوندورولدو. تهرانا قاچمیش شخص¬لرین هر نوع ثروتی (اونلارا خبردارلیق ائدیلمک¬له) 15 گون عرضینده مصادره اولونوب، حراجا قویولماق یولو ایله ساتیلیب پولو کؤچورولوردو. وئرگی¬لره دایر تعلیماتین قوّه¬یه گیرمه¬سی و پول واحدینی عوض ائدن خصوصی پول ـ قبض¬لرین جریانا بوراخیلماسی، دولت تعاونی ساتیش منطقه¬لری¬نین فعالیته باشلاماسی آذربایجان ملّی حکومتی¬نی مالی چتین¬لیک¬لریندن قسماً ده اولسا خلاص ائتدی. آذربایجان ملّی حکومتی¬نین مالی سیاستینده دولت خزانه¬سینه باشلیجا وئرگی منبع¬لری اشاغیداکی¬لاردان عبارت اولموشدور:
1 – مستقیم گلیره گؤره وئرگی؛
2 – استحصال مؤسسه¬لریندن توپلانان وئرگی؛
3 – تهرانا اوّل¬لر آپاریلان وئرگی گلیرلری¬نین دایاندیریلماسی؛
4 – دولته مخصوص آنبارلارداکی محصولون ساتیشیندان گلن وسایط؛
5 – داخلی بازاردان توپلانان وئرگی و رسوم¬لار؛
6 - آذربایجان¬دان چیخاریلان امتعه¬لر اوچون گؤمروک؛
7 - آذربایجان بانک خزانه¬دارلیغیندا پول ـ قبض¬لرین بوراخلیماسی؛
8 – دولت تشکیلاتی خرج¬لرینه قناعت حسابینا ییغیم؛
9 - آذربایجان¬دان قاچمیش شخص¬لرین ثروتی¬نین مصادره¬سی؛
10 – دولت بودجه¬سیندن آیریلمالارا قناعت.
آدلاری چکیلن بو منبع¬لر حسابینا الده اولان وسایط 1325 نجی ایل دولت بودجه¬سینده مداخلین (گلیر) مخارجدن یوزده بیر اوستونلوگو تأمین ائدیلدی. (مخارج 972 856 63، مداخل ایسه 000 060 64 تومنه برابر اولموشدور) [227، 1379، نومره 9، ص. 26]. بودجه هم مداخل و هم ده مخارج منبع¬لرینه گؤره اوّلکی ایل¬لرده¬کی بودجه¬دن تام فرقلی ایدی. بودجه¬نین تصویبی زمانی معارف و مدنیته آیریلمیش 120 020 6 تومن مخارجه باش وزیر پیشه¬وری¬نین تکلیفی اساسیندا ایل¬لیک اوچ آیین سونوندا داها 4 میلیون تومن علاوه ائدیلمیشدی. علاوه اولونموش وسایطین یئنی مکتب تیکینتی¬سینه، درس¬لیک¬لرین چاپینا صرف اولونماسی نظرده توتولموشدور. بودجه لایحه¬سی¬نین 6 نجی بندی اؤلکه¬ده زراعتین انکشافینی، یوخسول کندلی¬لرین مالی جهتدن دستک¬لنمه¬سینی نظرده توتوردو. بو مقصدله بودجه¬نین ایلک واریانتیندا 1325 نجی زراعی ایلی اوچون آیریلمیش 000 005 2 تومن وسایطه 3 میلیون تومن ده علاوه ائدیلمیشدی [227، 1379، نومره 9، ص. 26]. دولت بودجه¬سینه عاید لایحه¬نین 7 نجی بندی بوتؤولوکده اجتماعی بیمه¬یه حصر ائدیلمیشدی. بو بؤلومده قوجالیغا، علیل¬لیگه، خسته¬لیگه گؤره تقاعدلرین آرتیریلماسی، کیم¬سیز (بی¬سرپرست) اوشاق¬لارین و قوجالارین ساخلانیلماسی، شهر، بؤلگه، قصبه و کندلرین، یول¬لارین، کوچه (خیابان)لرین و اجتماعی استفاده یئرلرین¬نین آبادلاشدیریلماسی، زیربنانین یاخشی¬لاشدیریلماسی نظرده توتولموشدور. بودجه لایحه¬سینی نظردن کئچیره¬رکن بورادا مدنی معارف ایش¬لرینه، سینما، تئاتر، کلوب، کتابخانا ایش¬لرینه آیریلمالار و اونلارا سونراکی 9 آی¬دا ائدیلمیش علاوه¬لر آذربایجان ملّی حکومتی¬نین بو ساحه¬لرده نه قدر بؤیوک قایغی و اهمیت وئردیگینی گؤستریر. «آذربایجان ملّی حکومتی¬نین حیاتا کئچیرمک ایسته¬دیگی ایش¬لرین مقیاسینی نظردن کئچیره¬رکن طبیعی اولاراق دوشونورسن: اگر او حکومت ایندیه قدر یاشاسایدی، آذربایجان عمومی انکشافدا دنیا اوزره ان یوکسک گؤسه¬ریجی¬لری فتح ائتمیش مملکت¬لردن بیری اولاردی» [227، 1379، نومره 9، ص. 28].

3- معارف و مدنیت

معارف و مدنیت ساحه¬سینده آذربایجان ملّی حکومتی¬نین گؤردوگو ایش¬لر آتا و اوغول پهلوی¬لرین حاکمیتده اولدوغو 20 ایلده بو ساحه¬ده خسیس¬لیک¬له گؤردوگو ایش¬لرین مجموعی ایله بئله مقایسه اولونمازدیر. بیر ایلدن ده آز مدت عرضینده معارف و مدنیت ساحه¬سینده آذربایجان ملّی حکومتی¬نین اجرا ائتدیگی تدبیرلر و گؤردوگو ایش¬لر اؤز مقیاسینا گؤره آذربایجان¬دا مدنی انقلابین و انتباهین باشلانغیجی ایدی. یاساق اولموش تورک (آذربایجان) دیلی¬نین رسمی دولت دیلی اعلان اولونماسی، ملّی فیلارمونیانین، تئاترین، ملّی موزه¬نین، ملّی اورکستر هیأتی¬نین تأسیسی، یازیچی¬لار، رسّام (نقاش) و اینجه¬صنعت ایشچی¬لری جمعیتی¬نین یارادیلماسی، ایلک ملّی عالی مکتب ـ دولت دانشگاهی¬نین آچیلماسی، ملّی رادیو استانسیاسی¬نین ایشه دوشمه¬سی، معارفه مادّی و معنوی قایغی¬نین آرتیریلماسی، یئنی مکتب بنالاری¬نین، اوشاق ائولری¬نین تیکیلمه¬سی و برپاسی، ایلک نوبه¬ده 1 – 4 نجو کلاس¬لار اوچون تورک (آذربایجان) دیلینده درس¬لیک¬لرین نشری، کتاب و مطبوعاتین چاپینا و یاییلماسینا گنیش میدان وئریلمه¬سی، ملّی کتابخانانین تکمیل¬لشدیریلمه¬سی حقده قرار، خیابان، کوچه و یئر آدلاری¬نین تاریخی¬لیگینه قایتاریلماسی، سیاسی شخصیت¬لر، علم و مدنیت خادم¬لری¬نین خاطره¬سی¬نین ابدی¬لشدیریلمه¬سی و سایر آذربایجان ملّی حکومتی¬نین معارف و مدنیت ساحه¬سینده گؤردوگو بؤیوک ایش¬لرین قیسا اجمالی¬دیر [145، صص. 37 – 62].
یوخاری¬دا آدلاری چکیلن تدبیرلر سیراسیندا ایلک و اهمیتلی آددیم تورک (آذربایجان) دیلی¬نین ـ آنا دیلی¬نین عموم¬آذربایجان اوزره رسمی دولت دیلی اعلان اولونماسی ایدی [136، صص. 48 – 49]، [138، صص. 65 – 66]. 10 مادّه¬دن عبارت اولان بو قرارین بؤیوک اهمیتی اوندان عبارتدیر ایدی کی، قدیم تاریخه مالک اولان تورک (آذربایجان) دیلی 20 نجی عصرده جنوبی آذربایجان¬دا ایلک دفعه دانیشیق و تدریس یاساغیندان قورتاریب رسمی دولت منزلتی آلاراق خلقه قایتاریلمیشدی. بو تاریخی قرارین قیسا مضمونو بوندان عبارتدیر کی، قرار قبول اولونان گوندن تورک (آذربایجان) دیلی عموم¬آذربایجان¬دا رسمی دولت دیلی اعلان اولونور. بوتون دولت اورقان¬لاری و اداره¬لرده یازیشمالار، مکتب¬لرده تدریس، نشریات ایش¬لری تورک (آذربایجان) دیلینده آپاریلیر. تورک اولمایان¬لارا تورک (آذربایجان) دیلینی اؤیره¬نیب و عملی فعالیتده اوندان استفاده ائتمک اوچون شرایط یارادیلیر و دولت دیلینی اؤیرنمک اوچون مهلت قویولور. غیرتورک آزلیق¬لارا اؤز دیل¬لرینده تدریس و دیگر ساحه¬لرده سربست استفاده ائتمک حقوقو وئریلیر. بونونلا بیرلیکده دولت دیلی¬نین اؤیره¬نیلمه¬سی وطنداشلیق بورجو کیمی اونلارا حواله ائدیلیر.
دیل حقینده یوخاریدا قید اولونان قرارلا باغلی آذربایجان معارف وزارتخاناسی¬نین بیر نومره¬لی امرینده [138، ص. 63] مکتب¬لرده تدریسین تورک (آذربایجان) دیلینده آپاریلماسی، درس¬لیک¬لرین و تدریس برنامه¬لری¬نین حاضرلانماسی، ایلک نوبه¬ده 1 – 4 نجو کلاس اوچون درس¬لیک¬لرین آنا دیلینده و ملّی روحدا حاضرلانماسی طلب اولونور. تدریسله باغلی کتاب و برنامه¬لرین حاضرلانماسی و نشری، تدریسین متودونو حاضرلاماقدان اؤترو ساوادلی و تجربه¬لی معارف ایشچی¬لریندن عبارت خصوصی کومسیون یارادیلمیشدی. بئله بیر جهتی خصوصی قید ائتمک لازمدیر کی، اوزون ایل¬لر تدریسی آنا دیلینده آپارماق امکانیندان محروم ائدیلمیش آذربایجانلی معلم¬لرین چوخو ملّی دیلده کتاب¬لارین نشرینی گؤزله¬مه¬دن معارف وزارتخاناسی¬نین راضی¬لیغی ایله موجود فارس دیلینده¬کی درس¬لیک¬لر اساسیندا درس¬لری تورکجه تدریس ائتمگه بؤیوک هوس گؤسترمیش¬لر. بونو همین دورده تدریس ساحه¬سینده چالیشان¬لارین قیدلریندن و خاطره¬لریندن ده آیدین گؤرمک اولور [188، 14 اردیبهشت، 1325]. مکتب¬لرین سایینی آرتیرماق، یارارسیز حالا دوشموش مکتب¬لری تعمیر ائتدیرمک، مکتب¬لرین تدریس پایه¬سینی یاخشی¬لاشدیرماق، ساوادسیزلیغی لغو ائتمک کلاس¬لاری تشکیل ائتمک و بو ساحه¬یه خصوصی دقت آییرماق آذربایجان ملّی حکومتی¬نین معارف¬لشدیرمه برنامه¬لرینده مهم یئر توتموشدور.
«1325 نجی ایلین سون اوچ آیی اوچون آذربایجان معارفینه آیریلمیش وسایط ایران دولتی¬نین بوتون اؤلکه معارفی اوچون آییردیغی ایل¬لیک بودجه¬دن ایکی قات چوخ ایدی» [221، 1364، نومره ایکی، ص. 34]. مکتب¬لرین تعمیرینده و یئنی مکتب بنالاری¬نین انشاسیندا، کند یئرلرینده مکتبه گئدن یول¬لارین آبادلاشدیریلماسیندا خلقین کؤنول¬لو مادّی و فیزیکی یاردیمی خلق کوتله¬سینده معارف¬لشمگه اولان بؤیوک میل و هوسدن خبر وئریردی. همین دوره عاید حسابلامالاردا آذربایجان¬دا بیر ایل عرضینده دؤرد یوزه یاخین مکتبین انشا اولدوغو و یا اساسلی تعمیر ائدیلدیگی گؤستریلیر [221، ص. 35].
یتیم و کیمسه¬سیز اوشاق¬لارین قایغی¬سینا قالماق، اونلاری گله¬جکده جامعه¬نین یارارلی، ساوادلی و باجاریقلی عضولرینه جئویرمک آذربایجان ملّی حکومتی¬نین انسان¬سئوه¬رلیک ساحه¬یه کفایت قدر دقت آییردیغی مسأله ایدی. بو حقده ملّی حکومت خصوصی قرار قبول ائتمیشدی. همین قرار اساسیندا یتیم و کیمسه¬سیز اوشاق¬لاری حمایه مقصدی ایله 1325 نجی ایل دولت بودجه¬سیندن، او زمانکی پول واحدی ایله 500 مین تومن وسایط آیریلمیشدی. همین وسایط حسابینا آذربایجان¬ین یئددی ایری بؤلگه¬سینده، او جمله¬دن تبریز، اورمیه، اردبیل، مراغا، زنجان، خوی و اهر شهرلرینده اوشاق تربیه ائولری تشکیل اولونموش، یتیم و کیمسه¬سیز اوشاق¬لار اورا جلب ائدیلمیشدیر [221، 1364، نومره 2، ص. 35].
آذربایجان دولت دانشگاهی: آذربایجان ملّی حکومتی¬نین علم و تحصیل ساحه¬سینده گؤردوگو مهم ایش¬لردن بیری تبریز ملّی دولت دانشگاهی¬نین آچیلماسی اولموشدور. پهلوی¬لر دورونده ایران¬ین گئری¬ده قالمیش اوجقارلاریندان بیرینه چئوریلن آذربایجان¬دا نه¬اینکی نمونه اوچون بیر عالی مکتب، حتا اورتا ـ عالی تحصیل وئرن بیر تحصیل اوجاغی بئله یوخ ایدی. مرحوم پیشه¬وری پهلوی¬لر دورونده آذربایجان¬داکی معارفه مرکزی دولتین لاقید مناسبتیندن دانیشارکن دئییردی: «آذربایجان صحیه (بهداری) ایش¬لری اوچون آیریلمیش وسایط آدام باشینا بؤلونورسه، بیر نفره بیر آسپیرین بئله چاتماز. من اونو کبریته تبدیل ائتدیم. نتیجه بو چیخدی کی، هر نفره بیر کبریت چؤپوندن ده آز پای دوشدو» [145، ص. 68].
ملّی دانشگاه آچماق و آز مدت ده اونون مادّی ـ تکنیکی پایه¬سینی یاراتماق، دانشکده¬لرینی آرتیرماق و ایلک عالی مکتبی ساوادلی، بیلیک¬لی معلم هیأتی ایله تأمین ائتمک آذربایجان ملّی حکومتی¬نین معارف ـ تحصیل و مدنیته عاید فعالیت برنامه¬سینده مهم یئر توتموشدور. دولت دانشگاهی¬نین تشکیلی حقده قراردا گؤستریلیردی کی، «ملّتیمیزین آرزولارینی و آذربایجان ملّی کونگره¬سی¬نین قرارلارینی نظره آلیب ملّی و مدنی ترقیمیزی تأمین ائتمک اوچون آذربایجان ملّی حکومتی اوزوموزه گلن درس ایلیندن وطنیمیزین مرکزی تبریز شهرینده آذربایجان دولت دارالفنون¬ون تشکیلینی ضروری سایدیغی اوچون اشاغیداکی قراری قبول ائدیر...» [138، ص. 65] 4 مادّه¬دن عبارت اولان بو قراردا آچیلاجاق دانشگاه اوچون بودجه¬نین آیریلماسی، دانشکده¬لرین تشکیلی، بنا یئری¬نین سئچیلمه¬سی و معلم هیأتی¬نین معیّن¬لشدیریلمه¬سی و سایر قید اولونموشدور.
معیّن حاضرلیقدان سونرا (بودجه¬دن آیریلمالار، بنا، تدریس وسایلی، معلم هیأتی¬نین تکمیل¬لشمه¬سی و سایر) 1325 نجی ایل خردادین 22 ده تبریزده ایلک ملّی دانشگاه آچیلدی و همین ایل مسابقه یولو ایله ایلک دانشجولار دانشگاها قبول اولوندو. تبریزده ایلک ملّی دانشگاهین آچیلماسی مناسبتی ایله «آذربایجان» غزئتی یازمیشدی کی، «چهارشنبه گونو، خرداد آیی¬نین 22 سی آذربایجان ملّتی اوچون تاریخی بیر گون ایدی، ایکینجی 21 آذر ایدی» [188، 24 خرداد، 1325]. تبریز دانشگاهی¬نین رئیسی اولموش نصرت¬الله جهانشاهلو افشار اؤز خاطره¬لرینده یازیر کی، شهریور آییندا بیر قروپ داوطلبی مسابقه یولو ایله امتحان ائدیب، دانشگاها قبول ائتدیک. دانشگاه¬دا دانشجولارا یئمک و کناردان گلمیش¬لره یاتاقخانا وئریلدی. یاتاقخانادا یئرله تأمین اولونمایان¬لارا کرایه¬ده اولماق اوچون پول اؤده¬نیلیردی. دانشگاه¬ین یئنی تشکیل اولونموش کتابخاناسینا آلینمیش و چوخلو هدیه ائدیلمیش کتاب¬لار دانشجولارین اختیارینا وئریلدی [166، صص. 134 – 135]. 1325 – 1326 تدریس ایلینده مختلف رشته¬لر اوچون دانشگاها 200 دانشجو قبول ائدیلمیشدی [188، 24 شهریور، 1325]. تبریز دانشگاهی باشلانغیجدا 3 دانشکده¬دن عبارت اولموشدور: طب، کشاورزی و تربیت معلم. تربیت معلم (پداقوژی) دانشکده¬سینده تاریخ، دیل، ادبیات، فلسفه، حقوق، فیزیک، ریاضیات و بیولوژی رشته¬لری تدریس اولونوردو. گله¬جکده مختلف رشته¬لر اوچون دانشکده¬لرین یارادیلماسی و دانشجو قبولونون بیر نئچه قات آرتیریلماسی پلانلاشدیریلمیشدی.
تبریز دانشگاهی¬نین آچیلماسی آذربایجان¬ین علم و مدنیت تاریخینده اهمیتلی حادثه ایدی و بو، آذربایجان ملّی حکومتی¬ندن گله¬جک نسل¬لره قالمیش بؤیوک مدنی ارث اولدو.
ادبیات و اینجه¬صنعت: پهلوی حاکمیتی ایل¬لرینده جنوبی آذربایجان¬دا آنا دیلی¬نین یاساق ائدیلمه¬سی معارف و مدنیتین باشقا ساحه¬لری ایله بیرلیکده آنا دیل¬لی ادبیاتی دا بوخوودا ساخلامیشدی. 10 – 20 ایل¬لرده آذربایجان دیلینده سانبال¬لی بیر بدیعی اثرین چاپ اولوندوغونو سؤیله¬مک چتین¬دیر. بونا گؤره ده 20 نجی ایل¬لرین اوّل¬لرینده، خصوصاً «21 آذر» حرکاتیندان سونرا آنا دیل¬لی ادبیاتین یئنی نمونه¬لری و نماینده¬لری بؤیوک آخین شکلینده میدانا چیخماغا باشلادی. میرمهدی اعتماد، محمد بی¬ریا، علی فطرت، محمد هلال ناصری، محمد محزون، مهدی عباسی ایله یاناشی بالاش آذراوغلو، علی توده، فریدون خشکنابی، مدینه گلگون، حسن بلوری، مهدی چاووشی و اونلارجا گنج شاعر و یازیچی اؤز قلم¬لری ایله مبارزه میدانینا آتیلمیشدی¬لار. 1320 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬داکی ادبی پروسه¬نین جانلانماسیندا و استقامتلندیریلمه¬سینده شوروی اوردوسو سیرالاریندا جنوبا گلمیش ادبی سیمالار (میرزا ابراهیموف، جعفر خندان، سلیمان رستم، ح. شاه¬گلدی¬یئف، عوض صادق، غلمان موسایئف (ایلکین)، او. ساری¬وللی، محمد راحم و باشقالاری) و آنا دیل¬لی مطبوعات («آذربایجان»، «وطن یولوندا»، اردبیل و اورمیه¬ده چیخان غزئت¬لر) مهم رول اوینامیشدی.
آذربایجان دیلینده چاپ اولونان غزئت¬لر آز مدّت ایچری¬سینده ملّی روحلو شاعر، یازیچی و روزنامه¬نویس¬لری اؤز اطرافینا توپلایا بیلمیشدی. 1324 نجو ایلین دی آییندا «آذربایجان شاعرلر مجلسی» آدلی یازیچی¬لار بیرلیگی¬نین یارادیلماسی جنوبداکی ملّی ادبی پروسه¬ده چوخ مهم حادثه¬یه چئوریلدی. «شاعرلر مجلسی» آدلی توپلودا جنوبی آذربایجان یازیچیلاری¬نین آنا دیلینده چاپ اولونموش شعر و جکایه¬لری رضا شاه¬ین یاراتدیغی سیاسی سکوتدان سونرا ملّی ادبیاتین ایلک پؤهره¬لری ایدی. آذربایجان ملّی حکومتی طرفیندن حمایه ائدیلن و مالیه¬لشدیریلن آذربایجان یازیچی¬لار بیرلیگی اردبیل، اورمیه، زنجان، سراب، مرند، سلماس، مراغا و سایر شهرلرده اؤز شعبه¬لرینی یاراتماغا و ادبی پروسه¬نی خلقین الده ائتدیگی آزادلیغی و تبلیغ ائتمگه یؤنه¬لتدی.
ملّی تئاتر، موسیقی، رسّام¬لیق، خلق یارادیجی¬لیغی¬نین باشقا ساحه¬لری ملّی حکومت دورونده خصوصی دیرچه¬لیشه و انتباها مالک اولموشدور.
تئاتر 20 نجی عصرین اوّل¬لریندن باشلایاراق جنوبی آذربایجان¬ین مدنی حیاتینا داخل اولسا دا، رضا شاه دورونده آنا دیل¬لی تئاتر تاماشالاری¬نین نمایشی رسمی شکیلده قدغن ائدیلمیشدی. 1320 نجی ایلدن سونرا ایران¬ین سیاسی محیطینده عمله گلمیش وضعیت آذربایجان¬دا ملّی نئاترین دیرچه¬لیشینه سبب اولدو. اوّل¬لر آیری ـ آیری بؤلگه¬لرده، توی¬لاردا و شن¬لیک¬لرده آرتیستیک استعدادی اولان آدام¬لارین محدود اویون و صحنه¬جیک¬لری 20 نجی ایل¬لرین اورتالاریندا متشکل¬له¬شیب یئنی ملّی تئاترین بینؤوره¬سینی قویموش اولدو. بو ایشده آذربایجان¬ین شمالیندان وقت¬آشیری قاسترولا گلن تئاتر خادم¬لری¬نین کؤمک¬لیگی و تأثیری دانیلمازدیر. هله «21 آذر»ه قدر تبریزده ابتدائی شکیلده ده اولسا فورم¬لاشمیش «آذربایجان»، «فردوسی»، «ایران»، «تبریز»، «حقیقت» آکتور دسته¬لریندن عبارت تئاتر تروپ¬لاری ملّی حکومت دورونده فعالیته باشلایان ملّی تئاتر هیأتی¬نین اساسینی تشکیل ائتمیشدی [51، ص. 9]. آذربایجان ملّی حکومتی طرفیندن مادّی و معنوی جهتدن دستک¬له¬نن ملّی تئاتر آز زمان ایچری¬سینده فورمالاشدی، پخته¬لشدی و قول ـ قاناد آتدی. 1325 نجی ایلده آذربایجان¬ین دئمک اولار کی، بوتون شهرلرینده یئرلی تئاتر تروپ¬لاری فعالیت گؤسترمگه باشلادی¬لار. تئاتر تاماشالاری¬نین برنامه¬لرینده ملّی وطن¬پرورلیک، معارف¬لنمه، جهالت و خرافاتدان اوزاقلاشماق، خلق و مدنیت، قادین مسأله¬سی اساس یئر توتوردو. ملّی حکومت دورونده آذربایجان تئاتری¬نین نظری جلب ائدن یوکسه¬لیشی بیر طرفدن وقتی ایله آذربایجان¬ین شمالیندا ح. عربلینیسکی، م. علی¬یئف، س. روح¬الله مکتبی کئچمیش، آکتور صنعتینه یییه¬لنمیش آ. فریور، م. رسولی، ا. نیکجو، علی محمدی، ا. زلفی¬زاده، ز. موزع¬زاده، صمد صباحی و باشقالاری¬نین ملّی صحنه¬یه گلیشی ایله باغلی ایدیسه، دیگر طرفدن ملّی تئاترین دیرچه¬لیش و انکشافی¬نین دولتین نظردقتینده دایانماسی ایله علاقه¬دار ایدی. آذربایجان¬ین جنوبوندا 1324 – 1325 نجی ایل¬لرده ملّی تئاترین چوخ سرعتله دیرچه¬لیشی و خلقین بگنمه¬سی¬نین مهم سبب¬لریندن بیری ده تاماشالار اوچون آنا دیلینده و آذربایجان موضوع¬سوندا حاضر درام اثرلری¬نین موجود اولماسی ایدی. عزیر حاجی¬بگوف¬ون «او اولماسین، بو اولسون (مشهدی عباد)»، «آرشین مال آلان»، جعفر جبارلی¬نین «آیدین»، «اود گلینی»، «الماس»، «اوقتای ائل¬اوغلو» جلیل محمدقلی¬زاده¬نین و دیگر شمال¬لی دراماتورق¬لارین قلمیندن چیخان اثرلرینی سیناق تاماشالاری موضوع اعتباری ایله یئرلی عادت عنعنه¬لری و معیشتده¬کی حادثه¬لری و جامعه¬ده¬کی تضادلاری اوستالیق¬لا بدیعی فورمدا تاماشاچی¬یا تقدیم ائتدیگیندن، اونلار خلق طرفیندن حرارتله قارشی¬لانیردی.
آذربایجان ملّی حکومتی¬نین قراری ایله 1325 نجی ایل فروردینین 7 ده تبریزده آذربایجان دولت درام تئاتری¬نین آچیلیشی آذربایجان مدنیتی تاریخینده علامتدار حادثه اولدو. اوّل¬لر آیری ـ آیری فعالیت گؤسترن مادّی و برنامه جهتدن کورلوق چکن تروپ¬لارین بیر مرکزده توپلانماسی ملّی تئاترین انکشافیندا اهمیتلی رول اوینادی. آز مدتده تئاتر تکجه اؤز برنامه¬لرینی گوجلندیرمه¬دی، هم ده استعدادلی آکتور دسته¬سینی اطرافینا توپلایا بیلدی، ملّی حکومت مدنی ـ معارف برنامه¬سی¬نین اجراسیندا فعال اشتراک ائتدی. صمد صباحی، ا. اسدی، ج. شفیع¬زاده، ا. رضوان، ح. اعشاری، س. احمدزاده، م. ولی¬زاده، اسد مزدوری، آ. تمجیدی، ب. محمدزاده و اونلارجا آکتورون آز مدتده صحنه¬ده پئشه¬کار صنعتکار کیمی اورتالیغا چیخماسی آذربایجان مدنیتی¬نین بو ساحه¬ده ده بؤیوک ظرفیته مالک اولدوغونا دلالت ائتدی. آذربایجان دولت درام تئاتری¬نین آچیلیشیندا سید جعفر پیشه¬وری¬نین سؤیله¬دیگی نطق مدنیتین باشقا ساحه¬لری ایله بیرلیکده تئاترین دا ملّی حکومت¬ین دقت مرکزینده قالاجاغیندان و اونون انکشافینا دولت قایغی¬سینی اسیرگمه¬یه¬جگیندن خبر وئریردی [188، 1325، 8 فروردین]. حقیقتده ده 1325 نجی ایل دولت بودجه¬سینده معارف و مدنیت¬له باغلی خرج¬لر سیراسیندا تئاترین انکشافینا، اورادا چالیشان¬لارین مادّی رفاهی¬نین یاخشی¬لاشدیریلماسینا و تبریزده دولت تئاتری اوچون یئنی بنانین تیکیلمه¬سینه، موجود تئاتر بنالاری¬نین و بؤلگه¬لرده تئاتر تروپ¬لاری¬نین هوسلندیریلمه¬سینه خیلی مبلغ وسایط آیریلمیشدی [188، 4 فروردین، 1325]. بونو 1325 نجی ایل بودجه لایحه¬سینده¬کی رقم¬لردن ده گؤرمک اولار.
1325 نجی ایلین یاییندا تئاتر تاماشالاری تبریز و ایری شهرلرله یاناشی، آذربایجان کندلرینه ده یول تاپمیشدی. بو ایشده آذربایجان جوان¬لار تشکیلاتی¬نین خصوصی فعالیتی اولموشدور.
آذربایجان دولت فیلارمونی¬سی¬نین 20 نجی ایل¬لر و سونراکی دورده آذربایجان موسیقی¬سی¬نین، ماهنی و خلق رقص¬لری¬نین دیرچه¬لیشینده و انکشافیندا بؤیوک تشکیلاتچی¬لیق و استقامتلندیریجی رولو اولموشدور. 1324 – 1325 نجی ایل¬لرده جنوبی آذربایجان¬دا مدنیت و اینجه¬صنعتین انکشافیندا سید جعفر پیشه¬وری عوض¬سیز خدمت¬لریندن بحث ائدرکن گؤرکملی موسیقی¬شناس عالم، پروفسور رافیق عمرانی یازیر: «سید جعفر پیشه¬وری¬نین داهی¬لیگی بیر ده اوندا ایدی کی، او، ملّی دیرچه¬لیش برنامه¬سی¬نین ترکیب حصّه¬سی اولان آنا دیل¬لی مدنیتین یارادیلماسینا و انکشافینا دائماً دقت یئتیرمیشدیر» [227، 1380، نومره 11، ص. 34]. آذربایجان موسیقی¬سی¬نین و خلق رقص¬لری¬نین قدیم تاریخه مالک اولماسی تاریخی آبیده و منبع¬لردن، قایااوستو شکیل¬لردن، خلق فولکلوروندان و سایردن یاخشی معلومدور. اؤلکه¬ده دولت سیاستی سویّه¬سینده حاکم اولان شوونیزم کورسو، غیرفارس خلق¬لرین ملّی مدنیتینه اؤگئی و دشمن مناسبت و نتیجه اعتباری ایله آذربایجان اینجه¬صنعتینی، او جمله¬دن موسیقینی ده بوخوولامیش، عوضینده ملّتین قافاسینا شوونیست مفکوره سیریمیشدیر. «ایران حاکم¬لری آذربایجان¬ین ثروت و گلیرینی چکیب آپارماقلا قالماییب، اونون معنوی و روحی ثروتینی ده داغیتماغا چالیشیرلار» .
بوخوودان آزاد اولموش آذربایجان اینجه¬صنعتی آز زمان کسیگینده اهمیتلی اوغورلارا قوغوشا بیلدی. بو جهتدن 1325 نجی ایل شهریورین 11 ده تبریزده ملّی فیلارمونی¬نین آچیلیشی آذربایجان اینجه¬صنعتی¬نین طنطنه¬سی ایدی. دولت فیلارمونی¬سی¬نین تشکیلینده و آز مدتده محصولدار ایشله¬مه¬سینده اورادا چالیشان کولکتیوله یاناشی، فیلارمونی¬نین ایلک مدیری مرحوم شاعریمیز علی توده¬نین، مشهور بسته¬کاریمیز(آهنگساز) حاجی خانمحمدوف¬ون بؤیوک زحمتینی خصوصی قید ائتمک لازمدیر. آذربایجان ملّی حکومتی¬نین رهبری، باش وزیر سید جعفر پیشه¬وری فیلارمونی¬نین آچیلیشیندا شخصاً اشتراک ائتمیش و درین مضمونلو نطق سؤیله¬میشدیر. علی توده بو مناسبتله اؤز خاطره¬سینده یازیر: «او، دنیا خلق¬لری آراسیندا لایقلی یئر توتان آذربایجان خلقی¬نین قدیم مدنیتیندن بؤیوک غرور حسّی ایله دانیشیردی. آذربایجان تورپاغی¬نین دنیا اینجه¬صنعتینه بخش ائتدیگی داهی صنعتکارلارین آدلارینی افتخارلا چکیردی. او، خلق¬لر آراسینداکی مدنی علاقه¬لرین قونشولوغا، دوستلوغا، قارداشلیغا نه درجه گره¬ک¬لی اولدوغونو پارلاق مثال¬لارلا گؤستریردی و دئدی: «بیز چالیشمالییق کی، تازاجا آچدیغیمیز بو صنعت اوجاغی مدنیتیمیزین قدیم سالنامه¬سینده یئنی بیر صحیفه آچسین» [227، 1380، نومره 11، ص. 34].
تبریز فیلارمونی¬سی آز مدت ایچری¬سینده بؤیوک اوغورلار قازانماغا تایل اولدو. بو ایشده دولتین گؤستردیگی آردیجیل حمایه¬دارلیقلا برابر، فیلارمونی¬ده¬کی خلق چالغی آلَت¬لری، خلق ماهنی¬لاری و رقص¬لری قروپونا جلب اولونموش انسان¬لارین فطری استعدادی و صنعته اوره¬کدن باغلی¬لیغی دا آز رول اوینامامیشدی. مسلمان عنعنه¬لری¬نین فاناتیک سویّه¬ده کؤک سالدیغی بیر اؤلکه¬ده چادرانی سئویل سیاغی آتیب فیلارمونیه ایاق آچمیش، اؤز ماهنی و رقص¬لری ایله تاماشاچی¬لارین درین رغبتینی قازانمیش قیزلار قروپونون چیخیش¬لاری خصوصی قید اولونمالی¬دیر. ملّی حکومت دوروونون (1324 – 1325) اینجه¬صنعت تاریخی¬نین تانینمیش تدقیقاتچی¬سی رافیق عمرانی یازیر کی، «تبریز فیلارمونی¬سینده یاشلی نسل عاشیق¬لار دسته¬سی¬نین، ساز چالان قیزلاردان عبارت قروپون، ملّی خلق چالغی آلَت¬لری اورکستری¬نین، رقص قروپ¬لاری¬نین، خواننده¬لری¬نین و کٌر کولکتیولری¬نین اولماسی ملّی حکومت وقتی تبریزده بؤیوک موسیقی مدنیتی¬نین اولماسینا دلالت ائدیر» [227، 1380، نومره 11، ص. 35]. پروفسور رافیق عمرانی «21 آذر» درگی¬سینده آذربایجان ملّی حکومت دورونده اینجه¬صنعتین انکشافینا عاید درج ائتدیگی مقاله¬نی بو سؤزلرله تاماملاییر: «... ملّی حکومتی اولمایان خلق آناسیز ـ آتاسیز بؤیوین یتیم اوشاغا بنزه¬ییر. آللاه هئچ بیر خلقی ، خصوصاً ده، سایی 30 میلیونو کئچمیش جنوبی آذربایجان خلقینی آناسیز ـ آتاسیز قویماسین!» [227، 1380، نومره 11، ص. 35].
آذربایجان ملّی حکومت دورونده اینجه¬صنعتین باشقا ساحه¬لرینده ده گؤزه¬گلمه¬لی ایره¬لی¬له¬ییش اولموشدور. رسّام¬لیق، هیکل¬تراش¬لیق (مجسمه¬سازلیق)، خطاط¬لیق و خریطه¬چی¬لیکده و سایر ساحه¬لرده ده اوغورلار اولموشدور. بیر ایل عرضینده اقتصادیاتین و مدنیتین بوتون ساحه¬لرینده قازانیلمیش موفقیت¬لر اونو گؤستریر کی، خلق اؤز قدرتی ایله قیسا مدتده بئله عقله¬سیغماز خارقه¬لر یاراتماق امکانینا مالکدیر.
آمریکانین کالیفرنیا ایالتینده اجتماعی حرکات¬لار تاریخینی تدریس ائدن آمریکالی مؤلف جان فوران 1324 – 1325 نجی ایل¬لرده آذربایجان ملّی حکومتی¬نین حیاتا کئچیردیگی تدبیرلری صدالایاراق یازیر: «... ایران تاریخینده ایلک دفعه قادین¬لارا کیشی¬لرله برابر حقوق وئریلدی... ایش حقینده قانون قبول ائدیلدی. آنبارلاردا ساخلانیلان تاخیل و ارزاق ثابت قیمت¬لرله بازارا چیخاریلدی. چوخ ایشله¬نن محصول¬لار و مال¬لار اوزه¬ریندن وئرگی گؤتورولدو... تبریزین باشلیجا کوچه¬لری آبادلاشدیریلدی، خیابان¬لارین آسفالت اؤزتوگو تازالاندی . ساوادسیزلیغی لغو ائتمک کلاس¬لاری تشکیل اولوندو. رادیو استانسیاسی و چاپخانالار ایشه دوشدو. خیابان¬لارا انقلاب رهبرلری ستارخان¬ین و باقرخان¬ین آدلاری وئریلدی. تبریزین گؤرکمی دگیشیلدی. بانک¬لار ملّی¬لشدیریلدی. کؤرپه¬لر ائوی، تربیه اوجاق¬لاری، خسته¬خانا، موسیقی مرکزی آچیلدی، آنا دیلینده کتاب¬لار نشر ائدیلدی «شاعرلر مجلسی» نشکیل اولوندو. اقتصادیات ساحه¬سینده چوخ¬سایلی تدبیرلر تنظیم ائدیلدی، بیر قسمی حیاتا کئچدی و سایر». مؤلف اثرینده اؤز سؤزونه آمریکالی دیپلومات ریچارد کانمدین بئله بیر جمله¬سی ایله یئکون وورور: «فرقه¬نین بیر ایل عرضینده حیاتا کئچیردیگی ایش¬لری رضا شاه 20 ایلده آنجاق یئرینه یئتیره بیلردی» [100، صص. 410 – 411].
1320 – 1325 نجی ایلین اردیبهشتینه¬دک شوروی قوشون¬لاری ترکیبینده ایرانا گئتمیش آذربایجان¬ین شمالیندان اولان ضیالی¬لاری، یازیچی، معارف ـ مدنیت، صحیه ایشچی¬لری، مهندس، صنعتکار و سایر آذربایجان¬ین جنوبونداکی اجتماعی ـ اقتصادی، سیاسی، علمی و مدنی محیطین بوتون ساحه¬لرینده، ان باشلیجاسی ملّی اویانیشدا اؤز قان قارداش¬لاری اوچون امکان داخلینده، وئریلمیش حدودلارین چرچیواسیندا ال¬لریندن گلن کؤمک¬لیگی ائتمیش¬لر. بحث اولونان بو دورده شمالداکی آذربایجان¬ین آرازین او تایینداکی آذربایجانا گؤستردیگی قارداشلیق مناسبتینی و اونون آزادلیغا چیخماسینا اوره¬کدن یانماسینی کرملین¬ین مکرلی سیاستیندن و پرده دالیندا حاضرلادیغی خیانتکار اویوندان مطلق آییرماق لازمدیر. اگر بیرینجی قان¬بیر، جان¬بیر قارداشی¬نین آجی طالعی، اونون آزادلیغی و ابدی قورتولوشو اندیشه¬لندیریردیسه و چوخ وقت بو دوشونجه¬نی منسوب اولدوغو دولتین اونا حواله ائتدیگی وظیفه¬دن ده یوکسک توتوردوسا، سونونجونون معیاری و مقصدی هر شئیی امپراتورلوغون منافعینه تابع ائتدیرمک ایدی. شوروی¬نین آذربایجان¬ین جنوبونا، عمومیتله ایرانا مناسبتی همیشه بو حال و هوالی تفکرله باغلی اولموشدور.


تهران ـ مسکو سودالاشماسی
و جنوبی آذربایجان

ایکینجی دنیا محاربه¬سی دورونده، خصوصاً محاربه¬نین ایلک ایل¬لرینده آذربایجان¬ین جنوبو حقده شوروی¬نین سیاستینده ایکی باشلیجا عامل دقتی داها چوخ اؤزونه چکیر. بونلاردان بیرینجی¬سی محاربه¬نین گئدیشینده غربی اوکراین، غربی بلاروس، مولداوی و بالتیک اؤلکه¬لری کیمی، جنوبی آذربایجانی دا شوروی امپراتورلوغونا بیرلشدیرمک، ایکینجی¬سی، ایران¬ین شمالیندا نفت ـ قاز یاتاق¬لارینی و داغ ـ معدن صنایع مجموعه¬سینی، ائله¬جه ده ایران هاوا یول¬لاری نقلیاتی¬نین اختیارینی اله کئچیرمک، بونونلا دا گله¬جکده نظامی نقشه¬لری حیاتا کئچیرمکده (ایران¬ین قونشولارینا قارشی) بو اؤلکه¬نین جغرافی ـ استراتژی موقعیندن فایدالانماق ایرانا مناسبتده اساس هدف¬لر ایدی. بیرینجی عامل ـ آذربایجان¬ین جنوبونو شورویه الحاق ائتمک مسأله¬سی ایکینجی عاملدن ـ شمالداکی یاتاق¬لاری اله کئچیرمکدن خیلی درجه¬ده چتین ایدی. اوّلاً، شوروی¬نین بو اشتهاسی اوزه¬رینده شوروی¬نین او زمانکی محاربه متفق¬لری اولان آمریکا و انگلیس بؤیوک مانع ایدی، هم ده نظره آلساق کی، محاربه¬نین ایلک اوچ ایلینده شوروی مغلوبیته یاخین وضعیتده ایدی. بئله بیر شرایطده اؤزونو محاربه متفق¬لری ایله اوز ـ اوزه قویماق کرملین اوچون هئچ جور مقبول دگیلدی. دیگر طرفدن ایستر استالین، ایسترسه میکویان و ریاست¬ده اولان دیگر گورجو و ارمنی¬لرین سیاسی رهبرلیکده¬کی مافیاسی آذربایجان¬ین جنوبونو شمالینا قاتماقلا، اؤز ال¬لری ایله قافقازدا اراضی¬جه داها بؤیوک و اهالی¬جه چوخ میلیونلو تورک¬لردن عبارت بیر دولتین میدانا گتیریلمه¬سینه هئچ جور راضی اولا بیلمزدی¬لر. عینی¬لیک نامینه دئمک لازمدیر کی، او زمانکی شوروی آذربایجانی رهبرلیگی¬نین و گنیش اجتماعیتین، خصوصاً ضیالی¬لارین بؤیوک بیر حصّه¬سینده ترکمن¬چای¬لا (1206) باشلانان آیریلیغا سون قویماق، واحدلشمک آرزوسو اؤن پلاندا اولسا دا، رئال¬لاشا بیلمه¬دی. کرملین¬ین پرده دالینداکی اویون¬لاری¬نین مغزینی آیدین درک ائتمه¬ین جنوبی آذربایجان¬داکی شمالدان گلمیش آذربایجان ائلچی¬لری اعتراف ائدیردی¬لر کی، «... بیر سیرا تدبیرلری حیاتا کئچیرن زمان اونلار (شمالدان گلمیش آذربایجانلی¬لار) شوروی حاکمیتی¬نین سون مقصدینی بیلمیرلر و اونا گؤره ده ایش¬لری تام حجم¬ده گنیشلندیره بیلمیرلر». شمالی آذربایجان رهبرلیگی ایسه بیلدیریردی کی، «... بیزیم ایران¬داکی رهبر ایشچی¬لره دقیق و آیدین دئییلمه¬لیدیر کی، آذربایجان اهالی¬سینه فارس¬لارین اسیرلیک ظلموندن قورتارماق ایشینه کؤمک ائتمه¬لییک. اونا گؤره ده بوتون ایش¬لری بو استقامتده قورون» [18، ص. 86]. تأسف کی، ایش¬لرین بو استقامتده قورولماسینا شوروی¬نی ایران¬دا تمثیل ائدن یوخاری دایره¬لر امکان وئرمه¬دی¬لر و یئری گلدیکده شمالدان گلمیش¬لری مختلف بهانه¬لرله فعالیت میدانیندان اوزاقلاشدیریردی¬لار، بیر چوخ حال¬لاردا اونلاری لکه¬لمگه چالیشیردی¬لار.
1320 – 1325 نجی ایل¬لرده شوروی¬نین ایرانا عاید پلانینا بو اؤلکه¬نین شمالیندا اولان نفت ـ قاز احتیاط¬لارینی اله کئچیرمک نیتی همیشه شوروی¬نین سیاستینده اوّلجه گیزلی، 1322 نجی ایلدن سونرا آچیق شکیلده گوندمده اولموشدور. 1322 نجی ایلین قیشیندا محاربه¬نین گئدیشینده آرتیق قدّینی دوزلتمیش و ایره¬لی¬له¬ییشه نایل اولموش شوروی1323 نجو ایلین یاییندا ایران¬ین شمالینداکی نفتی چیخارماغا مشتاق اولدوق¬لارینی رسماً ایران حکومتینه بیلدیردی¬لر [133، ص. 49]. بو ساحه¬ده عملی ایشه باشلاماق اوچون 1323 نجو ایلین شهریورین 19 دا شوروی خارجی ایش¬لر ناظری¬نین معاونی س. کافتاردزه باشدا اولماقلا شوروی نماینده هیأتی دانیشیق¬لار آپارماق اوچون تهرانا گلدی [260، 20 شهریور، ض323]. کافتارادزه تهران¬داکی شوروی سفیری م. ماکسیموف¬ون مشایعتی ایله اوّل نخست وزیر محمد ساعد مراغه¬ئی ایله، سونرا محمدرضا شاه¬لا گؤروشدو [260، 20 شهریور، 1323]. الده ائدیلمیش ایلکین راضی¬لیغا اساساً تهرانا گلمیش شوروی نماینده¬لیگی (نماینده¬لیگه ژئولوژی ـ کشفیات متخصص¬لری ده داخل ایدی) آذربایجان¬لا برابر مازندران، گیلان، گرگان و ترکمن¬صحرادا اولموشدور. خزر دنیزی¬نین 40 کیلومتر جنوبوندا ساری ـ شاهی استقامتینده نفت یاتاق¬لاری¬نین داها زنگین¬لیگی معلوم اولسا دا، ایران طرفی هله¬لیک ژئولوژی ایش¬لرین آنجاق آذربایجان و گیلان ایالت¬لرینده آپاریلماسینا راضی¬لیق وئردی. شوروی نماینده¬لیگی طرفیندن حاضرلانمیش 22 مادّه¬دن عبارت مقاوله¬نین لایحه¬سی ایران طرفینه تقدیم ائدیلدی. بو لایحه¬ده شمالداکی نفت یاتاق¬لاری¬نین 60 ایل مدتینه شورویه استخراج قراردادینا وئریلمه¬سی، نفت یاتاق¬لاری¬نین آختاریشی، چیخاریلماسی و حملی، اونون دنیا بازارینا صادراتی و سایر یارادیلماسی نظرده توتولان «شوروی ـ ایران بیرگه قراردادی»نا حواله اولونمالی ایدی. بو لایحه او زمان مقاوله شکلینه سالینیب، قوّه¬یه مینه بیلردی کی، اونو ایران مجلسی قبول ائدیب، محمدرضا شاه امضالایایدی. بونلارین هئچ بیری باش توتمادیغیندان (17 مهر 1323 نجو ایلده مجلس بو موضوع¬دا قراردادی ردّ ائتدیگیندن) بیر آیا قدر تهران¬دا وقت کئچیرن کافتارادزه نماینده¬لیگی الی بوش مسکو شهرینه قاییتدی. بو وضعیت شوروی¬نین ایرانا قارشی علاقه¬لرینده تضییق و هده ـ قورخو سیاستینی گوجلندیردی. شوروی مطبوعاتیندا آنتی¬ایران تبلیغات یئنی وسعت آلدی. بئله بیر وضعیتده ایران حکومتی نوبتی مانورا ال آتماق مجبوریتینده قالدی. 1324 آبان آییندا محمد ساعد حکومتی استعفایا گؤندریلدی. اونو ملّیت¬جه آذربایجانلی اولان مرتضی قلی خان بیات عوض ائتسه ده، اونون حکومتی جمعی 4 آی حاکمیتده قالا بیلدی. 1324 نجو ایلین اردیبهشت¬ینده بیاتی 76 یاشلی حکیم¬الملک¬له عوض ائتسه ده شوروی ـ ایران مناسبت¬لرینده¬کی سویوقلوق و گرگین¬لیک آرتماقدا دوام ائتدی. بئله بیر وضعیتده شوروی جنوبی آذربایجان¬داکی مختاریت اوغروندا مجادله¬دن اؤز خیرینه فایدالانماق تشبثونو قوّتلندیردی¬لر. نفت عاملی شوروی¬نین ایرانا مناسبتینده¬کی استراتژی¬نین مرکزینه چکدی. اونلار ایران حکومتینه تضییقی آرتیرماق مقصدی ایله آذربایجان ملّی حکومت باشچی¬سی سیدجعفر پیشه¬وری ¬نین آذربایجان خلقی¬نین مختاریت طلبی حقده سازمان ملل متحده معلوم مراجعتینه (8 بهمن 1324) مانع اولمادی¬لار. شوروی آذربایجان¬لا بیرلیکده، بوتون ایران¬داکی آنتی¬رژیم قوّه¬لرین رادیکال چیخیش¬لارینا رواج وئرمکده دوام ائتدی¬لر.
بئله¬لیک¬له، نئجه دئیه¬رلر «کئچی جان هاییندادیر، قصاب پیی آختاریر». آذربایجان اؤز آغیر طالعینه چیخیش یولو آختاردیغی بیر زماندا شوروی اونون حسابینا شمال نفتی¬نین قوخوسو ایله اؤز آرزولارینا چاتماغا چالیشیردی. بو آرزو آذربایجان¬داکی ملّی آزادلیق و دموکراتیک حرکاتین اوزه¬رینده شوروی¬نین کابوس کؤلگه¬سینی قوّتلندیریردی.
1324 نجو ایلین پاییزیندا آذربایجان¬ین جنوبوندا غلبه چالمیش «21 آذر» انقلابی اؤز مضمونو و مقیاسینا گؤره 20 نجی عصرده جنوبدا باش وئرمیش خلق حرکاتی¬نین ان رادیکال و متشکلی ایدی. «21 آذر»ین غلبه¬سی، آذربایجان ملّی حکومتی¬نین یارادیلماسی و اونون یوخاریدا خلاصه شکلینده قید ائتدیگیمیز اقتصادی، اجتماعی و مدنی تدبیرلرین حیاتا کئچیریلمه¬سی، خلق¬له ملّی حکومت آراسیندا یارانمیش وحدت ـ بوتون بونلار، اوسته¬لیک غیرفارس منطقه¬لرده مختاریت اوغروندا حرکاتین گنیش¬لنمه¬سی و بیر سیرا دیگر عامل¬لر اؤلکه¬ده¬کی شاهلیق رژیمینی اهمیتلی درجه¬ده لخلتدی. اصلینده 1324 نجو ایلین دی آییندا تهران¬ین اؤزونده رژیمه قارشی عموم¬خلق مبارزه¬سی اونون چؤکمگی اوچون رئال تهلکه یارادیردی. همین دوره عاید چوخ¬سایلی واقعیت¬لر، ائله¬جه ده 1357 نجی ایل ایران انقلابیندان سونرا بو اؤلکه¬ده و اونون حدودلاریندان کناردا، بو حقده چاپ اولموش بیر سیرا کتاب¬لار و مقاله¬لرده او دورون رئال وضعیتی آچیقلانیر.
1324 – 1325 نجی ایل¬لرده آذربایجان¬ین جنوبوندا مختاریت حرکاتی¬نین گنیشله¬نیب درین¬لشمه¬مه¬سی، اونون تأثیری¬نین ایران¬ین باشقا ایالت¬لرینه یاییلماماسی اوچون شاهنشاه دولتی یگانه چیخیش یولونو شوروی ایله دیل تاپماق، اونلاری اله آلماق و بئله¬لیک¬له ده آذربایجان¬داکی حرکاتی بین¬الملل مقیاسدا تک¬لمک ده گؤروردو. بو استراتژی¬نین فورم¬لاشدیریلماسیندا، اورتایا آتیلماسیندا آمریکا و انگلیس دیپلوماسی¬سی¬نین ایران¬داکی ائلچی¬لری¬نین و ائله¬جه ده احمد قوام¬السلطنه¬نین رولو آز اولمامیشدی. آمریکا و انگلیس¬ین آذربایجان¬داکی حرکاتا دشمن¬چی¬لیک مناسبت¬لرینده¬کی ثابت¬لیگه آرخایین اولان محمدرضا شاه شوروی¬نی آذربایجان ملّی حکومتی¬نی مدافعه ائتمکدن اوزاقلاشدیرماق نظریه¬سی¬نین عملی اولاراق حیاتا کئچیریلمه¬سی اوچون یول¬لار آرادی و اونو تاپدی.
آذربایجان¬دا دموکراتیک کاراکترلی تدبیرلرین حیاتا کئچیریلمه¬سی، مختاریت اوغروندا طلبات¬لارین رادیکال¬لاشماسی آذربایجان حدودلاریندان کنارداکی رژیم علیه¬دارلارینی دا حرکته گتیرمیشدی. 1325 نجی ایلین یاییندا اؤلکه¬نین جنوبوندا قاشقای تورک¬لری¬نین، داها سونرا خراسان اطرافینداکی تورکمن¬لرین، بلوچ¬لارین، لورلارین، عرب¬لرین ایران داخلینده مختاریت طلبی ایله باش وئرن چیخیش¬لاری شاه رژیمینی چاش ـ باش سالدی. 1325 نجی ایل مهرین 3 ده بختیاری، قاشقای، خمسه و بویراحمدده¬کی کؤچری ائل و طایفالار مختاریت اوغروندا دولته قارشی اؤز قوّه¬لرینی بیرلشدیردی¬لر. بوشهر، کرمان و بیر نئچه یاشاییش منطقه¬سی رژیمه مخالف اولان¬لارین الینه کئچدی. آذربایجان¬داکی حرکاتدان نمونه گؤتورن جنوبداکی طایفالارین چیخیش¬لاری ماهیت اعتباری ایله رژیم علیهینه خلقین ملّی آزادلیق حرکاتی ایدی. رژیمین ال¬آلتی¬لاری انگلیس¬لرله علاقه¬یه گیریب ایران¬ین جنوبونداکی حرکاتین ایچری¬سینه شاه¬پرست قوّه¬لری یئریده بیلدی¬لر. نتیجه¬ده حرکات اؤز مجراسیندان چیخیب، انگلیس¬لرین و بعضی یئرلرده شاه¬پرست¬لرین تأثیرینه دوشدو.
پهلوی رژِیمی دورونده ایران¬دا آزادلیق و یا مختاریت طلبی ایله چیخیش ائدن¬لر بیر قایدا اولاراق شورویه باغلانیلیر، «تجزیه طلب»، اسلام¬دان اوز دؤندرن دین¬سیز و کافر کیمی اجتماعیته تقدیم اولونوردو. شاه¬ین وفالی تیمسارلاریندان اولان رزم¬آرا «کافرلشمیش آذربایجانی و کوردستانی مغلوب ائتمه¬ینه قدر باشقا یئره قوشون چکمه¬یه¬جگینی رسماً بیلدیرمیشدی» [100، ص. 419].
1324 نجو ایلین قیشیندا ایران¬ین سیاسی منظره¬سی چوخ مرکب¬لشمیشدی. اصلینده 1324 نجو ایلده شاه رژیمی ایکی یول آیریجیندا قالمیشدی: یا آذربایجان و کوردستان¬ین تمثالیندا غیرفارس خلق¬لری¬نین مختاریت حرکاتینی تانیماق (بو «بؤیوک ایرانین پارچالانماسی دئمک ایدی) و یا مختاریت حرکاتینی خارجدن هر هانسی دستکدن محروم ائتمک. ایکینجی یول ایران دولتی اوچون یگانه مقبول واریانت اولدوغوندان او، 1324 نجو ایلین آذر آییندان باشلایاراق اؤز سیاستینی بو استقامتده یؤنه¬لتدی. ایلک تدبیر ایران¬ین شمالینداکی نفت و یئرآلتی ثروت¬لره گؤز تیکن و بونونلادا ایران اراضی¬سینه نظارتی اله کئچیرمگه چالیشان شوروی دولتینه «دیرسک» گؤسترن ابراهیم حکیمی حکومتی استعفایا گؤندریلدی. اونون یئرینه 20 نجی عصرده ایران دیپلوماسی تاریخینده حیله¬لرلیگی و سیاسی تله قورماقدا بلکه ده تایی اولمایان احمد قوام¬السلطنه حاکمیته گتیریلدی [99، صص. 257 – 283]. قوام حاکمیته گلنه قدر نخست وزیر اولموش ابراهیم حکیمی شوروی قوشون¬لاری¬نین ایران اراضی¬سیندن چیخاریلماسی و آذربایجان¬ین داخلی ایش¬لرینه اونلارین مداخله ائتمه¬سی ایله باغلی یئنیجه تشکیل اولونموش مجمع عمومی سازمان ملل متحدین 1324 نجو ایلین دی آییندا لندن¬ده کئچیریلن ایلک دوره¬سینه شکایت مکتوبو ایله مراجعت ائتمیشدی. قوام¬ شوروی ایله مناسبت¬لرین سویوق مستوی اوزه¬رینه گتیریلمه¬سی¬نین خیرسیز اولاجاغینی آنلادیغی اوچون حاکمیته گلن کیمی لندن¬ده¬کی ایران سفیری سید حسن تقی¬زاده¬یه شکایت مکتوبونو اورتالیغا گتیرمه¬مک حقده تلقرام وورسا دا، تقی¬زاده بیله¬ره¬کدن تلم تله¬سیک شکایت مکتوبونو اجلاسدا آرتیق سسلندیرمیشدی [99، صص. 257 – 283]. احمد قوام¬ین نخست وزیر کورسوسونه گتیریلمه¬سینه¬دک ابراهیم حکیمی حکومتی طرفیندن شوروی¬دن شکایتین سازمان ملل سویّه¬سینه چیخاریلماسی بئله شوروی¬نین ایرانا اولان سیاستینه دگیشیک¬لیک گتیرمه¬دی، عکسینه مناسبت¬لرده¬کی گرگین¬لیک داها دا آرتمیش اولدو.
تدقیق اولونان دوره عاید دیپلوماتیک سندلردن و یازیشمالاردان معلوم اولور کی، قوام¬السلطنه ابراهیم حکیمی¬دن فرقلی اولاراق ایران ـ شوروی مناسبت¬لرینه عاید مسأله¬نین بین¬الملل مقیاسا چیخاریلماسیندانسا، مناسبت¬لرین دانیشیق¬لار، گؤروش¬لر، سودالاشمالار یولو ایله حلّ ائدیلمه¬سینه اوستونلوک وئرمیشدی [99، صص. 257 – 283]. شوروی¬نین ایران¬ین شمالینداکی نفت و یئرآلتی معدن¬لری اله کئچیرمک اوچون چوخدانکی نیتی ایران حاکم دایره¬لرینه، شاه و قوام¬السلطنه اوچون قرانلیق دگیلدی. شوروی¬نین شمالداکی یاتاق¬لار ناحیه¬سینی اله کئچیرمک نیتی اقتصادی باخیمدان علاوه، نظامی ـ استراتژی و سیاسی اهمیت داشییردی. هر شئیدن اوّل بو اراضی واسطه¬سی ایله یاخین و اورتا شرق اؤلکه¬لرینه، او جمله¬دن تورکیه، عراق، افغانستان، پاکستان، فارس کؤرفزی (خلیج فارس) دولت¬لرینه قارشی پایگاه یاراتماق و یئری گلدیکده شوروی ایدئولوژی¬سینی اورا یئریتمک امکانی الده اولوردو.
احمد قوام¬السلطنه 1324 نجو ایلین قیشیندا ایران مجلس¬ینده نخست وزیر وظیفه¬سینه قبول اولونارکن سؤیله¬دیگی نطق¬دا ایران¬ین مرکب شرایط¬له اوزلشدیگینی قید ائتدیکدن سونرا موجود چتین¬لیک¬لری و مانع¬لری آرادان قالدیرماق اوچون چالیشاجاغینی بیلدیردی. او، دئمیشدی: «... بیز شوروی کیمی بؤیوک دولت¬له قونشویوق. قونشولوقدا علاقه¬لریمیزه دقت آییرمالییق. شوروی¬نین اقتصادی یاردیمی حسابینا اؤلکه¬میزین شمالینداکی نفتی اوزه چیخاریب اوندان فایدا گؤتورمه¬لییک» [210، 12 دی، 1324]. بو نطقین سونراکی شرح¬لرینده قید اولونور کی، قوام اؤز فعالیتینه شوروی رهبرلیگی¬نین دقتینی جلب ائتمک اوچون شوروی ایله امکداشلیغی بیله¬ره¬کدن اؤن پلانا چکیب قابارتمیشدی.
ایران¬ین مسکودا او زمانکی سفیری توپلادیغی معلومات اساسیندا 1324 نجو ایلین دی آییندا تهرانا گؤندردیگی معلوماتدا قوام¬السلطنه¬نین مجلس¬ده¬کی ایلک نطقی¬نین مسکو رهبرلیگی¬نین دقت مرکزینده اولماسینی بیلدیریردی. ایران¬ین شمالینداکی نفته شریک¬لیک اختیارینی شورویه وئریلمک¬له شوروی قوشون¬لاری¬نین ایران¬دان چیخاریلماسینا و «آذربایجان مسأله¬سینی» ایران¬ین خیرینه حلّ ائتمک احتمالینی سفیر اؤز معلوماتیندا خصوصی وورغولاییر. سفیر معلوماتدا یازیر: «آذربایجان مسأله¬سی¬نین حلّینی گئجیکدیرمک اؤلکه¬ده¬کی ثابت¬لیگین پوزولماسینی گوجلندیره¬ر، باشقا ایالت¬لرده ده دولته باش آغریسی یارادار. فیکریمیزجه مسکو ایله دیل تاپماق خیریمیزه گؤتورولموش آددیم اولار. بو آددیمی داها تئز آتماغیمیز واجب¬دیر» [219، 9 بهمن، 1324]. ایران سفیری اؤز مکتوبوندا یئنی نخست وزیر احمد قوام¬ین مسکووا گلمک نیتینی تقدیره لایق حادثه کیمی قیمت¬لندیرمیشدی.
احمد قوام تشکیل ائتدیگی حکومتین ترکیبینی تصویب ائتمک اوچون 1324 نجو ایل بهمن¬ین 18 ده مجلسه و شاها معرفی ائتدی. حزب توده¬نین مجلس¬ده¬کی نماینده فراکسیونونا قوام حکومتینه قارشی چیخماماغی تاپشیردی. بونون مقابلینده سونرالار قوام¬السلطنه حزب توده و دیگر دموکراتیک قروپ¬لارا بعضی دکوراتیو کاراکترلی گذشت¬لر ائتدی. اوّلکی حکومت وقتی باغلانمیش دموکراتیک کلوب¬لارا فعالیته باشلاماق، نشری دایاندیریلمیش بعضی «سول» مسلک¬لی غزئت¬لرین چیخماسینا اجازه وئرمک، حزب توده و شورای متحده تشکیلاتی فعال¬لاری¬نین حبسه سالینمیش عضولری¬نین آزاد ائدیلمه¬سی و سایر بو کیمی گذشت و عمل¬لرله قوام اؤز حکومتینه «دموکراتیک» گؤرکم وئرمک ایسته¬ییردی. بو ظاهرسازلیق¬لار و اؤز فعالیتینه دموکراتیک دون گئیدیرمک قوام¬السلطنه اوچون اونا گؤره لازم ایدی کی، او، مسکووا ائده¬جگی رسمی سفر زمانی کرملین رهبرلیگینده اؤزونه رغبت قازاندیرا بیلسین، مسکو اونو دموکرات نخست وزیر کیمی تانیسین. اصلینده قوام معیّن قدر اؤز ایستگینه نایل اولا بیلمیشدی. مسکو «دموکرات» نخست وزیر قوام¬السلطنه¬ین شوروی رهبرلیگی ایله گؤروشمک میلینی نظره آلیب اونو مسکووا رسمی گؤروشه دعوت ائتدی.
اوّلجه¬دن الده اولونموش راضی¬لیغا اساساً 1324 بهمن¬ین 29 دا قوام¬السلطنه شوروی رهبرلیگی ایله رسمی گؤروش اوچون تهران¬دان مسکووا یولا دوشدو . اسفندین اوّلیندن 15 سینا قدر احمد قوام مسکودا اولدوغو مدتده ایکی دفعه استالین¬له، بیر نئچه دفعه شوروی خارجی ایش¬لر ناظری مولوتوف ایله، اقتصادی و مدنی مسأله¬لر اوزره بیر نئچه صلاحیتلی شوروی رهبرلیگی ایله گؤروش¬لر کئچیرمیشدی [133، صص. 201 – 203]. بو گؤروش¬لرده ان عمده مسأله اشاغیداکی¬لاردان عبارت اولموشدور:
1- شوروی قوشون¬لاری¬نین اسفندین 11 نه¬دک ایران اراضی¬سیندن چیخاریلماسی؛
2- جنوبی آذربایجانا ملّی مختاریت وئریلمه¬سی مسأله¬سی؛
3- جنوبی آذربایجان¬دا ملّی آزادلیق حرکاتی ایله باغلی مسأله¬لر؛
4- ایران¬ین شمالینداکی نفتین شورویه اوزون مدتلی استخراج امتیازا وئریلمه¬سی و سایر.
دانیشیق¬لار زمانی ایکی اؤلکه آراسیندا بیر سیرا اقتصادی، مدنی و دیپلوماتیک مسأله¬لره ده توخونولموشدور.
همین دورده ایستر شوروی و ایسترسه ایران مطبوعاتیندا و خبروئرمه واسطه¬لرینده قوام¬السلطنه¬نین مسکودا شوروی رهبرلیگی ایله آپاردیغی دانیشیق¬لارین موفقیت¬سیزلیگی حقده خیلی یازی¬لار و معلومات¬لار گئتمیشدی. بونلار ظاهراً چاشدیریجی گؤرکم یاراتماق جهدی ایدی. سونراکی حادثه¬لر و حقیقت¬لر پرده دالینداکی گیزلی اویون¬لاردان خبر وئریردی. بئله کی شوروی قوشون¬لاری¬نین ایران اراضی¬سینی ترک ائتمه¬سی 1325 نجی ایل اردیبهشت¬ین ایکینجی هفته¬سینده دئمک اولار کی، تام باشا چاتدی. آذربایجانا ملّی مختاریت وئریلمه¬سی مسأله¬سی¬نین ایران قانون اساسی¬سینه ضد اولدوغو قوام طرفیندن اورتایا آتیلماقلا بونون مومکون¬سوزلوگو قید اولونموشدو. او کی، قالدی آذربایجان¬داکی حرکاتا و آذربایجان ملّی حکومتی¬نین طالعینه، بو مسأله ایران¬ین «داخلی ایشی» کیمی قیمت¬لندیریلمیشدی. شوروی¬نین نفت قوخوسو مقابلینده قوام¬السلطنه¬یه ائتدیک¬لری گذشت¬لر، اصلینده اؤزونو مظلوم و ازیلن خلق¬لرین خلاصکاری آدلاندیران بیر دولتین خیرینه، آرخادان ووردوغو ضربه ایدی. بو خدمتین مقابلینده شوروی¬نین ایران¬دان قوپاردیغی «گذشت» ایران¬ین شمالینداکی نفت یاتاق¬لارینی استثمار ائتمک اوچون «بیرگه ایران ـ شوروی شرکتی»نین (شرکت مختلط ایران ـ شوروی) یارادیلماسینا قوام¬ین وئردیگی راضی¬لیق ایدی. بو راضی¬لیق اساسیندا باغلانیلماسی نظرده توتولان مقاوله 15 نجی مجلس سئچکی¬لردن و محمدرشا شاه¬ین امضاسیندان سونرا قوّه¬یه مینمه¬سی ایدی. معلوم اولدوغو کیمی، صلاحیت مدتی قورتارمیش 14 نجو مجلس بئله بیر قانون تصویب ائتمیشدی کی، 15 نجی مجلسه انتخابات آنجاق متفق قوشون¬لاری ایران اراضی¬سینی تام ترک ائتدیکدن سونرا کئچیریله بیلر.
1324 نجو ایلین اسفند آییندا مسکودا قوام¬السلطنه¬نین آپاردیغی دانیشیق¬لارین مضمونونون گیزلی ساخلانیلماسی جنوبداکی هموطن¬لریمیزی ناراحات ائتمگه بیلمزدی. اونلار قورخوردولار کی، قوام اؤز حیله¬گرلیگی ایله شوروی¬نین اعتمادینی قازانسین. «هله 1287 نجی ایلده آذربایجان¬دا ملّی حرکات بوغولاندا و ستارخان اؤلدورولنده قوام وزیر داخله ایدی. عین زماندا، 1299 نجو ایلده گیلان¬دا ملّی آزادلیق حرکاتی یاتیریلاندا و کوچک خان اؤلدورولنده قوام حاکمیتده ایدی» [18، ص. 304].
قوام، اصلینده مسکو سفرینده ایسته¬دیگینه نایل اولا بیلمیشدی. او، بونو سونراکی ایل¬لرده صحبت¬لرینده و وئردیگی مصاحبه¬لرده دفعه¬لرله تکرار ائتمیشدی. قوام¬ین شرفینه شوروی رهبرلیگی طرفیندن 1324 نجو ایل اسفندین 14 ده کرملین¬ده دوزلمیش ضیافت¬ده «دانیشیق¬لارین نتیجه¬سیز قورتاردیغیندان» استالینه گیلئی¬له¬نن قواما جواب اولاراق استالین دئمیشدی: «ایندی سن منیم وضعیتیمی یاخشی آنلاییرسان. من چوخ برک آدام کیمی تانینیرام. لاکن مولوتوف بیزیم دسته¬ده ان برک آدام¬دیر. بو وضعیتده، البته، من چالیشارام کی، سیزین آرانیزدا واسطه¬چی اولوم. امیدوارم کی، منیم سفیریم تهرانا یئتیشنده سیزین اوچون بیر نئچه یاخشی خبر گتیره¬جک» . قوام¬السلطنه¬نین تهرانا قاییتماسیندان بیر نئچه گون سونرا شوروی سفیری سادچیکوف اونونلا گؤروشموش و شمال نفتینه شوروی¬نین شریک اولماسینا راضی¬لیق وئردیگی اوچون قوام¬ین مذاکره¬یه چیخارتدیغی اساس مسأله¬لره کرمیلن¬ین وئردیگی «خیر ـ دعانی» اونا چاتدیرمیشدی. حقیقتده قوام حکومتی اوچون بو خبر، استالین¬ین دئدیگی «یاخشی خبرلر» ایدی... بو خبرلر عین زماندا بؤیوک خیانت و فلاکتین قره بولودلاری¬نین آذربایجان سماسینا گلمه¬سینه اشاره ایدی.
قوام¬السلطنه مسکودا شوروی رهبرلیگی ایله جنوبی آذربایجانا عاید دانیشیق¬لار آپارارکن بو دانیشیق¬لارین نتیجه¬لرینه ایران مطبوعاتیندا و اجتماعیتینده مناسبت بیرمعنالی دگیلدی. آذربایجان¬ین رهبرلیگینده، مطبوعات و گنیش اجتماعیتده شوروی¬نین آذربایجان ملّی حکومتی¬نین و خلقین منافعینی مدافعه ائتمه¬یه¬جگینه شبهه ائدن¬لر چوخ آز ایدی. قوام¬ین شیرنیکلندیریجی وعده¬لرله شوروی رهبرلیگینی «یولا گتیره¬جگینه»، آذربایجان¬داکی ملّی دموکراتیک حرکاتا سون قویاجاغینا ایران حاکم دایره¬لری و مرتجع قوّه¬لر بؤیوک امید بسله¬ییردی¬لر. بو احوال ـ روحیه¬نی دولت و شاه دربارینا یاخین آدام¬لارین او زمانکی ایران مطبوعاتینداکی چیخیش و مصاحبه¬لریندن ده گؤرمک اولور.
20 نجی عصر ایران دیپلوماسی¬سینده فعال موضعی اولموش علی سهیلی (او، بیر نئچه دفعه نخست وزیر، وزیر امور خارجه اولموشدور) «اطلاعات» غزئتینه وئردیگی مصاحبه¬ده قوام¬ین سفری¬نین مثبت نتیجه¬لرینه شبهه ائتمه¬دیگینی بیلدیره¬رک دئمیشدی: «... آذربایجانا مختاریتدن سؤز گئده بیلمز، چونکی قانون اساسی¬ده بئله بیر شئی یوخدور... آذربایجان ایران¬ین بیر پارچاسی¬دیر، ائله ایران¬دیر. بونو آقای قوام مسکوداکی بیاناتیندا یاخشی شرح ائتمیشدیر» .
مسکودا آپاریلان دانیشیق¬لار و بو دانیشیق¬لارین سونراکی نتیجه¬لری جنوبی آذربایجان¬داکی دموکراتیک قوّه¬لرین امیدلرینی نه¬اینکی دوغرولتمادی، اونلارین قان باهاسینا الده ائتدیگی آزادلیغی بؤیوک تهلکه قارشی¬سیندا قویدو. حرکاتین اوّلینده بو حرکاتی دستک¬له¬ین بیر دولت دؤنوک¬لوک ائتدی. اؤز عهد و پیماتینی پوزدو، حمایه ائتدیگی قوّه¬لری مرتجع تهران رژیمینه چوخ اوجوز ساتمیش اولدو. بو آذربایجان اوچون، بوگونکو و گله¬جک نسل اوچون همیشه یاددا قالان بیر درس اولمالی¬دیر.
قوام¬السلطنه مسکوداکی دانیشیق¬لاردا، گؤروش¬لرینده اساس مقصده نایل اولدوقدان سونرا اؤزونو مسکوون و ایران خلق¬لری¬نین نظرینده «اصلاحاتچی دموکرات» کیمی گؤسترمگه چالیشدی. او، 1324 نجو ایل دی آیی¬نین اورتالاریندان باشلایاراق صدر حکومتی زمانی قدغن ائدیلمیش سیاسی حزب و جمعیت¬لرین فعالیتینه اجازه وئردی و ییغینجاق آزادلیق¬لارینی برپا ائتدی. بیر سیرا دموکراتیک یؤنلو غزئت¬لرین اوزه¬رینه قویولموش قدغنی لغو ائتدی. زحمتکش¬لرین و دموکراتیک قوّه¬لرین بعضی طلب¬لری¬نین یئرینه یئتیریلمه¬سینه راضی اولدو. 1324 نجو ایل اسفندین 24 ده (مسکو وا سفریندن آز سونرا) حزب توده¬نین و اتحادیه¬نین کلوب¬لاری¬نین فعالیتی اوچون قویولموش یاساغی گؤتوردو. 2 گون سونرا مرتجع تیمسار ارفع ایران اوردوسو ستادین رئیسی وظیفه¬سیندن کنارلاشدیریلدی و سونرا حبس ائدیلدی. اسفندین 29دا مرتجع سیاسی خادم¬لردن سید ضیاالدین، دشتی، طاهری و امامی¬نین حبسی حقده فرمان وئریلدی. صلاحیت مدتی باشا چاتدیغیندان 14 نجو مجلس بوراخیلدی. (حالبوکی نماینده¬لرین چوخو اونون صلاحیتینی غیرمعیّن وقته¬دک اوزاتماغی طلب ائدیردی¬لر) بونونلا یاناشی قوام سیاسی و اقتصادی ساحه¬لرده ده بعضی «اصلاحات»لار کئچیرمگه میل¬لی گؤرونمگه چالیشدی. او، «سول» قوّه¬لره مناسبتده ظاهراً وفادارلیق نمایش ائتدیردی. 1325 نجی ایل اردیبهشتین 28 ده شورای متحده¬نین تکلیف ائتدیگی طرح اساسیندا امک قانونو تصویب ائدیلدی. تورپاق اصلاحاتی و محصول بؤلگوسونده کندلی¬لرین پایینی یوزده اون بئش آرتیرماق حقده قرار قبول ائدیلدی. آدلاری چکیلن بو تدبیرلرین چوخو 15 نجی مجلس¬ین تشکیلیندن سونرا قوّه¬یه مینه بیلردی، مجلس¬ین انتخاباتی ایسه غیرمعیّن وقته قدر تأخیره سالینمیشدی. قوام¬السلطنه «آذربایجان مسأله¬سی¬نین» ده قارشی¬لیقلی راضی¬لیق اساسیندا حلّ اولونماسینا «صمیمیت¬له» چالیشدیغینی گؤزه سوخماق ایسته¬ییردی. او، مسکو سفریندن سونرا آذربایجان و آذربایجان خلقی حقده خوش سؤزلر ایشلتمکدن، آذربایجان¬داکی دیرچه¬لمگه و قوروجولوق ایش¬لرینه خیرخواه مناسبت بسله¬دیگینی بیلدیرمکدن ده چکینمیردی. بونو اونون او دورده¬کی چیخیش و مصاحبه¬لریندن، ائله¬جه ده آذربایجان نماینده¬لری ایله گؤروش¬لرده¬کی صحبت¬لریندن بیر داها گؤرمک اولور. او، آذربایجان¬ین اؤزونو اداره ائتمک حقوقونون گنیشلندیرمک، ایران مجلس¬ینده آذربایجان¬دان اولان نماینده¬لرین سایینی آرتیرماق، آذربایجان¬ین اجتماعی ـ اقتصادی و مدنی دیرچه¬لیشینه کؤمک ائتمک کیمی وعده¬لر وئریردی. 1325 نجی ایل اردیبهشتین 2 ده ایران حکومتی آدیندان قوام¬ین امضالادیغی قطعنامه¬ده بونلار اؤز عکسینی تاپمیشدیر. بوتون بونلار هامیسی قواما شوروی قوشون¬لاری¬نین آذربایجان¬دان چیخاریلماسی و آذربایجان¬داکی حرکاتا مثبت مناسبت گؤرکمی یاراتماق اوچون لازم ایدی [145، صص. 147 – 148].
احمد قوام¬السلطنه مسکو سفریندن سونرا شوروی¬نین جنوبونداکی حادثه¬لره مناسبتده عمله گلن دگیشیک¬لیک¬لره (اصلینده ساتقین¬لیق¬لارا) آذربایجان ملّی حکومتی رهبرلیگینی تانیش ائتمک مقصدی ایله 1325 فروردین آیی¬نین 16 دا تبریزده شوروی ائلچی¬لری ایله ملّی حکومت رهبرلری¬نین گؤروشو کئچیریلمیشدی. بو گؤروشده سید جعفر پیشه¬وری، سلام¬الله جاوید، علی شبستری، صادق پادگان، نصرت¬الله جهانشاهلو اشتراک ائتمیش¬لر. قارشی طرفین ملّی حکومت رهبرلیگینی تهران قارشی¬سیندا تسلیم¬چی¬لیگه چاغیرماسی، شاه ـ قوام رزیمی ایله «دیل تاپماغی» مصلحت گؤردوکده و بو گؤستریشین مسکو رهبرلیگی طرفیندن اولدوغونو بیلدیردیکده پیشه¬وری باشدا اولماقلا ملّی حکومت رهبرلیگی بو خبری و گؤستریشی بؤیوک هیجان و غضب¬له قارشی¬لامیش¬لار. همین گؤروشون آرشیوده ساخلانیلان ضبط اولونموش نواری پروفسور جمیل حسنلی¬نین اثرینده وئریلمیشدیر. همین ضبط اولونموش نوار¬داکی چیخیشین اهمیتینی و کسکین¬لیگینی نظره آلیب چیخیشدان بیر پارچانی اولدوغو کیمی اقتباس ائدیریک: شوروی «ائلچی¬سی» سؤزونو تاماملامامیش آذربایجان ملّی مجلسی¬نین صدری شبستری اونون سؤزونو کسه¬رک دئمیشدی: «جناب¬لار، ایران¬دا جریان ائدن حادثه¬لر بیزه ده معلومدور، تهران¬داکی موجود حکومتی و اونون رهبرلرینی ده یاخشی تانیریق. بیزیم قان قارداشیمیز کیمی سیزی خبردار ائدیریک کی، قوام¬السلطنه¬نین شورویه نفت امتیازی وئرمک وعده¬لری یالاندیر، دلیل اولاراق دئیه بیلیرم کی، بو مسأله¬نین مجلس¬ده تصویبینی یئددی آی سونرایا ساخلاییر. معلوم اولدوغو کیمی، بو یئددی آی¬دا یئنی حادثه¬لر باش وئره بیلر و یئنی حکومت قورولا بیلر کی، شورویه نفت وئرمکدن امتناع ائتسین. اونا گؤره قوام¬ین وعده¬لرینه اینانمایین و بیز ده اونا گذشته گئتمه¬یه¬جه¬ییک، خواهش ائدیریک، آذربایجان خلقی¬نین منافعی¬نین مدافعه¬سی ایشینده بیزی آخرا قدر مدافعه ائدین. بیز یالنیز سیزه آرخالانیریق. الیمیزده اولان سلاحی هئچ وقت و هئچ بیر حالدا یئره قویمایاجاغیق. عین زماندا آخرا قدر چالیشاجاغیق کی، آذربایجان خلقی¬نین قانی آخماسین، لاکن بیزیم اوستوموزه یئریسه¬لر، سون داملا قانیمیزا قدر ووروشاجاغیق». شبستری¬دن سونرا چیخیش ائدن صادق پادگان اونو مدافعه ائتدی. سونرا داخلی ایش¬لر وزیری دوکتور جاوید سؤز آلدی. او قید ائتدی کی، اگر صحبت قان تؤکمکدن دینج دانیشیق¬لار یولو ایله مسأله¬نی حلّ ائتمکدن گئدیرسه، سیزی ایناندیریرام کی، سون نتیجه¬ده بیزیم فیکیرلشدیگیمیزدن اون دفعه آرتیق قان تؤکوله¬جک. بو گون قوام بوتون مسأله¬لری بیزیمله دینج یول¬لا حلّ ائتمگه حاضردیر، صاباح قیزیل اوردو چیخاندان سونرا او، بوتون واسطه¬لرله چالیشاجاق کی، بیزیم ملّی حرکاتیمیزی محو ائتسین. من ان بحرانلی وقتده قهرمان فدائی¬لره قوشولوب پارتیزانلیق ائتمگه حاضرام، لاکن هئچ وقت مرتجع حکومته تابع اولمایاجاغام. سیز بیلیرسینیز کی، انگلیس قوام حکومتینه کؤمک ائتمه¬سه، بیز یئته¬رینجه گوجه مالک¬ایک کی، تهرانا هجوم ائدیب اونو دئویرک و دموکراتیک رژیم قوراق. بئله¬لیک¬له، آذربایجان خلقی بوتون تهلکه¬لردن بیردفعه¬لیک خلاص اولسون. بیز بونو باشا چاتدیرا بیله¬ریک.
سید جعفر پیشه¬وری بوتون چیخیش¬لاری، خصوصیله شوروی آذربایجانی¬نین تهلکه¬سیزلیک ناظری¬نین معاونی، ژنرال آ. آتاکیشی¬یئف¬ین مصلحت¬لرینی ساکت و سویوق¬قانلی¬لیقلا دینله¬ییردی. او، باش وزیری و دیگر حکومت باشچی¬لارینی ایناندیرماغا چالیشیردی کی، ایندی¬کی وضعیت ¬ملّی حکومتدن ایران حکومتینه مناسبتده اؤز سیاستینده بعضی دگیشیک¬لیک¬لر ائتمگی طلب ائدیر. بونا تدریجاً حاضر اولماق لازمدیر، قالان رهبرلری ده بونا حاضرلاماق لازمدیر کی، غفلتاً گؤزله¬نیلمز حادثه¬لرله اوزلشمه¬سین¬لر. بو یئرده پیشه¬وری اونون سؤزونو کسه¬رک دئدی: «من شخصاً قوام¬السلطنه حکومتی ایله دانیشیق¬لاردان امتناع ائتمیرم، لاکن سیزه بیلدیرمه¬لییم کی، ایندی تهران حکومتی، آیری ـ آیری مالک¬لر و خان¬لار آذربایجان ملّی حکومتینه هجوم ائتمک اوچون جدّی حاضرلاشیرلار. اونا گؤره ده بیز هئچ وقت اؤز سلاحلی قوّه¬لریمیزی بوراخمامالییق، یاخود اونو ایران حکومتی¬نین الینه وئرمه¬مه¬لییک کی، سونرا اونلارین باشینا اویون آچسین¬لار. بیزه حکماً اؤز سلاحلی قوّه¬لریمیزی ساخلاماق و اونو قوروماق لازمدیر. مرتجع دایره¬لرله مبارزه¬یه اونو داها یاخشی حاضرلاماق لازمدیر. اگر بیز قوام¬لا دانیشیق¬لارا ایندی باشلاساق و اونا تئز گذشته گئتسک، بؤیوک سهوه یول وئرمیش اولاجاغیق، خلقین نظرینده نفوذدان دوشه¬جه¬ییک». سید جعفر پیشه¬وری باکی¬نین نماینده¬لریندن سوروشدو کی، سیز واقعی اولاراق بیزیم طرفیمیزدن قوام¬السلطنه¬یه ائدیله¬جک هانسی گذشت¬لری تکلیف ائدیرسینیز؟ آ. آتاکیشی¬یئف و میرزا ابراهیموف ایندی واقعاً هانسی گذشت¬لرین ائدیله بیله¬جگینی دئمه¬دی¬لر، لاکن توصیه ائتدی¬لر کی، اگر ضرورت اولارسا، گره¬ک ملّی حکومت تهران حکومتینه حداکثر گذشته گئتمگه حاضر اولسون. سید جعفر پیشه¬وری علاوه ائتدی کی، بیزیم قواما گذشت¬لردن سونرا او، ایری مبلغده رشوت و مختلف کلک¬لرله مهابادین بوتون سلاحلی کوردلرینی بیزه قارشی قویاجاق. اوندا بو وضعیتدن چیخماق بیزیم اوچون چتین اولاجاق. سیزین و تهران حکومتی¬نین واقعی تکلیف¬لریندن آسیلی اولمایاراق آذربایجان¬ین اراضی¬سینده اؤز سلاحلی قوّه¬لری، فدائی¬لری، نظمیه¬سی، اؤز سرحدلری، اؤز سلاحلی قوّه¬لری ایله قورویان ، برقرار ائدیلن داخلی قایدالاری اولماسینی من ایندی تأکید ائدیرم و دانیشیق¬لار وقتی ده تأکید ائده¬جگم، منیم همکارلاریم دا منیله راضی¬لاشیرلار» [18، صص. 383 – 384].
بئله¬لیک¬له آذربایجان ملّی حکومتی ایله شوروی کومیسارلاری آراسیندا قوام¬السلطنه حکومتینه مناسبت بیر معنالی و هامار اولمامیشدیر. ملّی حکومت رهبرلیگینی مرکزی دولت¬له تئز دیل تاپماغا و اونا مقیاسی چوخ بؤیوک گذشت¬لر ائتمگه ایتله¬ین شوروی ایشین آجیناجاقلی عاقبتی یوخ، شمالدا نفت یاتاق¬لارینا صاحب اولماق، نقلیات و سرنشین طیاره اوچوش¬لارینی انحصارا گؤتورمک و ایران اراضی¬سینی اؤزونون نفوذ دایره¬سینده ساخلاماق ماراقلاندیردی. ملّی حکومت رهبرلیگی¬نین قوام¬السلطنه حکومتی¬نین گیزلی نیت¬لرینه وئردیک¬لری معلومات سونراکی حادثه¬لر تامامیله تصویب ائتمیشدی.